بۇگىنگى ديريجەرلىك جولىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءپىر تۇتاتىن ۇستازى, قازاق ونەرىنە, قازاق وركەسترىنە, جالپى, قازاق مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز تۇلعالاردىڭ ءبىرى شامعون قاجىعاليەۆ ەكەنى داۋسىز.
ونىڭ قازاق كاسىبي ديريجەرلىك مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا قوسقان ۇلەسى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە. قانشاما جىل كافەدرا باسقارىپ, كوپتەگەن ديريجەرلەردى دايىندادى. ول كەزدە قۇرمانعازى وركەسترى مەملەكەتىمىزدەگى جالعىز وركەستر ەدى. سونى قىرىق جىلداي باسقارىپ, ۇلكەن كاسىبي دەڭگەيگە جەتكىزدى.
ول كەزدە شامعون قاجىعاليەۆتىڭ ەسىمىن مۋزىكالىق وقۋ ورنىنداعى جاستاردىڭ ءبارى بىلەتىن. شامعوننىڭ اتى ايگىلى, اتاقتى ەدى. ديريجەرلىك ماماندىققا ەندى قادام باسىپ جاتقان جاس ستۋدەنتتەر ونىڭ كلاسىندا وقۋدى ارماندايتىن. مەن 1973 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياعا ءتۇسىپ, وسى كىسىنىڭ ديريجەرلىك كلاسىنا قابىلداندىم. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش بولدى, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى.
شامعون اعا ءار ۋاقىتتا قاتال, تالاپتى ۇستاز بولدى. ايتىلعان تاپسىرمانى ۋاقىتىندا ورىنداۋدى, كەشىكپەۋدى, وركەستر جۇمىسىن ۋاقىتىندا باستاۋدى, جالپى, تياناقتىلىقتى تالاپ ەتەتىن. ءبىز شامعون اعانىڭ ەشبىر ساباعىنان قالمايتىن ەدىك, قالعىمىز كەلمەيتىن دە ەدى. ونىڭ تالابى بولەك-ءتىن. شاكىرتتەرىندە ساباققا كەشىگىپ كەلۋ دەگەن بولمايتىن. كوپ ديريجەرلەر ساحنادا جۇرگەن ادامدار ۇستازدىققا شورقاقتاۋ كەلەدى عوي. ال بۇل كىسى ەكى جاعىن دا بىردەي الىپ ءجۇردى. ساحنادا قانداي بولسا, كلاستا ءدارىس بەرگەندە دە سونداي ەدى. كەيبىر مۇعالىمدەر شاكىرتتەرىن كوپ ماقتاپ, ورىنسىز كوتەرمەلەيدى. بۇل شاكىرتكە كەرى اسەر ەتىپ, ىزدەنۋشىلىگى, ەڭبەكقورلىعى ازايادى. شامعون اعا مۇنداي ەمەس ەدى. ول ءاردايىم جوعارى تالاپ قويىپ, ناعىز ديريجەردىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىن سوزىمەن دە, ىسىمەن دە كورسەتەتىن. ديريجەر ماماندىعى قيىن دا قىزىقتى. ەليتالىق ماماندىق. ديريجەر ءوزى جەتەكشى, ءوزى پەداگوگ, ءوزى پسيحولوگ بولۋى كەرەك. ساباق بەرىپ جاتساڭ دا, وركەستردى جۇرگىزىپ جاتساڭ دا ءار ادامنىڭ كوڭىل كۇيىن, پسيحولوگياسىن ءبىلۋى, ءارى ءوزىنىڭ ايتقانىن ىستەتۋى شارت. سوندىقتان, ديريجەر ادامعا بىلىمنەن بولەك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت قاجەت. شامعون قاجىعاليەۆ ىسىمەن دە, ديريجەرلىك شەبەرلىگىمەن دە, ءوزىنىڭ بىلىمىمەن دە بىزگە ۇلگى ەدى, سونىسىمەن ءبىزدى تاربيەلەدى. ءبىزدىڭ ونى سىيلاعانىمىز, جاقسى كورگەنىمىز سونشالىقتى, ۇستازىمىزدىڭ مۋزىكانتتىعىنان بولەك, ءجۇرىس-تۇرىسىن, جۇمىسقا كەلىپ-كەتىسىن, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىن, كيىم كيىسىن ۇلگى قىلدىق. ول شىن مانىندەگى دەگدار, ينتەلليگەنت ادام بولدى. ناعىز ديريجەرلەردە تابيعاتتان بەرىلەتىن تۋما تالانت بولۋى كەرەك. شامعون سونداي ەرەكشە دارىن يەسى ەدى.
مەن شامعون اعادان كاسىبي ءبىلىم الدىم, وقىدىم. ۇستازىمىز بىزگە ادامگەرشىلىك, ەڭبەكقورلىق, كاسىبي دەڭگەي تۋرالى كوپ اقىل ايتاتىن. ماسكەۋ, لەنينگرادقا گاسترولمەن بارعانىمىزدا ۇستازىمىزدىڭ ايتۋىمەن كوپ پارتيتۋرالار ساتىپ الىپ, دايىندالاتىن ەدىك. ديريجەر كلاستا ۇستازىنىڭ بەرگەن بىلىمىنەن باسقا, ءوز بەتىنشە دە ىزدەنۋى, قابىلەتىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى قاجەت. وسى تۇرعىدا ول شاكىرتتەرىن قاتتى قاداعالاپ وتىراتىن.
ول ۋاقىتتا شامعون اعا قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك حالىق اسپاپتار وركەسترىن باسقاراتىن. باس ديريجەرى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى ەدى. باعىما وراي مەن ۇلى ۇستازدىڭ كلاسىندا ساباق الىپ قانا قويماي, ونىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەدىم. 1978 جىلى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىردىم دە, شامعون اعانىڭ قاسىندا كومەكشى ديريجەر بولدىم, ءارى وسى جىلدان باستاپ ءوزىم ءبىلىم العان وقۋ ورنىندا جاس ۇستاز بولىپ قىزمەتكە قابىلداندىم. اعا ول كەزدە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ەدى.
شامعون – قازاقتىڭ دارابوز, مارعاسقا ديريجەرى. كونسەرۆاتوريانىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ, ياعني ءبىرىنشى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى. ول حالىق ارتىستەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ايگىلى ديريجەرىمىز فۋات مانسۇروۆ جانە حابيدوللا تاستانوۆ, قۇبىش مۇحيتوۆ, قوبىزشى فاتيما بالعاەۆا, عالىم بولات سارىباەۆ سەكىلدى ازاماتتارمەن بىرگە وقىپ, كونسەرۆاتوريانى 1950-جىلدارى بىتىرگەن.
سول كەزدە قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ باسىندا تۇرعان احمەت جۇبانوۆ وسىلاردىڭ بارىنە قامقورلىقپەن قاراپ, باعىت-باعدار بەرگەن. 1945-جىلدارى كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋدەنتتەر وركەسترىن جۇرگىزەتىن ا.جۇبانوۆ ستۋدەنت شامعوندى قاسىنا كومەكشى ەتىپ, قۇرمانعازى وركەسترىنە دە اسسيستەنت ديريجەر ەتكەن.
شاكەڭ «جيىرما ءتورت جاسىمدا قۇرمانعازى وركەسترىنە باس ديريجەر بولدىم», دەيتىن. سكريپكادا دا, دومبىرادا دا, ديريجەرلىكتە دە وقىعان شامعون قاجىعاليەۆ وتە تالانتتى تۇلعا ەدى. قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستردىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە شاكەڭنىڭ ىقپالى ۇشان-تەڭىز. جاس ديريجەر بولسا دا سول ۋاقىتتىڭ وزىندە كوپ ەڭبەكتەنىپ, جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتتى. ول ۋاقىتتا بۇكىلوداقتىق كونكۋرستار كوپ بولاتىن, سولارعا قاتىسىپ, كوپتەگەن سىيلىقتارعا يە بولعان. 1953 جىلى بۋحارەست قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك جاستار فەستيۆالىن شامعون باسقارعان وركەستر التىن مەدال العان. فەستيۆالدا سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «شاتتىق وتانىن» جانە باسقا دا شىعارمالارىن ويناعان. ول كەزدە س.مۇحامەدجانوۆ كونسەرۆاتوريانى ەندى بىتىرەيىن دەپ جۇرگەن جاس ستۋدەنت. «شاتتىق وتانى» ونىڭ ديپلومدىق جۇمىسىنا جازعان شىعارماسى ەكەن. قازاق ونەرىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان دارا تالانتتار قوسىنى وسى كەزەڭدەردە كورىنگەن.
كەڭەس داۋىرىندە ۇلتتىق وركەسترلەر ساناۋلى ەدى. لەنينگرادتا اندرەەۆ, ماسكەۋدە وسيپوۆ وركەسترلەرى بولدى, ودان كەيىنگى ۇلكەن وركەستر قۇرمانعازى وركەسترى ەدى. العاشىندا ورتا ازيادا ەشقانداي وركەستر بولمادى, بەرتىن كەلە وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن اعايىندار وركەستر جاساقتادى.
شامعوننىڭ ەرەكشە اتاپ وتەرلىك ەڭبەگى, ول 1958 جىلدارى قۇرمانعازى وركەسترىنە كوپ وزگەرىستەر جاساپ, اسپاپتاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى. اندرەەۆ وركەسترىنەن ۇلگى الا وتىرىپ, كوپتەگەن جاڭالىقتار ەنگىزدى, تۇتاستاي وركەسترگە رەفورما جاسادى.
قازىر ءوزىمنىڭ دە ۇستاز بولىپ, ساباق بەرىپ كەلە جاتقانىما قىرىق جىلداي بولىپتى. الدىمىزداعى ۇستازدارىمىزدىڭ ءتالىمىن وسى كۇنگە دەيىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ءشاكىرتتەرىمىزگە سول باعىتتا ءدارىس بەرۋگە تىرىسامىز. ولاردىڭ ءادىستەرىن, تاربيەسىن ۇلگى ەتەمىز. جاس مامان ءبىر ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ۇستازىن ۇلگى تۇتۋى كەرەك. ۇلتتىق وركەستردىڭ ديريجەرلەرى ءوز ۇلتىنىڭ ءتول شىعارمالارىن, مادەنيەتىن جاقسى ءبىلۋى كەرەك. قازاقتىڭ توكپە كۇيىن, شەرتپە كۇيىن, قازاقتىڭ بارلىق اۋەندەرىن, كۇي اتاسى قۇرمانعازىدان باستاپ, بارلىق كۇيلەردى جاقسى ءبىلۋ قاجەت. كۇيدىڭ قۇرىلىمى, تاريحى بولمىسىندا بولۋى, الپىس ەكى تامىرىندا اعىپ جاتۋى كەرەك. شامعون اعانىڭ بولمىسىندا وسىلاردىڭ ءبارى بار ەدى. قۇرمانعازىنىڭ «اقبايىن», «كوبىك شاشقانىن», تاتتىمبەتتىڭ «قوسباسارىن», داۋلەتكەرەيدىڭ «قىز اقجەلەڭىن» ويناتقاندا تىڭدارماندى تەبىرەنتىپ جىبەرەتىن. شىعارمانىڭ قيسىنىن كەلتىرىپ قويماساڭ, ول كۇي سياقتى بولماي, ۇزىك-ۇزىك بولىپ قالۋى مۇمكىن. شامعون ديريجەرلىك ەتكەندە كەز كەلگەن كۇي, تۇركەشتىڭ «قاراباسى» بولسىن, مەيلى سەيتەكتىڭ «زامان-ايى» بولسىن, ءبارى بىرىنە-ءبىرى جالعاسىپ, تۇتاس ءبىر دۇنيەدەي اعىپ جاتاتىن. ونىڭ ءىس-قيمىلى, يشاراتى وركەسترگە تۇسىنىكتى جانە ايقىن بولاتىن. زالداعى ادامدارعا دا اسەر بەرەتىن ارقالى ديريجەر ەدى. وركەستردى شيىرىپ, ەرەكشە ويناتىپ جىبەرەتىن. سول وركەستردىڭ قۇرامى باسقا ديريجەردە باسقاشا ويناۋى مۇمكىن, شامعوندا باسقاشا وينايتىن. قۇرامى اۋىسپايدى, سول زال, سول اكۋستيكا, سول اۋديتوريا. بىلايشا ايتقاندا, سيقىرلى كۇشى بار سياقتى.
جەكە دومبىراشىنىڭ ءبىرى باسقاشا, ەكىنشىسى باسقاشا وينايدى عوي. كۇي ءبىر بولعانمەن, ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنە قارايدى. ال ديريجەردىڭ قولىندا وركەستر ءبىر اسپاپ سياقتى. قوبىزشى قوبىزىن, دومبىراشى دومبىراسىن قالاي ويناتسا, ديريجەر وركەستردەگى سەكسەن ادامدى سولاي ويناتا ءبىلۋى ءتيىس. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن شامعون اعامىزدان ۇيرەندىك.
ول قازاقشا سويلەگەندە وتە تازا, مادەنيەتتى, ادەبي سويلەيتىن جانە ورىسشا سويلەگەن ۋاقىتتا دا وتە ساۋاتتى ەدى. ول كىسىنىڭ ءسوز ساپتاۋى, شەشەندىگى دە جاقسى, ءسوز قورى دا مول ەدى.
ءمۇسىنشى ءمۇسىندى ساز بالشىقتان جاساسا, ديريجەردىڭ ءىسى دە سونداي. باستاۋى بار, شارىقتاۋ شەگى بار, ونى اياقتاۋى بار. شامعون قاجىعاليەۆ جان-جاقتى تەرەڭ ءبىلىم العان, كەمەڭگەر ديريجەر. وپەرانى دا, سيمفونيانى دا, الەمدىك كلاسسيكالىق مۋزىكانى دا مەڭگەرگەن. قۇرمانعازى اكادەميالىق وركەستر بولعاننان كەيىن ۇلكەن اريالار ورىندالدى, بۇل وركەسترمەن ءۇلكەن عۇلامالارىمىز ءان سالعان. كۇلاش بايسەيىتوۆا, اعايىندى ابدۋلليندەر, ەرمەك سەركەباەۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, بەكەن جىلىسباەۆ شامعوننىڭ باسقارۋىنداعى وركەسترمەن ونەر كورسەتكەن. اڭگىمە وركەستردى كوپ جىل باسقارعانىندا ەمەس, وركەستر دەڭگەيىن ساتى-ساتىسىمەن كوتەرگەنىندە. ول جىلدارى كونسەرۆاتورياعا جاستار مۋزىكالىق كوللەدجدە ءبىلىم الماستان كەلىپ تۇسەدى. سونداي دايىندىقسىز كەلگەندەردىڭ ءوزىن جوعارعى دەڭگەيگە كوتەردى.
شامعون اعا باسقارعان ۋاقىتتا ەشكىم ۇجىمنان ءمىن تابا المايتىن ەدى. مەيلى حاچاتۋرياندى, مەيلى چايكوۆسكيدى, مەيلى موتسارتتى ويناسىن, وركەستر جوعارى دەڭگەيدە بولدى. 1973 جىلى پولشا, 1974 جىلى چەحوسلوۆاكيا, 1975 جىلى فرانتسيا, 1976 جىلى يتاليا, 1977 جىلى گرەكيا سياقتى شەتەلدەردە ونەر ساپارلارىندا بولىپ, جۇرتتى ءتانتى ەتتى. قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ ءۇنى ەرەكشە عوي. ورىس وركەسترلەرىندە ىسقىشتى اسپاپتار جوق, ال بىزدە بار. ءبىز وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىمىزدى دۇرىس پايدالاندىق.
كەڭەس داۋىرىندە مادەنيەتتى قولداۋ جاقسى بولاتىن. ەسەپتىك كونتسەرتتەرمەن ماسكەۋگە ءجيى باراتىنبىز. شەتەلدەرگە جوسپارلى كونتسەرت ساپارىمەن شىعىپ وتىراتىن ەدىك. شامعون اعانىڭ اتاعىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى, قۇدايعا شۇكىر, ول ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىن كوردى. جيىرما التى جاسىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاندى, ودان كەيىن حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى. ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن ەنشىلەگەنى. سول كەزدەگى كسرو كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى ت.حرەنيكوۆتىڭ ءوزى بىزگە كەلىپ, قۇرمانعازى وركەسترىنە سۇيەمەلدەتىپ, ءوزىنىڭ شىعارماسىن ويناعان ەدى.
قازاقتىق ديريجەرلىك ونەرىن بيىككە كوتەرىپ, قازاق ءمادەنيەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان شامعون قاجىعاليەۆتىڭ ومىردەن وزعانىنا دا ءبىر جىلدان اسىپ بارادى. ونىڭ ءوزى ورتامىزدان كەتكەنىمەن, ەلى ءۇشىن ەتكەن ولشەۋسىز ەڭبەگى, جارقىن بەينەسى حالقىنىڭ ءجۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى. ءبىز ۇلى ۇستازىمىزدان العان ونەگەمىزدى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزىپ, ونىڭ سالعان جولىن جالعاستىرۋدى ءوز پارىزىمىز دەپ بىلەمىز.
جالعاسبەك بەگەندىكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن ءارتىسى
الماتى