مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي كەلە مە؟
بالاباقشالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى رەسپۋبليكامىزداعى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە ىسىندە كوپكە دەيىن كۇرمەۋى شەشىلمەگەن كۇردەلى ءتۇيىن بولىپ كەلدى.
بولجام بويىنشا, تابيعي ءوسىم جانە ەلىمىزگە كوشىپ كەلۋشىلەر ەسەبىنەن ارتقان بالا سانى بۇل باعىتتاعى جۇمىستى قويىلتا ءتۇستى. كەزىندە بالاباقشا عيماراتتارىنىڭ جەكە قولدارعا ءوتۋى نەمەسە باسقا ءبىر مەكەمەلەردىڭ كەڭسەسىنە اينالۋى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا وزىندىك كەدەرگىسىن تيگىزىپ كەلگەن بولاتىن.
مەملەكەتتىك بالاباقشالارعا ۇزىن-سونار كەزەك ول توڭىرەكتە «بارماق باستى, كوز قىستىلىقتىڭ» تۋىنداپ قانا قويماي, بارىنشا ەتەك جايۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. بىتپەيتىن بالاباقشا داۋى, ءمالىمى جوق كەزەك داۋى ۇدەدى. ومىرگە كەلگەن سوڭ-اق باقشاعا كەزەككە تۇرعان بالاقايلار كەزەگىن كۇتۋمەن مەكتەپ جاسىنا جەتىپ قالعان كەزدەر دە بولدى.
وسى قىم-قۋىت كەزدەرى قابىلدانعان «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ مىندەتى بۇل باعىتتاعى قوردالانعان ماسەلەلەردى جەڭىلدەتۋ, مۇمكىندىگىنشە شەشۋ بولدى. مەملەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك نەگىزدەگى بالاباقشالار اشىلا باستادى. قازىر ەلىمىز بويىنشا مىڭداعان بالا جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا ءتالىم الىپ ءجۇر.
اڭگىمە وسى جەكەمەنشىك بالاباقشالارداعى جاعدايعا بايلانىستى بولىپ تۇر. جەكەمەنشىك بالاباقشا – بۇل بيزنەس, ياعني كاسىپكەرلىك نەگىزدە قىزمەت ەتەدى. الايدا, مەنشىك قۇقىعىنا قاراماي, ەڭ باستى ماقسات – دۇرىس باقشالىق قىزمەت اتقارۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى «مەكتەپكە دەيىنگى ءتاربيە مەن وقىتۋدىڭ» نەگىزگى ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ستاندارت نەگىزىندە تالاپقا ساي قىزمەت كورسەتۋ. ول تۋرالى اتالمىش ستاندارتتا «مەنشىك نىساندارىنا, تيپتەرى مەن تۇرلەرىنە قاراماي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ ۇيىمدارىندا... قولدانۋ ءۇشىن ارنالعان», دەپ انىق جازىلعان. قازىر بارلىق جەكەمەنشىك بالاباقشالار وسى دەڭگەيدەن تولىق كورىنە الىپ ءجۇر دەي الامىز با؟ مەنىڭشە, جوق.
جۋىردا بالالارىن جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بەرگەن تانىسىم «بالام ۇيگە كەلىپ اۋزىن جاپپاي ءان ايتادى. وڭكەي حيت اندەردى باستان-اياق جاتتاپ العان. «بۇعان كىم ۇيرەتىپ ءجۇر؟» دەپ العاشىندا تاڭعالىپ, ايران-اسىر بولعانمىن. سويتسەم, باقشادا تاربيەشىلەرى كۇن ۇزاعىنا ۇيالى تەلەفونمەن ءان قوسىپ قويادى ەكەن... ەرەسەكتەر ايتاتىن ماحاببات, سەزىم اندەرى. بالا جاسىنا ساي ۇيرەنگەن ءبىر-ەكى شۋماق ولەڭى, تاقپاعى بولسا ەكەن-اۋ!» – دەپ نالىعانى بار ەدى. بۇل ءبىر عانا بالاباقشاداعى جاعداي دەپ ەشكىم ايتا الماس. سىرتقى سيپاتى, قۇجاتى زاڭعا ساي, ءمىنسىز بولعانمەن, بالاباقشالاردىڭ ىشكى تىرلىگىن, ىشكى الەمىن ەشكىم ناقتى ايتىپ بەرە المايدى. ءتىپتى, كەلگەن كوميسسيالاردىڭ ءوزى بالاباقشا باسشىلىعى مەن قىزمەتكەرلەرى زىر جۇگىرە ءجۇرىپ «بارىن كورسەتكەن» ساناۋلى كۇندە ەشتەڭەگە كوز جەتكىزە المايدى. ونىڭ ۇستىنە, «كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن تاپتاماۋ, ىسىنە كەدەرگى كەلتىرمەۋ» دەگەن قاعيدالارمەن تەكسەرىستىڭ بولاتىندىعىن الدىن الا ەسكەرتىپ قويۋ – ءبىراز جايتتىڭ «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالۋىنا تاپتىرمايتىن ءتاسىل. ول جەرلەردەگى تىرلىكتى, ءتالىم-تاربيەنى تام-تۇمداپ سىرتقا شىعاراتىن, وندا دا «اتىن اتاماي, ءتۇسىن تۇستەمەي» ايتۋدى ءوتىنىپ, جۇمىسىنان شىعارىپ تاستاي ما دەپ قورقاسوقتاپ باياندايتىن سول جەردە قىزمەت ەتەتىن جاندار مەن ەشتەڭەنى جاسىرۋدى بىلمەيتىن پىسىق بالاقايلار. ماقالا جازۋ بارىسىندا ءوزىم تىلدەسكەندەردىڭ ءبىرى جەكەمەنشىك بالاباقشادا قىزمەت ەتىپ, كەيىن جۇمىستان شىققان كورشى قىز بولدى. «كىم بولىپ قىزمەت ەتتىڭ؟» دەسەم, «مەن ءبارى دە بولدىم. ءارى تاربيەشىمىن, ءارى بالا كۇتۋشىمىن, ەدەن دە جۋامىن, ونشاقتى بالاعا تاماق ءپىسىرەتىن اسپازدامىن. شتاتقا باسقا ادام العان جوق, ىشتەگى ءبىر-ەكى قىز بەساسپاپ بولىپ, وسى جۇمىستاردى اتقارا بەرەتىنبىز», دەيدى. ءوزى سول بالاباقشانىڭ ءبىر جەردە تىركەۋدە بارىنا كۇمانداناتىنىن دا جاسىرعان جوق, جاسىرعانى «سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرگەن بولمايىن», دەپ اتى-ءجونىن ايتپاۋدى سۇراعانى بولدى. سويتسەم, بويجەتكەننىڭ ماماندىعى بالاباقشا تۇگىلى, ءبىلىم بەرۋ ىسىنە, الەۋمەتتىك سالاعا جاتپايتىن, تەحنيكالىق باعىتتا ەكەن.
جەكەمەنشىك بالاباقشالار دا مەملەكەتتىك بالاباقشالار ءتارىزدى «كۇن رەجىمىن» قاتاڭ ساقتاۋعا, ناقتىراق ايتساق, بۇلدىرشىندەردى ءتورت مەزگىل تاماقپەن قامتۋعا, ساياحاتقا شىعارۋعا, ءان شىرقاتىپ, بي بيلەتىپ, تاقپاق جاتتاتقىزىپ, ءاربىر بالانىڭ بويىندا بار قابىلەتىنىڭ كوزىن اشۋعا, سونداي-اق, ەرەسەك توپتاردا انا تىلىمەن ءبىرگە ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنىڭ ءالىپپەسىن ۇيرەنىپ, ءتىل سىندىرۋىنا جۇمىستانۋى كەرەك. بىراق, مەنشىك قۇقىعى جەكە بولىپ تابىلاتىن بالاباقشالاردىڭ اراسىندا ءدال وسى ءتىل ۇيرەتۋ ماسەلەسىندە, ساياحات قۇرىپ, ءاربىر كۇندى مازمۇندى ءوتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋدا جانە كادر ماسەلەسىندە تۋىنداپ تۇرعان ءماسەلەلەر, ورىن الىپ جاتقان ولقىلىقتار جوق ەمەس, بار. جۋىردا اقتاۋ قالاسىنداعى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ بىرىندە ورىن العان جاعداي جۇرتتى, اسىرەسە, اتا-انالاردى ءبىر دۇرلىكتىرگەن بولاتىن. «بالاباقشاداعى 10-عا تارتا بالا استان ۋلاندى دەپ اتا-انالار شۋ شىعاردى», دەپ جەرگىلىكتى تەلەارنا جۋرناليستەرى دە حابارلاپ جاتتى. باقشاعا ساپ-ساۋ بارعان ءۇش جاسار قىز بالا ۇيگە ورالعان سوڭ مازاسىزدانىپ, بالاباقشادا ىشكەن تاماعىن قۇسىپ, السىرەپ, ءىشى وتۋمەن بولعان. ءوزارا الەۋمەتتىك جەلىدە سويلەسىپ وتىراتىن وزگە اتا-انالارعا حابارلاسقان قىزدىڭ اتا-اناسى ءدال سول مەزەتتە توپتاعى بىرنەشە بالانىڭ جاعدايسىز بولىپ جاتقانىن بىلەدى. مەڭگەرۋشىسى ءوز قۇزىرىنداعى «باقىت» بالاباقشاسىنا شاڭ جۋىتپاي قورعاشتاعانمەن, تەكسەرۋگە كەلگەن تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بالاباقشا ىشىندەگى جاعدايدان «توبە شاشتارى تىك تۇرعان». ياعني, بالالارعا بەرىلگەن قايناعان سۋ مەن تاماقتان بىرنەشە ميكروب انىقتالسا, 8 قىزمەتكەر مەن 14 ءتاربيەلەنۋشىدەن «نوروۆيرۋس» تابىلىپ, جەتى جۇمىسشىنىڭ دارىگەرلىك كىتاپشاسى جالعان بولىپ شىقتى. قانداي سالعىرتتىق, وراشولاقتىق ءتۇبى ءبىر بوي كورسەتەدى, بۇل وقيعانى دا سالاداعى سالعىرتتىقتىڭ كورىنىپ قالىپ جاتقان تۇستارى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك...
جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ قىزمەتىن جانە قاجەتتىلىگىن جوققا شىعارا المايمىز, ولاردى اشۋ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل سالاداعى ماسەلەلەردى ءبىراز جەڭىلدەتتى. ايتسە دە, كەزەكتىڭ سانىن ازايتۋ عانا ەمەس, ساپا باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. جەكەمەنشىك بالاباقشالارعا سەنىم ارتىپ, اقىسىن تولەپ, بالاسىن تاپسىرعان اتا-انا جانە بالاقايلار سول سەنىمگە, سول اقىعا ساي لايىقتى قىزمەت ءتۇرىن كورۋى قاجەت دەپ ويلايمىز. مەملەكەتتىك بولسىن, جەكەمەنشىك بولسىن, ءتىپتى, مەملەكەتتەن سۋبسيديا الاتىنى بار, المايتىنى بار – بالاباقشانىڭ اتى دا, زاتى دا ناعىز بالاباقشاعا ساي بولعانى ءجون. بالاباقشانى اشۋشى ازامات كاسىپكەرلىكپەن بىرگە, ۇرپاق تاربيەسىنە, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, دەنساۋلىعىنا, تازالىعىنا, مەملەكەتتىك ستاندارت نەگىزىندە ءتالىم-تاربيە الۋىنا جاۋاپتى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعانى دۇرىس. بالاباقشالاردى جاعدايىنا قاراي ءوز الدىنا عيمارات سالىپ اشقاندار دا نەمەسە كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ پاتەرلەرىنەن اشقاندار دا بار. قانداي جاعدايدا دا, وتباسىلىق بالاباقشالاردا ءار بالاعا ءتيىستى ويىن الاڭىنىڭ اۋماعى, جايلى جاتىن ورنى مەن ويىنشىقتار, بالا اعزاسىنا قاجەتتى قۇنارلى تاعامداردىڭ بولۋى, ولاردىڭ ءجوندى ساقتالۋى, ارنايى مامان-كادرلاردىڭ بولۋى, ءتۇرلى ادىستەمەلىك, تاربيەلىك, كورنەكى قۇرالداردىڭ بولۋى – باستى شارت.
جۋىردا عالامتور ارقىلى تاراعان قىزىلوردا قالاسىنداعى «ايانا-جان» جەكەمەنشىك بالاباقشاسىندا ورىن العان جاعداي بۇل تاقىرىپتا ماسەلەنىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەي تۇسەدى. اتالمىش بالاباقشادان ەكى ايدان بەرى جالاقىلارىن الا الماي جۇرگەن قىزمەتكەرلەر – اسپاز بالالارعا تويحانالاردان كەلەتىن, كەيدە كوكتەپ كەتكەن ەتتەن تاماق ازىرلەنەتىندىگىن ايتسا, تاربيەشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ ەڭبەك ەتىپ, جۇمىستان شىققانىنا ساناۋلى كۇندەر عانا بولعان كەلىنشەك بالالارعا ەشقانداي جاعدايدىڭ جاسالاماعاندىعىن, جاتىن ورىندا ءبىر ماتراستان باسقا ەشتەڭەنىڭ, ياعني كورپە, جاستىقتىڭ دا جوق ەكەندىگىن, بالالار كۇنىنە تەك ەكى رەت تاماقتاناتىنىن جىلامسىراي جەتكىزدى. قىزىلوردا قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ وكىلى شۋلى بالاباقشانىڭ جەكە كاسىپكەر قالتاسىنان قارجىلاندىرىلاتىندىعىن, ولاردىڭ بالاباقشا اشۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەنمەن, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنەن رۇقسات الماعاندىعىن, ءتيىستى قۇجاتتاردى رەسىمدەمەگەنىن العا تارتتى. ال تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتى مامانى بولسا, عيماراتتىڭ ەكى توپقا جارامدى بولعانمەن, كاسىپكەردىڭ بالاباقشانى ناقتى اشقاندىعى, تاعامدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, ماماندارىنىڭ قىزمەتكە لايىقتىلىعى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت ءتىركەلمەگەندىگىن ايتىپ بەردى. دەمەك, بۇل جاعداي تىركەۋسىز-اق جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ جۇمىس جاساي بەرەتىندىگىن كورسەتىپ بەردى دەۋگە بولادى. سونداي-اق, بالاباقشا اشۋ ءۇشىن پايدالانۋ الاڭى 30 شارشى مەتردەن كەم تۇسپەيتىن ءبىر بولمەلى پاتەر نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن بەس بالاعا, پايدالانۋ الاڭى 50 شارشى مەتردەن كەم ەمەس ەكى بولمەلى پاتەر نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن توعىز بالاعا ارناپ, پايدالانۋ الاڭى 80 شارشى مەتردەن كەم بولمايتىن ءۇش بولمەلى پاتەر نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن 13 بالاعا ارناپ بالاباقشا اشۋعا بولادى دەگەندەي, بالا سانى مەن توپ سانىنا عيمارات كولەمىنىڭ سايكەس كەلۋىنىڭ دە وزىندىك بەلگىلەنگەن زاڭدىلىقتارى بار. قاعاز جۇزىندە وسىلاي بولعانمەن, ناقتى ومىردە قالاي؟ بەس بالاعا ارناپ اشىپ, 9-10 بالا «ۇستاپ» وتىرعاندار بار ما؟ بۇل دا ءوز الدىنا انىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن جايت.
جەكەمەنشىك بالاباقشالاردىڭ بىرقاتارىندا توپتاردا بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى رەتى ساقتالا بەرمەيدى. ءۇش جاستاعى, سونداي-اق, مەكتەپكە بارۋعا دايىندالىپ ءجۇرگەن ەرەسەك توپتاعى – بەس جاستاعى بالانىڭ قابىلداۋى, ءتۇسىنىگى, سانا-سەزىمى بىردەي ەمەس. بىراق, كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇلدىرشىندەردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەمەس, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جۇمىسىندا عيماراتتىڭ سىيىمدىلىعىنا نەمەسە تاربيەشى سانىنا نەگىزگى باسىمدىق بەرەتىندەر بار ەكەن. ەكى جۇكتەمەنى ءبىر ءوزى الىپ, تاڭەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن «بالامەن بالا» بولىپ وتىرۋ تاربيەشىلەردى شارشاتىپ, ءتىپتى, جۇمىسقا دەگەن بەلسەندىلىگىن تومەندەتىپ, مەزى ەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. تاربيەشىلەر جالاقىسىنىڭ ماردىمسىزدىعى بالاباقشالاردا تاربيەشىلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن تۋىنداتىپ وتىر. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن مەكتەپتە بەرىلەتىن جالاقى كولەمى تەڭەستىرىلمەگەندىكتەن, ولار ءمۇمكىندىگىنشە جالاقىسى كوبىرەك مەكتەپتە جۇمىس جاساۋعا تىرىسادى ەكەن.
جەكەمەنشىك بالاباقشالارداعى احۋالدى زەردەلەي كەلە, كوز جەتكىزگەن تاعى ءبىر نارسە – «بالاپان» باعدارلاماسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, جەكەدەگى بالاباقشالاردا سابيلەر توبىن اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى. تابيعي ءوسىم, شەتتەن كوشىپ كەلگەن اعايىندار ۇلەسى جانە شالعاي اۋىلدىق جەرلەردەگى قانداستاردىڭ ورتالىققا شوعىرلانۋ ءۇردىسىنىڭ ەتەك الۋى سالدارىنان بالاباقشا جاسىنداعى بالالار سانىنىڭ كوبەيۋى بايقالۋدا. بۇل ءوز كەزەگىندە بالاباقشاعا كەزەكتىڭ ەڭسەرىلمەيتىنىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, ءبىر ۇلكەن اۋىلدا ءبىر جىلدا 200 بالا ومىرگە كەلىپ, باقشاعا كەزەككە تىركەلدى دەسەك, ەكى جىلدان سوڭ اۋىلداعى ءبىر-ەكى مەملەكەتتىك بالاباقشا سونىڭ ىشىنەن تەك 25-50 بالانى عانا الا الادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە, ياعني الگى بالالار 3 جاسقا تولعاندا اۋىلداعى ساناۋلى جەكەمەنشىك بالاباقشا دا باقشانىڭ كەزەگىن ويسارىتاپ كەتە المايدى – بالانى شاماسىنا قاراي قابىلداي الادى. قالعان بالالار مەن ولاردان كەيىنگى تۋعان سابيلەر كەزەكتى سول كۇيى «ۇستاپ تۇرادى». ەگەر «بالاپان» باعدارلاماسى ارقىلى جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا سابيلەر توبى اشىلسا, سىرەسىپ قالعان كەزەك ماسەلەسىن جىبىتۋگە بولار ەدى.
ەشبىر اتا-انا قىرۋار اقشاسىن سارپ ەتىپ بىلىعى كوپ, بىلىگى جوق بالاباقشاعا بالالارىن بەرە سالمايدى. دەمەك, بالاباقشانى اشۋ, جۇمىسىن تىڭعىلىقتى جانە تالاپقا ساي ۇيىمداستىرۋ, ءاربىر بالاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – كاسىپكەرگە, ياعني بالاباقشا يەسىنە جاۋاپتى, اۋىر مىندەت جۇكتەيدى. وسى ورايدا جاقسى ءىستى جاڭعىرتا جالعاستىرىپ, بۇعان دەيىنگى تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ كەمشىن تۇستاردى انىق كورسەتىپ, جەتىسپەسىن تولىقتىرىپ, اتا-انا مەن كاسىپكەر قىزمەتىن ءۇيلەستىرىپ, بالاباقشالار, سونىڭ ىشىندە جەكەمەنشىك بالاباقشالار قىزمەتىن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى اڭعارىلىپ تۇر.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى