كەشەگى اتا قازاقتان بۇگىنگى بالا قازاققا قالعان مۇرا مولىنان. اتا قازاق ۇرپاعىنا كەرەكتىڭ ءبارىن ادەمى ۇلگىمەن جىپكە تىزگەن مارجانداي ەتىپ, شاشىپ-توكپەي, كىتاپ جازباسا دا كىتاپقا بەرگىسىز وي-سانادا تياناقتاپ قالدىرعان. سول ۇلگىدەگى تارتىمدى ءسوز,ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, داعدى-ءداستۇر قالىبىن بۇزباي حالىقتىق جولمەن ساباقتاستىرۋدى سالتقا اينالدىرعان. وعان تاسپاداي ءتىلىپ, تاسقا تۇسىرمەسە دە كوكەيگە توقىپ كەيىنگىگە قالدىرعان باعا جەتپەس جاۋھارلار: بابالار ءسوزى, ماقال-ماتەل, تىيىمدار, ءتالىمى جەتىپ-ارتىلاتىن ادەت-عۇرىپتار, ۇلگى-ونەگەلەر. اكە مەن بالا, انا مەن قىز, باۋىرلار اراسىنداعى باۋىرمالدىق – ءبارى دە سول حالىقتىق قاسيەتكە دايەك بولادى. ءبىر ماقال, ءبىر ماتەلدى, بولماسا, ءبىر تىيىم ءسوزدى – تاراتىپ جىبەرسەڭ تالاي ەڭبەككە التىن ارقاۋلى جۇك بولىپ شىعا كەلەدى. سونداي اسىلدارىمىزدى تانىم-تۇسىنىگىمىزدەن ءوشىرۋ, ءورىسىن تارىلتۋ ءۇشىن جانتالاسقاندار «پايداسىزىن» جويىپ جىبەرىپ وتىرۋ سەكىلدى ۋ.و.دۋگلاستىڭ جىمىسقى جۇمىسى – تالەيىمىزگە قاراي, تاۋەلسىزدىك الىپ ورىندالماي قالعانىن ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز.
قازاقتا الدىڭعى تولقىننان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلگى كوپ دەدىك. سونىڭ ءبىرى ءجون-جوسىعى بولەك, كادەلى تاعامدار قاتارىنان ورىن الاتىن – ەت دەر ەدىك. ارينە, الەمدە ەت جەمەيتىن ادام كەم دە كەم شىعار. بىراق قازاقتىڭ اق داستارقانىندا اس اتاسى ناننان كەيىن قادىرلىسى ەت دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەتتىڭ قاسيەتىن بابالارىمىز باياعىدا-اق بىلگەن. ۇلتتىق تاعامنىڭ ۇلىسىنا اينالدىرا العان. ادام اعزاسىنا, ۇلكەن-كىشىگە قاراماي ءتورت ت ۇلىكتىڭ ەتى پايدالى دەگەندى مەديتسينالىق ءبىلىمى بولماسا دا زەردەلىلىكپەن تاپ باسىپ تاني العان.
ءيا, قازاق قازى-قارتانى, جال-جايانى قياسىنان كەسىپ جەپ, قياندى قىستاپ, كوك جايلاۋدى جايلاپ, قوزىسىن كوگەندەپ, ق ۇلىنىن بايلاپ, بۇزاۋىن ارقانداپ جۇرە بەرگەن جۇرت ەمەس. تەرەڭ وقۋى بولماعانمەن, سۋ تۇبىنەن اقىق تەرگەندەي كوڭىلگە توقىپ, كوكەيگە تۇيگەن توقۋىمەن ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ, بارىنىڭ باعاسىن ءبىلىپ, جوعىنا جوقشى بولىپ وتىرعان. ماسەلەن, ۇلتىمىزدىڭ مالدى باتا جاساپ سويعاننان باستاپ, ەت جەۋدىڭ وزىندىك ءۇردىسى سالتىنا سىڭگەن, تۇرمىسىندا ورنىققان. ونى كەيىنگىلەر ۇيرەنىپ الىپ, بۇلجىتپاي ورىندايتىن ءداستۇر جالعاسىن تاپقان. قازىنالى قارتتار مەن ەل جاقسىلارىنىڭ الدىنا باستان باستاپ, ونىڭ قاسىنا قوسىلاتىن كادەلى مۇشەلەر, ودان كەيىنگى ورتا بۋىنعا تارتىلاتىن, اراداعى وزگە دە تولقىنعا تيەسىلى, ءتىپتى, ءيىلىپ تۇرعان كۇيەۋ بالاعا دا, اقىر سوڭىندا شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ شاپقىلاپ جۇرەتىن بالاعا ۇستاتاتىن سيراققا دەيىن وزىندىك جولى بولعان. ول, اسىرەسە, سىيلى جەردە بۇزىلسا, كۇلكى بولۋ ءوز الدىنا, قوناق كۇتكەندەرگە ءتۇرپى بولىپ تيگەن. وندايعا جول بەرگەندەر «جازاسىز» قالماعان. اناۋ زامانداردان قايماعى بۇزىلا قويماعان سول سالت-سانا بۇل كۇندەرى ءجون بىلەتىندەردىڭ «قولىنا تۇسسە» ادەمى اتقارىلىپ, حالىقتىق قالىپقا نەمقۇرايدى قارايتىن باكەنە تىرلىك كەشكەندەردىڭ «ەنشىسىنە» وتسە, جامباس پەن جىلىك, ءتىپتى كادەلى باس پەن شەكە دە ورنىن تاپپاي, قويقاڭداعان جاستاردىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ, ۇلكەندەر جاعىنا شابىلعان مويىن مەن سورايعان قارا قابىرعا تارتىلاتىن جايلار دا از كەزدەسپەيدى. بىلگەندەر بۇل قالاي دەپ تىكسىنەدى, ۇقپايتىندارعا ءبارىبىر. «ەت ەتكە, سورپا بەتكە» دەپ تارتا بەرەدى. بۇل ارادا, ءبارىبىر ەمەس پە دەيتىندەر تابىلار. بىراق قازاقتىڭ داستارقان باسىنداعى پەيىلى مەن ىقىلاسى ۇسىنعان تاماعىنىڭ جورالعىسىنان, ءدام تاتۋىنان كورىنەدى. وتباسىنىڭ بەرەكەسى, وتاعاسى مەن وتاناسىنىڭ پيعىلى, كىسى سىيلاي الاتىنى, سالت-ءداستۇردى بەرىك ۇستايتىنى تاباعىنان دا, تاماعىنان دا بىلىنەدى. «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر», دەپ ارعى-بەرگىنى بولجاعان كەڭپەيىل جانداردى زەردەلىلەر جاعى, «تەگى بار ەكەن, اتا جولىن ۇمىتپاپتى» دەسە, باس ءجىبى جوق تاناداي تاپىراقتاعانداردى كورگەندە «تامىرىنا ءنار تيمەگەن جان بولدى عوي. كورگەنسىز, تەكسىز دەگەن ءسوز وسىندايلارعا ايتىلعان-اۋ!» دەپ ىشتەي ءتۇيىلىپ كەتەتىندەر دە بولادى.
ءيا, قازاقتىڭ ءسۇيسىنىپ جەيتىن سۇيىكتى اسىنىڭ باستىسى جىلقى ەتى. جىلقىنى قالاي قادىر تۇتسا, سويعاندا دا ۇلكەن ءمان بەرەدى. جولدى بىلەتىن ۇلكەندەر جانى قينالماسىن دەپ قاساپشىلار شاقىرادى. باۋىزدار ساتتە كوزىن كولەگەيلەيدى, «كوزىنە كوزىڭ تۇسپەسىن» دەيدى. جان شىقپاي ج ۇلىنداتپايدى. وسىنىڭ ارعى جاعىندا كوبىمىز بىلە بەرمەيتىن قۇپيانىڭ بارى انىق. سۇيەكتى شىعارعاندا بالتانى جولاتپاعان, پىشاقپەن بۇزعان. كەرەعارىس قابىرعانى سوككەندە قارىمدى پىشاقتى قايىس بەلدىگىنە جانىپ الىپ, وسىپ-وسىپ جىبەرىپ, ومىرتقانىڭ ەكى جاعىنا جايعان داستارقانداي تۇسىرەتىن ءىستىڭ ىعىن بىلەتىن قاساپشىلار از بولماعان. كورگەنى كوپ ونداي كىسىلەر جىلقىنىڭ ءىشىن جارىپ جىبەرىپ, شور-شور بولىپ بايلانعان قابىرعا ەتەگىندەگى قازىنى بايقاعاندا «بارەكەلدى!» دەپ, تاسپاداي ەتىپ ءتىلىپ الىپ, قىرانداي شالقالاپ تۇرىپ قىلعىتىپ جىبەرەدى. جۇرەك مايىنان بالالاردىڭ دا اۋزىنا سالىپ: «قاسيەتتى, قىرىق جىلعى كەسەلدى كەسەدى», دەيتىنىن قايتەرسىڭ. بىلبىراپ پىسكەن قۋىرداققا ءتىس ءتيسىن دەيتىنى جانە بار. مۇنداي ۇلگىنى ۇيرەتەر ۇلكەندەر اۋىلدا ءومىر كەشىپ جاتقانداردىڭ اراسىندا, ەل ىشىندە وسى كۇنى دە كەزدەسەدى. سان مەن قولدى جىلىكتەۋدە, ومىرتقانى وپىرۋدا, بەلدەمشەنى بولۋدە, قازىنى تىلە ءبىلۋ دە – ونەر. كادەلى سۇيەكتى ەتسىز قالدىرماۋ, قازى اينالدىرۋدىڭ دا وزىندىك قالىبى جەتىپ-ارتىلادى. بۇرىنعىلار بابىنا كەلتىرىپ, ءار جىلقىدان قابىرعاسىمەن كەلىستىرىپ وتىرىپ ءارى كەتسە 12 قازى اينالدىراتىن بولعان. قازىر جىلت ەتكەن مايى مەن قازى سانىن كوبەيتۋ ادەتى قالىپتاسا باستادى. ۇيمەتاباق جىلقى ەتى الدىڭا كەلگەندە مۇنى قالاي تاۋسىلار ەكەنبىز دەگەن وي قاۋمالايدى, ارتىنان سۇرپى ەت پەن قازى-قارتا, جال-جايانى ارالاستىرىپ تۋراپ جىبەرىپ كىرىسكەندە – سالدەن كەيىن تاباق ءتۇبى كورىنىپ قالاتىنىن قايتەرسىڭ. بۇل جىلقى ەتىنىڭ بالداي سىڭىمدىلىگىن دالەلدەيدى.
قازىر جىلقى ءونىمىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءسۇتى مەن ەتىنىڭ ادام اعزاسىنا پايداسىن وزىمىزدەن بۇرىن وزگەلەر تامسانىپ ايتا باستادى. وسىدان ون التى جىل بۇرىن نەمىس عالىمدارى جىلقى ەتىنىڭ جۇرەك, قان-تامىر اۋرۋلارىنا شيپا ەكەنىن دايەكتەگەن. ۆەردەر قالاسىندا جىلقى ەتى مەن ءسۇتى ارقىلى ەم قولداناتىن شيپاجاي اشقان. ال تاياۋدا عانا امەريكالىقتار دا قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىنا دەن قويىپ, گرەيس گارەت دەگەن ازاماتشا «امەريكالىقتى ەتپەن سىيلا» دەگەن اكتسيا وتكىزىپتى. اقيقاتىنا كەلسەك, قازاقتىڭ تابيعي تاعامىنا تورتكۇل دۇنيە كوز تىگىپ قانا وتىرعان جوق, كۇندەلىكتى تىرلىكتەرىنە قولدانا باستادى. بايقاساڭىز, ۇلتتى تانىتۋ جولىندا قازاققا قازاق تاعامىنىڭ دا ءجون-جوسىعىن تەرەڭ ءبىلۋ, بۇل مەنىڭ حالقىمنىڭ قاسيەتى تاعامى دەيتىن ۋاقىت تاياپ كەلە جاتقانداي. ءبىز وسىنى قازىردەن باستاپ مەنشىكتەپ الماساق, ەرتەڭ باسقانىڭ قانجىعاسىندا كەتەرى حاق. بۇل ارادا وعان مىسال ىزدەپ الەك بولمايىق, كەتسە كەلۋى ەكىتالاي. وندايدا اياقاستىنان كەڭ قولتىق بولىپ, ءوزىڭدى ءوزىڭ جۇباتىپ قالعانىنىڭ بەرەكەسى دەپ وتىرىپ قالاسىڭ. نە بولماسا, ۇلتتىق دۇنيەڭ «بەسبارماقتىڭ», «بەشبارماقتىڭ» كەبىن كيىپ, قويىرتپاقتانىپ شىعا كەلۋى دە عاجاپ ەمەس.
شىندىعىنا كەلگەندە, اتام قازاق جىلقىنىڭ ەتى مەن ءسۇتىن اس دەپ قانا بىلمەگەن, سىرقاتىنا ەم, تىرلىگىنە تىنىس دەگەن. ءونىمىنىڭ دارۋمەندىگىن ەرتە تانىپ, بىلگەن. وتاشىلار ايقاسىپ بىتكەن سىنىقتى جىلقى مايىمەن اجىراتىپ الىپ, ارتىنان قايتا ورنىنا كەلتىرگەن. زامان جاڭارىپ, عىلىم دامىعاندا جىلقى ەتىندە مينەرالدى زاتتاردىڭ, تەمىردىڭ مولدىعى, ا1, ۆ1, ۆ12 سەكىلدى دارۋمەندەرگە باي ەكەنى دە دالەلدەنگەن. جىلقىنىڭ جۇرەگى مي جاسۋشالارىن جاقسارتىپ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ارتتىراتىنى, جۇرەك تالماسى (ينفاركت) اۋرۋىنا دۋشار ەتەتىن حولەستەرين مولشەرىن كەمىتەتىن, سۇيەك پەن بۋىندى بەكىتەتىنى انىقتالىپ وتىر. حالقىمىز بۇگىنگىدەي سۋىتقىشى بولماسا دا, جىلقى ەتىن ەبىن تاۋىپ جىل بويى جەگەن. ءتۇرلى جولمەن سۇرلەپ ساقتاعان. ءسۇر قازىنى كەرتىپ-كەرتىپ ءبىر كۇن بۇرىن ساۋمالعا سالىپ كەلىستىرىپ پىسسەڭ, مايى ەرىپ كەلەسى كۇنى قىمىز بال تاتىپ تۇرادى. ونى حالقىمىز ماي, نە بال قىزىم دەپ اتاعان. بۇل بۇيرەك جۇمىسىن وڭالتۋعا كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى ەكەن. زاماناۋي ءدارى-دارمەكتەن دە جاقسى اسەر ەتەتىنىن عالىمدار ايتىپ ءجۇر. سول سەكىلدى ءسۇر ەتتىڭ ادام اعزاسىنا ەرەكشە جاسار جاقسىلىعىن زەرتتەۋشىلەر سوڭعى كەزدەرى ءجيى تىلگە تيەك ەتە باستادى. بۇدان اڭعارىلاتىنى, بابالارىمىزدىڭ جىلقى ەتىن سۇرلەي ساقتاپ جەۋ ارقىلى دا دەنساۋلىقتى تۇزەۋگە بولاتىنىن اتام زاماندا زەردەسىندە تۇيىندەگەنىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك.
جىلقى ەتى مەن ءسۇتىن زەرتتەپ جۇرگەن وقىمىستىلارمەن وي بولىسكەنىمىزدە, ولار بۇل تاعام ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جاقسارتاتىنىن العا تارتادى. اقىلماندارىمىز مۇنى تاسقا باسپاي-اق, اكەدەن بالاعا, بالادان نەمەرەگە جالعاپ, ءتىل مارجانىمەن اۋىزشا تاريح قالىپتاستىرعانىن كورەمىز. سونىڭ جەمىسىن بۇگىن ولار ەمەس, ءبىز كورىپ جاتىرمىز. ۇلتتىق ۇلگىنى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ول جىراۋلاردىڭ جىرىندا تايعا تاڭبا باسقانداي سۋرەتتەلگەن. سولاردىڭ سارقىتىنداي سانالاتىن ارامىزدا جۇرگەن, سيرەپ بارا جاتقان, كونە كوز قاريالاردىڭ زەردەسىندە جازىلعان حات دەرسىڭ. سويلەتىپ, ءسوزىن تىڭداساڭ كورگەنى مەن كوڭىلگە تۇيگەنىن, بابالار وسيەتىن, ونەگەسىن, حالىق شەجىرەسىن ايناداعىداي انىق ايتادى. ولاردىڭ جادى جازعان كىتاپتان دا تۇنىق. ۇمىتشاقتىق ولارعا جات. قازىرگىلەردىڭ جادى جىڭىشكە جىپتەي بولىپ بارا جاتىر ما, قالاي؟ كوبىمىزدى ۇمىتشاقتىق «يلەپ» العانىن نەسىن بۇگىپ قالامىز. بۇل دا جۇرت بولىپ ويلاناتىن جاي سەكىلدى.
جىلقى ەتىنىڭ قىزۋىن جىلقىشىلاردان ەستۋگە بولادى. «ەت جەپ, قۇرت قاتقان سورپا ءىشىپ, قاقاعان قىستا, ۇيىتقىعان اق بوراندا كۇزەتكە شىقساڭ, توڭعاندى قويىپ تەرشىپ جۇرەسىڭ. كەيدە دەنەڭ قىز-قىز قايناعاندا كەۋدەڭدى اشىپ قويۋعا تۋرا كەلەدى», دەيدى ولار. ۇلكەندەر اڭىز ەتىپ ەسكە الاتىن ءبىر اڭگىمەنى ورتاعا سالا كەتسەك دەيمىز. ءحانتاڭىردىڭ باۋرايىن مەكەن ەتكەن ەرسارى بايعا 3 مىڭ جىلقى بىتكەن كورىنەدى. قىستا مال كوزدەپ سىرتقا شىققاندا كەۋدەسىن اشىپ جۇرەتىن بولعان. مۇنىڭىز قالاي دەگەندەرگە: «دەنەم وتتاي ورتەنەدى. ول كەسەلدەن ەمەس, جىلقىنىڭ ەتى مەن سورپاسىنىڭ قۇدىرەتىنەن عوي», دەيدى ەكەن. وسى قاسيەتتى ەل بولىپ ەس كىرگەندە ۇعىپ جاتىرمىز. تابيعي تاماقتىڭ قۇدىرەتى قاشان دا بولەك قوي. قانىڭ دا, جانىڭ دا تازا بولادى. بۇل جاعىنان كەلگەندە حالقىمىز, اسىرەسە, اۋىل جۇرتى بۇرىنعىداي بولماسا دا كوپ جاعدايدا تازا تابيعي تاعام تۇتىنىپ كەلەدى. الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەندەردىڭ قازاق داستارقانىنا سۇعىنا كەتەتىنى سودان شىعار. سوڭعى كەزدە سونى جەتە بىلگەن كورشىمىز قىتاي ەلى جاساندى استىڭ وڭالتپايتىنىن ۇعىپ, جەرىمىزگە قاراي تابيعي تازا تاعامىمىزعا, وندىرگەن ونىمىمىزگە, ورىستەگى مالىمىزعا سۇرانىستارىن ارتتىرا باستايتىندارىن ايتۋدا. تەك ولارعا الداعى ۋاقىتتا ءوزىمىز وڭدەگەن ءونىمدى بەرسەك, جۇقا قالتامىز قالىڭداپ, داعدارىستان داعدارعان تىرلىگىمىز وڭالار ەدى.
قازىر اۋرۋ ءتۇرى كوبەيمەسە, ازايماي تۇر. وعان جاسىق, جاساندى تاماق تا ءوز «ۇلەسىن» از قوسىپ وتىرعان جوق. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى الاساپىرانداعى ءبىر جيىن ەسكە تۇسەدى. دەۆياتكو دەگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولدى. ول ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, قالىڭ جۋرناليست سۇراقتى جاڭبىرشا جاۋدىردى. سونداعى ايتاتىندارى: «بالالار اراسىندا سىرقات كوبەيىپ كەتتى. بۇعان نە سەبەپ؟» دەيدى جارىسا. مينيستر دە ىعا قويمايدى: «بۇرىن ءبىزدىڭ بالالار تابيعي تاماق ىشەتىن, ونىڭ ءوزى قاتاڭ قاداعالانىپ وتىراتىن. قازىر كولادان باستاپ, كوزگە ادەمى كورىنگەنمەن قۋاتى شامالى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋسىندار كوبەيدى. ونى ىشكەن بالالاردىڭ قارنى قامپيعانمەن ارتىنان وزەگى قارايادى. بۇعان ءبىزدىڭ بۇلدىرشىندەردىڭ اعزاسى ۇيرەنبەگەن. بۇل بالالار اراسىنداعى سىرقاتتى كوبەيتۋدە. مۇنى حالىققا جەتكىزۋلەرىڭ كەرەك», دەدى. ول تۇستا شەنەۋنىكتىڭ ءسوزى قۇلاققا كىرە قويماعان. تابيعي تاعامنىڭ قۇندىلىعىن ەندى ءبىلىپ, قازىر كوزدى الداعان سول سۋلى-سۋاننان قۇتىلا الماي جاتىرمىز.
«قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» دەپ ءبىز كەيدە جىلقى ءونىمىنىڭ قاسيەتىن بىردە ءبىلىپ, بىردە بىلمەسەك سىرتتاعىلاردىڭ, الدا ايتقانىمىزداي كەرەمەت باعالاي باستاعانىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. وعان ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەلىك. «قازاقتا نە بولسا, بىزدە سونىڭ ءبارى بار. قازاقتاردا جىلقى ءالى دە وتە كوپ, بىزدە ازايىپ كەتتى», دەگەن اتاقتى تۇركولوگ عالىم, ءتۇبىمىز ءبىر دەپ ەۋروپادا قازاق رۋحىن جاڭعىرتقان, ومىردەن وزعاندا ماڭگىلىك جايىن قازاق توپىراعىنان تاپقان يشتۆان قوڭىر موندوكي ماجارستانداعى (ۆەنگريا) ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىنە ەرتۇرمانى تۇگەل اعاش ات جاساتىپ, قازاق ەلىنەن الدىرعان جىلقى ەتىنىڭ ءبىر كەسكەنىن اسىپ, سونى اعاش اتتىڭ ۇستىندە جەپ, سورپاسىنىڭ ءبىر تامشىسىن قالدىرماي ءىشىپ: «مەنىڭ بابالارىم وسىنداي اتتىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ جەرىن قورعاعان, ەلىن ەل ەتكەن», دەيدى ەكەن. بۇل دەرەكتى بىزگە وسىدان ون جىلداي بۇرىن استاناعا ۇلى اتلاندى الىپ كەلگەن, تەك تامىرىن قادىرلەگەن ارىس ازاماتتىڭ جارى, قازاق قىزى وڭعايشا ايتقان ەدى.
جۇرت ت ۇلىكتىڭ تورەسى, ەستى دەلىنەتىن جىلقى تۋرالى اقيقات اڭگىمەلەر, ىرىمدار مەن تىيىمدار كوپ. اسىرەسە, بايتاعىمىزدا سۋدىڭ تۇنىعىن ءىشىپ, ءشوپتىڭ شۇيگىنىن جەگەن جىلقى ونىمىنە نە جەتەر دەيسىز. قازىر جىلقى سەمىرتۋدىڭ الۋان جولدارى بار كورىنەدى. شىركىن, جەرىمىزدىڭ جارتىسىندا الالى جىلقى وسىرە الساق, تازا تاعام ءوندىرىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تاراتساق – ەسەمىز كەتپەس ەدى. وسى ارقىلى قازاق ەتتىڭ دە ابىرويىن اسىرىپ, ونىڭ يەسى دە, كيەسى دە ءوزىمىز ەكەنىن تانىتار ەدى. جىلقىنىڭ باسىنان باستاپ, قارا تۇياعىنا دەيىنگى ونىمدەرىنە پاتەنت الساق, ۇلت بايلىعىنا ءار جىلى ەمەس, ءار كۇنى تاستى تەسكەن تامشىداي تابىس تامىپ, قورجىنداعى قورىمىز مولايا بەرەتىنىنە دە يمانىمىز كامىل.
«قويدىڭ ەتى قورعاسىن» دەگەن قوي ەتىنىڭ دە قاسيەتىن, قۋاتىن ايقىنداعانداردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ بابالارىمىز. ونى دا ولاردان قالعان قازاق ءسوزى دايەكتەپ بەرە الادى. جەڭىل-جەلپى جەل-عۇزىڭدى قويدىڭ سورپاسىمەن, قۇيرىق مايىمەن ەمدەپ الاتىن ءتاسىل دە وتكەننەن قالعان ساباق. قيمىل-قوزعالىس باردا, تازا اۋا, تازا سۋ قۋاتتى تاماقتى ءسىڭىرىپ جىبەرىپ وتىرعان. سوندىقتان دا قوي ەتىنە بۇرىنعىلار ەرەكشە كوڭىل بولگەن. وسى كۇندەرى عوي, قوي ەتىنىڭ اۋىرلىعى سەزىلىپ جۇرگەنى. دەگەنمەن, سوڭعى ۋاقىتتا حالىق قوي ەتىنە قايتا بەت بۇرا باستادى. سورپاسىنىڭ سۇيكىمدى ەكەنىن تامسانا ايتادى. تەك جاس كۇيىندە, بەلگىلى ءمولشەردە جەسەڭ زيانىنان پايداسى مول دەيدى كونەكوزدەر. «قىسقى سوعىم ۋاقىتىندا بولماسا, ءۇش ماۋسىمداعى قورەگىمىز قوي مەن ەشكىنىڭ ەتى عوي» دەيدى ۇلكەندەر جاعى. امال قانشا, ۇلتتىق ۇلگىنى اقشا تابۋعا بۇرىپ العاندار, اقشاعا قۇنىققاندار «بەسبارماق» دەپ بەرەكەسىن كەتىرىپ ءجۇر. كونبىسپىز عوي. بەرەكە-بىرلىك بىزگە عانا كەرەكتەي, ەركىندىكتى ەركەلىك دەپ ۇققاندارعا ءتايت دەۋگە جاراماي, تىيىپ تاستاۋ قولدان كەلمەي – بۇرالقى سوزگە دە ۇيرەنىپ بارامىز.
ون ءۇش مۇشەگە بولىنەتىن قوي ەتىنىڭ دە وزىندىك جول جورالعىسى جەتىپ-ارتىلادى. قويدىڭ باسىن بۇرىن ەزۋىنەن باستاپ كەسەتىن بولعان. «ەزۋىڭدى تىلەيىن بە؟» دەگەن تىركەس سودان قالسا كەرەك. «قويدىڭ قۇلاعىندا بەرەكە بار», دەپ قۇلاقتى بالاعا بەرگەن. مۇنىڭ استارىندا بەرەكە بالاعا قونسىن دەگەن نيەتتىڭ جاتقانى انىق. وسى جەردە مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەك دەيمىز. مال ەتىندە بەز تۇيىندەرى بولادى. وعان حالقىمىز قاتاڭ ءمان بەرگەن. بۇرىن كادەلى سۇيەكتەن بەز شىقسا, يەسىنە ات-شاپان ايىپ سالعان. سەبەبى, بەزدە ادام ۋلاناتىن توكسين بولاتىنىن ۇلت جاقسىلارى باياعى زاماننان بىلگەن.
سوعىمنان سىباعا ساقتاۋدىڭ وزىندىك سالتى ءالى كۇنگە دەيىن جوق ەمەس, بار. بىراق ونىڭ ءوزى سيرەكسىپ بارادى. بۇل بۇرىن سىيلى اعايىن, قيماس قۇدا اراسىن جالعايتىن دانەكەر كوپىر ىسپەتتەس ەكەن. ەڭ باستىسى, بۇل ءداستۇردىڭ استارىندا تەلقوزىداي تەڭ جۇرەيىك دەگەن سىيلاستىق جاتقانى اقيقات. جۇرتىمىزدا ءبىر اتىم ناسىبايدان كوڭىل قالاتىن, جوقتان بار جاساپ, باقىتىن تاباتىن مىنەزدەر بولعانمەن, ەكەۋىنىڭ ات بايلار قازىعى – بەرەكە-بىرلىككە ۇيۋعا تىرەلەدى.
مال ەتىنەن جاسايتىن تاعام تۇرلەرىن تىزسەك وتە كوپ. جاس قويدىڭ ەتىنەن سىرنە, باسىنان ميپالاۋ, قۇدالىقتى بەكىتەتىن قۇيرىق-باۋىر, ەت قوسىپ وكپە-باۋىردان پىسىرەتىن قۋىرداق, توستىك قاقتاۋ – وسىلاي كەتە بەرەدى. الدىنا كەلگەن ەتتى تاپ باسىپ تانۋ جونىنەن دە قازاق الدىنا جان سالا قويماعان. مۇنى ايتاسىز, دۇرىس باۋىزدالماعان, ارام قانى تولىق كەتپەگەن مال ەتىن دامىنەن بىلەتىن زەرەكتەر دە بولعان ەكەن. حالقىمىز ارام ەتكە جولاماعان. بۇل دا تەكتىلىگىن كورسەتسە كەرەك. ەتتى قويىپ, سۇيەك سورپاسى مەن سۇيەك مايىنىڭ پايداسىن جاقسى اجىراتقان حالقىمىزدىڭ قادىرلى جاندارى قانداي زەردەلى دەسەڭىزشى. مال ەتى ءوز الدىنا, بۇعى, مارال, بوكەن, قاراقۇيرىق سەكىلدى اڭ, قىرعاۋىل, ۇيرەك, قاز, ۇلار ءتارىزدى قۇس ەتتەرىنىڭ دە سىڭىمدىلىگىن بىلۋمەن قاتار, ونى قاي كەزدە اۋلاۋ كەرەكتىگىن انالىعىن ساقتاپ قالۋدى الدىمەن ويلاعانىن قايتەرسىڭ. وعان وق اتىپ جايراتقاندار مەن جارالاعانداردىڭ ءتۇبى وڭبايتىنىن ەسكەرتىپ وتىرعان. قازاقتىڭ وزىندىك زاڭعا بەرگىسىز قاعيدالارىن بەرىك ۇستاساڭ, جولدان تايمايسىڭ. تەرىس پيعىلدان, جات قىلىقتان الىس جۇرەسىڭ. قازاق جەرىنىڭ كەڭدىگىنە قاراي ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك عۇرپى, اتاۋلى تاماعى بولادى. ماسەلەن, تۇيە ەتىنىڭ دارىلىك, قوداس ەتىنىڭ قۋاتتى بولاتىنى انىقتالعان. كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كسرو زامانىندا قازاق ەلىندە 1 ميلليون 200 مىڭنان استام تۇيە بولعان كورىنەدى. شىركىن, تۇيە وسىرۋدەن سونداي بيىككە جەتسەك, ەتتەن تاۋ تۇرماسا دا حالىقتىڭ قاجەتى ءبىراز وتەلەر ەدى. سۇتتەن تەڭىز اعىزباساق تا, ەمدىك قاسيەتى بار تاعام باستاۋ سۋىنداي تۇنىپ تۇرار ەدى.
شەكشەك اتا ت ۇلىگىنە دەگەن سۇرانىس قازىر جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ويتكەنى, ەشكى ءوسىمتال. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ەشكى قازاق دالاسىندا 19 ميلليوننان اسقان ەكەن. وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانىنان كەيىن ەشكى شارۋاشىلىعى قاتتى دامىپتى. 1950 جىلدارى قازىناعا 20 مىڭ توننا ەت, 200 توننا ءجۇن, 70 توننا ءتۇبىت وتكىزۋگە قول جەتىپتى. جەردىڭ ءشوبىن ايتپاعاندا, تاۋ-تاستاعى بۇتا گۇلدەرىن, وزگە دە وسىمدىكتەردى قوسقاندا 500-گە جۋىق ءشوپ ءتۇرىن تەرىپ جەيتىن بۇل جانۋار ەتىنىڭ قۇرامىندا حولەستەرين كورسەتكىشى قۇس ەتىنەن دە تومەن ەكەن. قازىر جۇرتشىلىق ەشكى ەتى مەن سۇتىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. قيا جەرلەردى قيا باسىپ سەمىرگەن ەشكىنىڭ قابىرعاسىنان اتام قازاق قازى اينالدىرعان. سەمىز لاقتىڭ ەتىنەن بىلبىراتىپ پىسىرگەن قۋىرداقتىڭ ادام اعزاسىنا تيگىزەر پايداسىن بۇل ارادا ايتىپ تاۋىسا الارمىسىڭ؟ بۇرىنعىلار ەشكىنىڭ ەتىنە سۋىق كۇزدىڭ جەلى كىرگەن سوڭ سويمايتىن بولعان. ءبىز ءبىر ازاماتتى بىلەمىز. جاز ءوتىپ كۇز ورتاسىنان اۋعاندا قىستا, كوكتەمدە جەيتىن ەشكى ەتىن ەرتە قامداپ, سۋىتقىشىنا تولتىرىپ قويادى. ول بۇل تىرلىگىن جىل بويى پايدالاناتىن مەنىڭ دارۋمەنىم عوي دەيتىنى بار. ىرگەلەس كورشىمىز قىتاي مەملەكەتى تاستاق كەلەتىن كۇنگەيلى جەرلەرگە ەشكى ءوسىرۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. مۇنىڭ ءوزى جەر پايدالانۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى دەسەك بولار.
قازاقتىڭ بايتاق دالاسى – استىنداعى كەنىمەن عانا ەمەس, ۇستىندەگى بايلىعىمەن دە قاسيەتتى. سول بايلىقتىڭ ءبىر پاراسى بالىق دەر ەدىك. بالىقتىڭ ەتىن بابىنا كەلتىرىپ پىسىرسە كەرەمەت! سورپاسىنىڭ دا ءدامى بولەك. بالىق ەتىندەگى امين قىشقىلدارى ادام اعزاسىنا وتە پايدالى. باۋىر اۋرۋلارىنىڭ الدىن الادى. بالىق بەلوگىندا بوي وسىرۋگە ىقپال ەتەتىن قىشقىل دا بارشىلىق. بالىق تاعامدارى جۇرەكتىڭ قان اينالىسىن جاقسارتۋعا سەپتىگى بار ەكەنى دايەكتەلگەن. ءسوز تۇيىنىنە كەلسەك, ەت تاعامدارى تۋرالى تاراتىپ ايتا بەرۋگە بولار ەدى. بىراق ءبىر ماقالادا ونىڭ ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى نيەت, وتانىمىزدا تازا تابيعي ەتتىڭ بار ەكەنىن ەسكە سالۋ. وسىنىڭ قادىرىنە جەتسەك, الداعى ۋاقىتتا قۇندىلىعىن جوعالتىپ الماي, قاستەرلەسەك قانا. جاساندى تاماقتىڭ زيانىنان الەم حالقى قاشىپ جاتقاندا, ءبىز بارىمىزدى باعالاساق ۇتىلمايمىز. ءبىر قۋانارلىعى, اناۋ جىلدارداعىداي ەمەس, حالقىمىز ءوز ونىمدەرىمىزگە ۇمتىلا باستادى. «ءوزىڭ وندىرمەي وزەگىڭ جالعانبايدى» دەگەن ۇعىمدى ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنىپ كەلەدى. دۇكەندەرگە بارساڭ ساتىپ الۋشىلار قىزمەت كورسەتۋشىلەردەن ءونىم قاي جەردىكى دەگەندى سۇرايتىن حالگە جەتتى. بۇل باردىڭ قاسيەتىن تانىپ-ءبىلۋ دەپ ويلايمىز. ءتاڭىرىم ۇلتىمىز قينالماسىن, قىسىلماسىن, وزگەگە الاقان جايماسىن, كىرىپتار بولماسىن دەپ بارلىق جاقسىلىقتى جاساعان. جاراتۋشىمىزدىڭ سول جاقسىلىعىن ءوزىمىز عانا كورىپ قويماي, كەيىنگى ۇرپاعىمىزعا ەنشىلەپ بەرسەك, ەسەسى كەتپەس ەدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»