مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– مۇندا ايتىلعان ءارتۇرلى اشىق پىكىردىڭ ءبارىن جەتكىزۋ كەرەك. جاڭا ازاماتتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پىكىر حالىققا جان-جاقتى جەتپەيتىن سياقتى. بۇل جاعدايدا ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ الۋدان ساق بولۋىمىز كەرەك. جوعارى جاققا جەتكىزىپ, وسى ىستەرمەن اينالىسىپ جاتقان كىسىلەر وسىعان ءجىتى قاراپ, ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىن قاراۋى كەرەك. ويىن تۇبىنەن ءورت شىعىپ كەتپەسىن. بىزگە تىنىشتىق كەرەك. ەلى ب ۇلىنگەن, تاس-تالقان بولىپ جاتقان جەرلەردى كورىپ جاتىرمىز. ول ەل ەشقاشان وڭبايدى. قۇداي ساقتاسىن! مامىراجاي وتىرعان مىنا بايتاق قازاقستان جەرىنە ب ۇلىك كەلسە, ول ب ۇلىكتى, ول ءورتتى ەشكىم سوندىرە المايدى. وندا ءبىز وسى كۇنگە زار بولامىز. ءبىز وعان بارماۋىمىز قاجەت.
كەنجەعالي ساعاديەۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك:
– شەتەلگە جالعا بەرۋ دەگەن, تەك قانا قىتايدى اكەلۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ءتىپتى, وسى جەردi بۇزىپ كەتەتiن ادامداردى شاقىرۋ, كiم-كورiنگەنگە بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. قازiر حالىقتىڭ قوبالجىپ وتىرعانى – بiزدiڭ زاڭدارىمىزدىڭ قاۋقارسىزدىعى. ەگەر بiز جالعا بەرەتiن بولساق, بiرتالاي ۋاقىت وتكەننەن كەيiن جەر شەتەلدiكتەردiڭ مەنشiگiنە ءوتiپ كەتەدi دەگەن قورقىنىش. بiزدiڭ حالىقتىڭ ايتىپ جاتقانى وسى. ال بiز نەگە وسىعان شارا قولدانا المايمىز, بiز نەگە وسىعان تيiستi زاڭ قابىلدامايمىز؟ سول سەبەپتى, جەر كودەكسىن قايتا قاراۋ كەرەك. ءتىپتى, ازاماتتىق كودەكستى, وتباسى تۋرالى زاڭدى, كوشi-قون تۋرالى زاڭدى نەگە قايتا قارامايمىز؟ وسىنداي جەرگە بايلانىستى زاڭداردىڭ بارلىعىن قايتا قاراپ, سولاردى جاقسىلاپ تۇرىپ بەكiتiپ, جەردi ءوزىنiڭ مەنشiگiنە ساتىپ الا المايتىنداي قىلىپ نەگە جاسامايمىز؟ ال قازاقستان جەرiن كورشiلەردەن باسقا ەلدەرگە جالعا بەرۋ دەگەن دۇرىس ەمەس. ەلدەردi الالاۋدىڭ قاجەتi جوق.
ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرمەتتى حاتشىسى:
– مەنiڭ ويىمشا, بiز تالقىلاپ جاتقان ماسەلە وتە وزەكتى. بiزدiڭ وسى جەردە شىندىقتى ايتۋىمىز حالىقتىڭ كوڭiلiنەن شىعادى. بiراق بiزدiڭ اڭگiمەمiز جەردەن پايدا كورiپ وتىرعاندارعا ۇناماۋى مۇمكiن. ونداي ادامدار از ەمەس. جەردi ءوز پايداسىنا عانا پايدالاناتىندار دا بiزدە جەتكiلiكتi. بiز اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋiمiز كەرەك. بۇل – بiزدiڭ باس اۋرۋىمىز. بiز ۇلكەن اۋىل شارۋاشىلىعىن كانادادان اكەلiنگەن تەحنيكامەن دامىتا المايمىز. ءوز ءوندiرiسiمiزدi دامىتۋىمىز كەرەك. بiزدiڭ مۇمكiندiگiمiز بار. نەگە بiز «دجيپ» شىعارامىز, ال ەگiن ەگەتiن كولiك شىعارمايمىز؟ بiزدiڭ بارلىق جەردi وڭدەۋگە كۇشiمiز جەتپەيدى. جەردى وزگە ەلدەرگە جالعا بەرگەن مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, تالداپ كورۋ كەرەك.
عاني قاليەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– قازiر بiز كاپيتاليستiك وندiرiستiك قارىم-قاتىناسقا كوشiپ وتىرمىز. جەكەمەنشiك ينستيتۋتى بار. بۇگىندە بiز قۇرىلىسقا جەردi مەنشiككە بەرiپ وتىرمىز. قۇبىرلار تارتىپ جاتىرمىز. ولاردى شەتەلدiكتەر دە سالىپ جاتىر, قۇبىرلار تارتىلىپ جاتقان جەرلەر سولاردىڭ مەنشiگiندە عوي. كونستيتۋتسيادا جەكە ءوندiرiس ءجۇرiپ جاتقان جەر جانە ونىڭ جانىنداعى اۋماق جەكەمەنشiككە وتەدi دەپ جازىلعان. ياعني, قازiرگi جاعدايدى ەسكەرۋ كەرەك. بiز, ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشiن نە تيiمدi ەكەنiن ءتۇسiنۋiمiز كەرەك. ەلىمىز 15 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرiنiڭ نەبارى 1%-ىن عانا ساتتى. بۇل تىم از كورسەتكىش. ەۋروپا وداعىنىڭ ەلدەرiندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمسالاتىن شىعىننىڭ جارتىسىنا جۋىعى بيۋدجەتتەن وتەلەدi. شۆەتسيا, جاپونيا, نورۆەگيادا شىعىننىڭ 80 پايىزىنا دەيiن بيۋدجەت جابادى. سوندا عانا اۋىل شارۋاشىلىعى تارتىمدى بولادى. شارۋالار تيiمدiلiگiن كورەدi, سوندا شەتەلدiكتەرگە دە بەرمەيمiز. بۇل – بiزدiڭ بيۋدجەتتiك ماسەلە. قازiر حالىق پەن بيلiك بiر-بiرiن ءتۇسiنۋi قاجەت. سايىپ كەلگەندە, بiز نە iستەپ, قانداي قولداۋ جاساي الاتىنىمىزدى باعامداعانىمىز ءجون.
ءجۇرسىن ەرمان, اقىن, جۋرناليست:
– كوميسسياعا مۇشە بولعالى ەلدiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن حاتتار الىپ جاتىرمىز. كەشە جەزقازعان ءوڭiرiنەن كەلدiم, قاريالار, اقساقالدار «جەر ساتىلماسىن دەگەن ۇسىنىسىمىزدى جەتكiز», دەپ حات جازىپ بەردi. كەشە قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىندا تولەگەن جامانوۆ دەگەن جiگiتتiڭ شارۋا قوجالىعىندا بولدىم. جاس جiگiت 2 مىڭ گەكتار جەردi جالعا الىپ, جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىسىپ جاتىر. 3-4 جىلدىڭ iشiندە شارۋاشىلىعىن ابدەن دوڭگەلەتiپ العان. وسىلار جەر ساتىلماسىن دەيدi, ماعان وسى تiلەكتi جەتكiزۋدi امانات ەتتi. سونداي-اق, جەردىڭ ساياسي ماسەلەلەرىنەن بولەك, كوميسسيا مۇشەلەرى ەرەكشە ماڭىز بەرەتىن تاعى ءبىر جايدى جەتكىزگىم كەلەدى. قازiرگi تاڭدا قازاق جەرiندە بوس جاتقان جەرگە بiرجاقتى قاراۋ ۇستەم بولىپ وتىر. سول بوس جاتقان جەردە نەشە ءتۇرلi ەمدiك جانە دارiلiك وسiمدiكتەر بار. بiر عانا ميا وسiمدiگi سوڭعى بiرنەشە جىلدا ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىلىپ, قىتايعا ساتىلىپ كەلەدى. قىتاي الەمدiك فارماتسەۆتيكا سالاسىندا ۇلى توڭكەرiس جاساپ جاتىر. نەنiڭ ەسەبiنەن؟ نەگiزiنەن, قازاقستان, موڭعوليا سەكiلدi ەلدەردiڭ تابيعي دارۋمەندەرگە باي دارiلiك وسiمدiكتەرى ەسەبiنەن. قازاقستاننىڭ دارiلiك وسiمدiكتەرiنiڭ ەسەبiن الىپ, ونى كوزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىرعان وتاندىق فارماتسەۆتيكادا ولاردى پايدالانىپ, تابيعي بايلىعىمىزدى دۇرىستاپ يگەرۋدiڭ كەشەندi باعدارلاماسى بار ما؟ ەگەر وسى سالا دۇرىس جولعا قويىلسا, ميلليون گەكتارلاپ ەگiن ەكپەي-اق, قازاقستان ەكونوميكاسىنا ميللياردتاعان تابىس اكەلۋگە بولار ەدi عوي؟! بiز بوس جاتقان جەرلەردەگi دارiلiك جانە ەمدiك وسiمدiكتەر, شوپتەردiڭ بiرiنشi كەزەكتە, شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ وڭاي ولجا تاباتىن سالاسىنا اينالىپ كەتە مە دەپ قاۋiپتەنەمiز.
دارجوك سەيباعىتوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى:
– بىزدە بۇعان دەيىن وبلىستىڭ دەڭگەيىندە ۇلكەن قوعامدىق كەڭەس بولىپ, وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلاندى. سوندا ايتىلعانداردىڭ نەگىزگى ءتۇيىنىن سىزدەرگە جەتكىزەيىن. ماڭعىستاۋ وبلىسى ەگىنى جوق وبلىستىڭ بىرەۋى. بىزدە نەگىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. جاۋىن-شاشىن وتە سيرەك بولادى. قۋاڭشىلىق ءجيى بولادى. سوعان بايلانىستى شابىندىقتار مەن جايىلىمداردى جەكەشەلەندىرۋگە بەرمەۋ كەرەك. ول جەرلەردە بۇرىن اتا-بابامىز قازىپ كەتكەن, ودان بەرىدە كەڭەس ۋاقىتىندا قازىلعان قۇدىقتار بار. بۇل ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاردىڭ نەگىزگى سۋ كوزى. جالعا بەرىلگەندە ول قۇدىقتاردى ەسكەرۋ كەرەك. جالعا بەرۋگە قاتىستى ايتار بولسام, شەتەلدىكتەرگە جەردى جالعا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ال ءوز ازاماتتارىمىزعا جەكەگە بەرۋ جاعىندا دا مۇقيات قاراۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە دە شارۋامەن ناقتى اينالىسىپ جۇرگەن ادامدارعا عانا بەرۋدى قاراۋ قاجەت. ال ەندى ەلدەگى ادامدار وسى كوميسسيانى بىزگە كەلمەي مە, بىزبەن اقىلداسپاي ما دەپ سۇراپ جاتىر. ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىزدى تىڭداماي ما, ەگەر كەلسە, ءبىز ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جەتكىزەر ەدىك دەگەن اڭگىمە ايتۋدا. سوندىقتان, اۋىلدارعا, اۋداندارعا شىعۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ول جەردە توپ-توپ بولىپ ءجۇرۋدىڭ قاجەتى جوق, ءتورت-بەستەن ءبولىنىپ بارسا دا بولادى.
مارات شيبۇتوۆ, ساياساتتانۋشى:
– حالىقتىڭ كوبi قىتايدى كiرگiزگiسi كەلمەيدi. كەيبiرەۋلەر شۆەيتساريالىقتاردى, جاڭا زەلانديالىقتاردى, برازيليالىقتاردى قالاۋى مۇمكiن. سونداي-اق, بiزدە ينۆەستيتسيالىق اشىقتىق تۋرالى مەملەكەتتiك ساياسات بار. بiزدە دسۇ, ەاەو بويىنشا مiندەتتەمەلەر بار. ەگەر بiز كەيبiر ەلدەرگە تىيىم سالساق, بۇل ۇلكەن ارىز بەن ساۋدا سوعىسىنىڭ باستالۋىنا ىقپال ەتەدi. مەنiڭ وسىعان قاتىستى مامىلەگە كەلتىرەتىندەي شەشiمiم بار. ول جان-جاقتى تيiمدi بولۋى تيiس. ماسەلەن, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلiگi ازiرلەگەن جەر ۋچاسكەلەرiن ساتۋ جانە جالعا بەرۋ ەرەجەلەرi بويىنشا قۇجات بار. وسى قۇجاتتى قايتا قاراپ, جاقسىلاپ وڭدەۋ كەرەك. جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ زاڭنامالارىنان ۇلگi الۋ كەرەك. وندا شەتەلدiكتەردiڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى جاقسى جازىلعان. بiرiنشiدەن, بۇل ءۇردiستi اۋكتسيون دەپ ەمەس, كونكۋرس دەپ اتاۋ كەرەك. جەردi جالعا بەرۋ جۇيەسiن ەكi ساتىلى ەتۋ قاجەت. جالعا بەرۋ ماسەلەسiندە باعا ەمەس, شەتەلدiكتەردiڭ ۇزدiك ۇسىنىستارى ماڭىزدى بولۋى تيiس. ياعني, شەتەلدiك ينۆەستور نە ۇسىنادى دەگەن ماسەلە كوتەرiلۋi كەرەك. ەكiنشiدەن, وسى جەرلەردiڭ قايدا ورنالاساتىنىن جەرگiلiكتi تۇرعىندارمەن بiرiگiپ شەشۋ كەرەك.