وسىدان ەكى جىل بۇرىن رەسەي ۇكىمەتى نورۆەگيادان, كانادادان, اۆستراليا, اقش, ەۆرووداق ەلدەرىنەن ءبىر جىلعا دەيىن قۇستىڭ, سيىردىڭ, شوشقانىڭ ەتتەرىن, بالىق, ىرىمشىك, ءسۇت, كوكونىس ونىمدەرىن ءوز ەلىنە يمپورت جولىمەن اكەلۋگە تيىم سالدى. ءسويتىپ, بۇل ەلدەردەن كەلەتىن اتالعان تاۋارلار رەسەيگە جەتكىزىلىپ, ىشكە كىرگىزىلۋىنە بوگەت قويىلدى. «ءيا, رەسەي شەتتەن تاسىمالداناتىن تاۋارلار تۇرىنە ەمبارگو سالدى, بىراق قازاقستانعا يمپورتتىق تاعام تۇرلەرى رەسەي شەكاراسى ارقىلى جەتەدى. كەدەن وداعى اياسىندا ءبىز رەسەي تاۋارلارىن يمپورتتاپ, تۇتىنۋدى باستادىق. بىراق بۇل كۇندەرى رەسەيدىڭ ىشكى نارىعىندا قۇس ەتى تاپشى بولىپ تۇر. جىلىنا 1 ملن. توننا قۇس ەتى نەمەسە 800 ملن. توننا جۇمىرتقا قاجەت. سوندىقتان دا رەسەي قۇس ەتىن سىرتقا شىعارعاننان گورى ءوز ەلدەرىنىڭ نارىعىن قامتىپ العاندى ءجون كورىپ وتىر», دەيدى قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى رۋسلان شاريپوۆ.
مىنە, ءبىز وتاندىق ونىمدەرمەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز قامتۋعا تىرىسۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى وسى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ دەنى سىرتتان كەلەدى ەكەن, دايىنعا اقشا تولەپ ساتىپ الا سالامىز دەپ وتىرعان كەزدە, ءارتۇرلى ەكونوميكالىق-ساياسي جاعدايلار بار, كورشىلەردىڭ وزىندىك زاڭ-تالابى بار, شەتەلدەن تاۋار ۋاقتىلى كەلەدى دەپ سەنىپ وتىرۋعا بولا ما؟! ال ساپالى جۇمىرتقا, قۇس ەتى دەگەن ۇزاق جولدى, ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋدى كوتەرمەيتىن, تەز بۇزىلاتىن ءونىم.
رۋسلان ءشاريپوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەن كەزدە ۋاقىت سوزباي, تەزدەتىپ شەشەتىن ماسەلەلەر – رەسپۋبليكاعا شەتەلدىك قۇس ونىمدەرىن شامادان تىس اكەلۋدى دوعارتۋ, قۇس ەتىنىڭ يمپورتىنا تالاپ, تاريفتىك كۆوتا قويۋ. سوندا عانا ەلىمىزدىڭ قۇس وسىرۋشىلەرى ءوز جۇمىستارىن جوعارى دەڭگەيدە كورسەتە الماق. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ قۇس ونىمدەرى نارىعىندا شەتەلدىك ەمەس, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن مولىنان پايدالانۋ كەرەك. ەلىمىزدەگى قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ول تۇقىمدىق جۇمىرتقالارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. سوندىقتان تاۋار وندىرۋشىلەردى ارزان دا ساپالى تاۋلىكتىك بالاپاندارمەن جانە ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الدىمەن قۇس تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ كەرەك. جىل سايىن ەلىمىز تۇتىناتىن قۇس ەتىنىڭ 70 پايىزدان استامى شەتەلدەردەن ساتىپ الىنادى ەكەن. ال بۇعان ميلليونداعان دوللار كولەمىندە قاراجات جۇمسالادى.
قۇس وسىرۋشىلەردىڭ كوتەرىپ وتىرعان ءبىر پروبلەماسى, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وتاندىق قۇس كروستار جوق. قۇس كروسى دەگەنىمىز –بۇل ەتتى جانە جۇمىرتقا بەرەتىن باعىتتاعى قۇستاردىڭ اسىل تۇقىمى. قازاقستان جىل سايىن كروستاردىڭ اسىل تۇقىمدى ارعى تەكتىك جانە انالىق تۇرلەرىن جانە ولاردىڭ ينكۋباتسيالىق جۇمىرتقالارىن 8-10 ملن. اقش دوللارى شاماسىنداعى قارجىعا شەتەلدەن ساتىپ الادى. بۇل ەلىمىزدەگى قۇس وسىرۋشىلەردىڭ شەتەلدەن اكەلىنەتىن اسىل تۇقىمعا تاۋەلدى بولىپ قالۋىنا ءبىر سەبەپ. الەمدىك جانە وتاندىق گەنوتيپتەر نەگىزىندە ەلىمىزدە جوعارى ءونىمدى قۇستاردىڭ اسىل تۇقىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ وتە قاجەت. ول ءۇشىن سەلەكتسيالىق-تەكتىك ورتالىقتار مەن اسىل تۇقىمدى قۇس زاۋىتتارى اشىلۋى كەرەك. وسىلايشا, ءبىز قۇس تۇقىمى مەن جۇمىرتقانى شەتەلدەن قىرۋار قاراجاتقا ساتىپ الماي, باسەكەلەستىككە تۇراقتى قۇس جەلىلەرى مەن كروستارىن ءوز ەلىمىزدە شىعارىپ, ءتىپتى, كورشى تمد ەلدەرىن دە قامتاماسىز ەتە الاتىن بولماقپىز. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى شەتەلدەردەن كەلەتىن قۇس ونىمدەرىنىڭ كولەمىنىڭ قىسقارىپ, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ جۇمىسىنا جانە بيوازىقتىق قاۋىپسىزدىگىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى. جانە شەتەلدەن قۇس تاسىمالى كەزىندە كەلەتىن ءتۇرلى قۇس ىندەتتەرىنىڭ وتۋىنە شەكتەۋ قويادى.
ال بىراق قازىرشە, كاسىپكەرلەرىمىز شەتەلدەن تاۋىقتاردىڭ اسىل تۇقىمدارىن الىپ كەلىپ جاتىر. يزرايل, امەريكا, گەرمانيادان تاۋىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن اكەلۋ ارقىلى قۇس ەتىن ءوندىرۋ جالعاسۋدا. بىراق شەتەلدىكتەر قازاقستانعا تەك اسىل تۇقىمدى ونىمدەرىن بەرىپ جاتىر ما, الدە ورتاشا تۇقىمدى قۇستارىن بەرىپ جاتىر ما, ول جاعىن تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءتىپتى, وسىدان ءبىراز بۇرىن كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە ەلىمىزگە يمپورت ۇسىناتىن شەت مەملەكەتتەردىڭ ءبىرازى نەشە جىل بويى اسكەرلەرىنە ساقتاعان قۇس ەتىن قازاقستانعا جىبەردى دەپ تە ايتىلدى. باعاسى ارزان, ەتى سانيتارلىق تالاپقا ساي بولماسا دا, ايتەۋىر تۇتىنۋعا بولادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, قۇس ەتىن ادام اعزاسى جەڭىل قابىلدايدى, جۇمىرتقاسى پايدالى تاعام, ال مامىعى – توسەك-جاستىق. جانە دە قاز, ۇيرەك سياقتى قۇس ەتى كوپتەگەن وتباسىنىڭ قىسقى سوعىمعا دەيىن كۇزدىك تاماعى. بىراق قولعا ۇيرەتىلگەن جانە كاسىپورىنداردا مول ءونىم بەرەتىن قۇستاردىڭ ىشىندە ەڭ كەڭ تاراعانى – تاۋىق. ۇزاق جىلدار بويى سەمەيدەگى پريرتىش برويلەر قۇس فابريكاسىن باسقارىپ, وسى سالانىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن مامان بەيسەنعازى تاستەكەەۆ بىلاي دەيدى:
– دسۇ-عا كىرۋدى قازاقستان ۇزاق كۇتتى, ءتىپتى, 20 جىل بويى توستىق دەۋگە بولادى. ارينە باسەكەلەستىككە وراي قۇس وسىرۋشىلەر بۇگىندە ىشكى نارىقتى قامتىپ قانا قويماي, شەتەلگە ەكسپورت شىعارۋعا دا قابىلەتتەرى جەتەدى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ قۇس ەتى ونىمدەرى سانيتارلىق تالاپقا ساي, ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, ەشقانداي حيميالىق زاتتار قوسىلماعان. بىراق وتاندىق تاۋاردى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا وتكىزۋ ءبىرشاما قيىن. ءوز تاجىريبەمنەن ايتايىن. 2014 جىلى ءبىزدىڭ فابريكا شىعاراتىن قۇس ەتى رەسەيدىڭ بارناۋل, ومبى, كەمەروۆ, كراسنويار قالالارىندا كەرەمەت سۇرانىسقا يە بولدى. بۇل وڭىرلەرگە ءبىز 2 مىڭ توننادان استام قۇس ەتىن جونەلتەتىنبىز. بىراق, ءبىر ەسكەرەرلىگى رەسەيدە دە قۇس ەتى شىعارىلادى. باعاسى جاڭاعى ءبىز جەتكىزگەن قۇس ەتىنەن الدەقايدا تومەن. سويتسەك, رەسەيلىكتەر ەشقانداي كونسەرۆانت, قوسپاسى جوق ءبىزدىڭ قۇس ەتىن قىمبات بولسا دا تالاپ الادى ەكەن. ياعني, وسىنىڭ ءوزى قازاقستاندىق قۇس ەتى شەتەلدىك ەتتەردەن ساپا جاعىنان الدەقايدا وزىق تۇرعاندىعىن كورسەتەدى. وسىنىڭ ءوزى ەلباسىنىڭ جولداۋىنداعى تاپسىرمالاردى ورىنداعانىمىزدى كورسەتەدى, ياعني ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ءونىم باسەكەگە قابىلەتتى. بىراق, بارلىق قۇس وسىرۋشىلەر جينالىپ, ەلىمىزدىڭ نارىعىن تەك 55-60 پايىز عانا قامتىپ وتىرعانى وكىنىشتى.
قۇس ەتى دەگەندە, جۇمىرتقا باعاسى دا تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىن قاعاتىنى راس ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ارينە, قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىندا باعا ءارتۇرلى دەسەك تە, ورتاشا باعا بويىنشا ەلىمىزدىڭ دۇكەن سورەلەرىندە 10 جۇمىرتقا 300 تەڭگە كولەمىندە, ال سەمەيدە 220-230 تەڭگە. بۇدان دا ارزان بولار ەدى, بىراق, اراداعى دەلدالدار كىنالى دەيدى قۇس وسىرۋشىلەر. وتاندىق قۇس وسىرۋشىلەر وداعى ۇكىمەت پەن كاسىپكەرلەر پالاتاسىنان دەلدالدار جۇمىرتقا باعاسىن ءوز قۇنىنان اسىرماي ساۋدالايتىن زاڭنامالىق نەگىز جاساۋدى سۇراپ وتىر.
– مىسالى, قۇس فابريكالارى ءبىرىنشى كاتەگوريالى جۇمىرتقانى 18 تەڭگەدەن ساتىلىمعا جىبەرەدى, – دەيدى قازاقستان قۇس وسىرۋشىلەرى وداعىنىڭ پرەزيدەنتى رۋسلان ءشارىپوۆ, – دۇكەندەردە ونىڭ قۇنى وندىعىنا 300-350 تەڭگەدەن تۇر. ءبىز ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە, كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا دەلدالدار ءونىمنىڭ ءوز قۇنىنا 20 پايىز عانا قۇن قوسسىن دەگەن ۇسىنىس جاسادىق. ونى فابريكالار بەرەتىن ەسەپ قۇجاتتارى بويىنشا قاداعالاپ وتىرۋ وپ-وڭاي. ويتكەنى, بۇل كۇندەرى قۇس فابريكاسىنان ارزان باعامەن شىققان جۇمىرتقاعا دەلدال ءبىر باعا, ساۋدا ورىندارى تاعى ءبىر باعا, ياعني قوسىمشا قۇن قوسىپ, سوڭىندا قاراپايىم ساتىپ الۋشىنىڭ قولىنا ءونىمنىڭ وندىعى ەكى ەسە قىمباتقا ءتۇسىپ جەتەدى.
بىراق استانا, شىمكەنت بازارىنداعى ساۋداگەرلەر «قوساتىنىمىز ءبىر تەڭگە عانا, ءايتپەسە وزىندىك قۇنى قىمبات بولىپ كەلەتىن جۇمىرتقا وتپەي قالادى», دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. بۇنداي داۋلاردىڭ بارلىعىن سوناۋ كەڭەس وداعى كەزىندە تۇتىنۋشىلار وداعى دەگەن ۇلكەن جۇيە باقىلاپ, رەۆيزورلارىن جىبەرىپ قاداعالاپ وتىراتىن, قازىر ەشكىم-ەشكىمدى تەكسەرىپ جاتقان جوق. «اناۋ بىلاي دەپ ايتتى, مىناۋ ولاي ايتتى» دەپ, كوتەرىلگەن پروبلەمانىڭ ءبارى قالتارىستا قالا بەرەدى.
نارىقتىڭ تالابىنا وراي قۇس شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ۇنەمى ىزدەنىس قاجەت. اسىرەسە, ءونىمدى ارتتىرۋ تەحنولوگيالىق جاعىنان جاڭارىپ وتىرۋدى تالاپ ەتەدى. ول ءۇشىن قوماقتى قاراجات كەرەك. بۇل دا ءبىر پروبلەما, ويتكەنى ءوندىرىس قۇرال-جابدىقتارى مەن ونىڭ قوسالقى بولشەكتەرى ەلىمىزدە وندىرىلمەيدى. ءتپتى, قۇس شارۋاشىلىعىنا قاجەت جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى الدىن الا ساقتانۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ءدارى-دارمەك تە, قۇستارعا بەرىلەتىن ازىقتىڭ قورەكتىك ساپاسىن جاقسارتاتىن بيولوگيالىق قوسپا دا سىرتتان اكەلىنەدى. دەگەنمەن, وتاندىق قۇس وسىرۋشىلەر, نارىق كوشىنەن قالىپ كورگەن ەمەس, ءماسەلەن, قازاقستان نارىعىندا شيرەك عاسىردان استام جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «پريرتىش برويلەرلىك قۇس فابريكاسى» جشس جاقىندا «ۆوستوك-برويلەر» كاسىپورنىمەن بىرىكتىرىلىپ, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن ىرىلەندىرىلدى. تۇتىنۋشىلار دۇكەندەردەن «ەكو برويلەر» جانە «ارداگەر» ساۋدا بەلگىسىندەگى وتاندىق ونىمدەردى تومەن باعامەن ساتىپ الۋدا. ايتا كەتەيىك, قوس فابريكا بىرىكتىرىلگەننەن كەيىن, كاسىپورىن «ۆوستوك-برويلەر» جشس اتاۋىمەن قالدى. مۇندا جىلىنا 20 مىڭ تونناعا دەيىن قۇس ەتىن ءوندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. جانە جاڭادان ينكۋباتور مەن قۇس سوياتىن تسەحتى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. جاڭا تسەحتىڭ اۋدانى 2500 شارشى مەتردى قۇرايدى. ال تسەح ىسكە قوسىلعاننان كەيىن, مۇندا كۇنىنە 4 مىڭ باس قۇس سويۋعا مۇمكىندىك تۋادى ەكەن. قوس نىسانداعى قوندىرعىلار زامان تالابىنا ساي جاراقتالعان. جاڭادان اشىلماق ينكۋباتوردىڭ اۋماعى 2 000 شارشى مەتر. «ۆوستوك-برويلەر» جشس باس ديرەكتورى داۋرەن ايساريەۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا نىساندارداعى قۇرىلعىلاردىڭ بارلىعى اۆتوماتتاندىرىلعان. ەل نارىعىندا سەمەيلىك قۇس فابريكاسى الدىڭعى ورىندا تۇر, بۇنى دا ايتا كەتكەن ءجون.
بۇگىندە دۇنيەجۇزى بويىنشا قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسىنا تالاپ قاتاڭ قويىلۋدا. اقش باستاپ, برازيليا قوستاپ يمپورتتىق قۇس ەتىن تاسىمالداۋدى وركەندەتۋ تۋرالى باعدارلاما قابىلداپتى. باعدارلاما ارقىلى اقش برازيليادان ەلىنە تاسىمالدايتىن قۇس ەتىنە ارنايى تەحنيكالىق رەگلامەنت ەنگىزىپ, ءوز تاراپىنان تالاپتار قويىپ جاتىر. سول ءتارىزدى بۇل رەتتە برازيليا ەلىنىڭ دە اقش-قا وزىندىك ايتارى بار. ءبارى دە ەكولوگيالىق تازا قۇس ەتىن جەسەك دەگەنگە سايادى. ال بىزدە شە؟ ءوزىمىزدى ءوزىمىز قۇس ەتىمەن تولىق قامتۋ ءۇشىن ەندى قانشا جىل كەرەك؟ سىرتتان قۇس, قۇستىڭ جەمى, جۇمىرتقا, اسىل تۇقىمدى تاسىمالداۋدان قاشان ارىلامىز؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ باعى قاشان اشىلادى؟!
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست
سەمەي