* عيبرات
قاراۋىل بەكشە بي كادىمگى قانجىعالى بوگەنباي باتىردىڭ باپانىنان تۋعان نەمەرەسى ساققۇلاق (سابدەن) شەشەنمەن ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ, سىيلاس, سىرلاس دوس بولعان دەسەدى. اعالارى كوكشەتاۋ جاققا كوشىپ بارىپ, مىڭعىرتىپ مىڭدى ايداپ كۇرسىپ تۇرعاندا ەگدە تارتقان اكەسى دۇيسەنگە قارايلاپ, الماس ءتىلدى العىر جاس بەكشە ەرەيمەنتاۋ وڭىرىندە قالىپ قويادى. ساققۇلاق شەشەنگە ەرىپ, ەل بيلىگىنە ارالاسقان ول مۇندا ەرتەلى-كەش اتتان تۇسپەي, اعايىن اراسىنداعى داۋ-دامايدى شەشىپ ءجۇرىپ ءوز شارۋاسىن قۇنتتاماي, قوڭىر-توبەل تىرلىك كەشەدى. اش-ارىعىن بىلدىرتپەي جەلكە ءجۇنىن دۇرديتكەن ارلان ءبورى سياقتى ارلى ءبيدىڭ ىشتەي ۇڭگىپ جەپ جاتقان جاي-كۇيىن جان دوسى دا ونشا ەلەمەي, قاسىنان ەكى ەلى قالدىرماي ۇدايى ەرتەدى دە كەتەدى.
شىدامنىڭ دا شەگى بار, بىردە بەكشە ساققۇلاققا ەرمەي, ۇيىندە جاتىپ الادى. اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى توكپە شەشەن دوسىنسىز داۋ شەشىپ, جۇرتتى بىتىمگە كەلتىرۋ قيىن سوعاتىنىن سەزگەن ساققۇلاق بي كەزەكتى ساپارىن دوعارىپ, بايبىشەسىنە: «جارلىنىڭ ءبىر تويعانى شالا بايىعانى» دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. سوعىم ەتى تاۋسىلعان شىعار, سىباعا جىبەرىپ, بەكشەنى شاقىرتشى», – دەيدى.
ساقاڭنىڭ نۇرالى اتتى بالاسى شەشەسى سالىپ بەرگەن سىباعانى قانجىعاعا بوكتەرىپ شەشەندى شاقىرۋعا كەلەدى. ۇسىنعان قورجىن باسىن اقتارىپ كورسە, ارنايى جىبەرگەن سىباعانىڭ ەڭ ءتاۋىر دەگەن مۇشەسى قويدىڭ جاۋىرىنى بولىپ شىعادى. بەكشەنىڭ زايىبى بايەك بولىپ, اكەلگەن سىباعانى قوسىپ, قازان كوتەرىپ, اپىل-عۇپىل ەت پىسىرەدى دە, تاباققا سالىپ, ەرى مەن مەيماننىڭ الدىنا قويادى. سوندا شەشەن تاباقتان جاۋىرىندى الىپ, جاس مىرزاعا ك ۇلىمسىرەي قاراپ بىلاي دەيدى:
بايقاڭىز ەتتىڭ ازىن جاۋىرىننان,
بار بولسا, كىم ايايدى باۋىرىنان.
جوقتىق شىركىن كىسىگە نە ىستەتپەيدى؟
بۇل-داعى كەلىپتى ءوز اۋىلىڭنان.
مىنانى ءسۇر مە دەسەم, ءسىرى ەكەن عوي,
ساراڭ باي ءولدى دەسەم, ءتىرى ەكەن عوي.
دۇنيەگە كوزى تويماي, ءوزى ولمەي,
ءبىرى – كوردە, ءبىرى ەلدە ءجۇر ەكەن عوي.
بەتىنەن وتى شىعىپ, قۇلاق-شەكەسىنە دەيىن قىزارىپ كەتكەن نۇرالى تاباققا قول سالماق تۇرسىن, ءۇي يەسىنە تۋرا قاراي الماي, كوزىمەن جەر شۇقىپ تاس بوپ وتىرادى دا قالادى. ىشتەي شەشەسىنىڭ قاراۋلىعىنا كۇيىنىپ, جىلارمان بولادى. تەك اتتاناردا عانا اكەسىنىڭ شەشەندى ارنايى شاقىرتقانىن ايتادى. ءدىلمار بەكشە تاعى دا ءتىل بەزەپ تەبىرەنە تۇرىپ: «بيگە دە, بايبىشەسىنە دە سالەم ايت» دەي تۇرىپ:
مەن ساقەكەڭنىڭ بەكشەسى ەدىم,
ساقتاۋلى التىن تەكشەسى ەدىم.
بۇگىندە كىسى جىبەرىپ شاقىراتىن
ەتىگىنىڭ وكشەسى مە ەدىم؟
كەرەكسىنسە ءوزى كەلسىن!.. – دەپتى.
سەمسەر ءسوز شىمبايىنا باتقان سۇڭعىلا بي ساققۇلاق ىزىنشە-اق ءوزى كەلىپ, ايىبىنا ات-شاپان بەرىپ, قايتادان ءتوس ءتۇيىستىرىپ, ءار ءسوزى ساف التىن بەكشە شەشەندى ەرتىپ كەتكەن كورىنەدى. («ەل اۋزىنان», جازۋشى, 1986).
بۇدان ءارى بەكشەنىڭ ەرەيمەن ورىندە, قانجىعالى ەلىندە قانشا جۇرگەنى بەيمالىم. زايىرى, كوپ ۇزاماي ايتقىر شەشەندىگىمەن, العىر كوسەمدىگىمەن, عادىل قازىلىعىمەن اتاعى التى الاشقا جايىلعان جايساڭ ءبيدى اكە تاعىنا وتىرىپ, ورتا ءجۇزدىڭ حانى سايلانعان ءۋالي حان كوكشەتاۋعا شاقىرتىپ الىپ, مامىلەگەر ەلشى ەتىپ, ءوز جانىندا ۇستايدى. ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە ارعى-بەرگى تاريحىن جەتىك بىلەتىن, ۇلت مۇددەسىن قاشان دا ۇلىق تۇتىپ, قاي تاراپپەن بولسىن تەرەزەسى تەڭ مامىلە جۇرگىزەتىن ويى ورەلى, ءتىلى وتكىر, ءسوزى ۇتقىر شەشەن حانعا دا, حالىققا دا جاعادى.
ەلشىلىكتىڭ ەلدەستىرەر جولىمەن ول ومبى مەن ورىنبورعا, ءتىپتى, بەيجىڭگە دە بارىپ, ويدا ورىس, قياندا قىتايمەن قازاق حالقى اتىنان كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ەل ىرگەسىن نىعايتار ءپاتۋالار جاسايدى. سىندارلى جازۋشى, سارابدال تاريحشى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ قىتاي مۇراعاتتارىن اقتارىپ جاريالاعان «100 قۇجات» (الماتى, «سانات» 1998) كىتابىندا مىناداي ءبىر دەرەك بار: «قازاق حانى ءۋالي سۇلتاننىڭ ءىنىسى شىعاي سۇلتان باستاعان ەلشىلىكتىڭ قاتارىنداعى توعىز ادام شيانليناننىڭ سىرتىندا ەجەن حانمەن ديدارلاستى. ولارعا دارەجەسىنە قاراي ۇلىقتىق جىعا, شەن-شەكپەن جانە كۇمىس سياقتى سىي-سياپات ۇسىنىلدى» (1782 ماۋسىم ايى). وسى توعىزدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ بەكشە بي بولعانى داۋ تۋعىزباسا كەرەك. تاعى ءبىر دەرەكتە «الديار جۋان-نى دەگەن جەردە ديدارلاسۋعا كەلگەن قازاقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ حانى ءۋاليدىڭ ءىنىسى قازىم باسقارعان بەس ادامدى قابىلدادى» دەيدى. وندا دا بەكشە بولعانى كۇمانسىز. ال «حVIII-ءحىح عاسىرلارداعى ورىس-قازاق قاتىناستارى» قۇجاتتار جيناعىنىڭ (2 توم) ءار جەرىندە بەكشە ءبيدىڭ ەسىمى قىلاڭ بەرەدى. تەرەڭ ۇڭگىپ تابانداپ زەرتتەسە, بي بابامىزدىڭ ەڭبەگى تاريحي قۇجاتتاردان از ۇشىراسپاسا كەرەك.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «ەستە تۇتىپ, ەستە جوق ەسكى كۇندەردى اڭگىمەلەگەندە بەكشەگە بايقاپ-بايقاپ بارعان ءجون شىعار» دەۋىندە دە ءمان بار. ايتۋلى بي, ادۋىن شەشەن, اناۋ-مىناۋ كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, تاريحتا سيرەك كەزدەسەتىن ءبىرتۋار تۇلعا. ونىڭ ءوزىن دە, ءسوزىن دە, ورلىگىن دە, ەرلىگىن دە سانى كوپ, ساپاسى از بىلايعى ءسوزۋارلاردان اجىراتا ءبىلۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. امال نەشىك, كەشەگى قاندىقول قىزىل ساياساتتىڭ تۇسىندا ونىڭ ەڭبەگىن زەردەلەۋ بىلاي تۇرسىن, ەسىمىن اتاۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم بولدى عوي. ايتپەسە, بۇل اۋلەتتىڭ اتادان بالاعا ميراس بولىپ جالعاسقان شەشەندىك ونەرى, بيلىك قابىلەتى سوناۋ ساياتشى دۇيسەن بيدەن باستاپ كۇنى كەشەگە دەيىن ۇزىلمەي كەلدى عوي. دۇيسەننەن بەكشەگە, بەكشەدەن وتەگەنگە, ودان التىبايعا دەيىن كىلەڭ عادىل بي, عۇلاما شەشەندەر ءبارى. بەكشەنىڭ تۇڭعىشى مارداقتان تۋعان نەمەرەسى التىباي ورتا ءجۇزدىڭ سوڭعى حانى عۇبايدوللا ءۋاليحانوۆتىڭ كەڭەسشىسى بولدى ەمەس پە. قازىرگى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەتاسىن العاش قالاسقانداردىڭ ءبىرى سول.
ءوز باسىم بەكشە تۇقىمىمەن باياعىدان بەرى تانىس-ءبىلىسپىن. بۇل اۋلەتتىڭ ءبىراز جاستارىمەن ءبىر مەكتەپتە وقىپ, ءازىل-قالجىڭىمىز جاراسىپ, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وستىك. ەل اعاسى بولعان نۇرالى, راقىم قاجىنىڭ ۇرپاقتارىمەن قۇداندالى جەكجاتتىعىمىز بار. ولارمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس مالدىعۇل اۋلەتى اكەمنىڭ ناعاشى جۇرتى. ءبارىنىڭ اتا قونىسى – قازىرگى دوڭگىلاعاش اۋىلى ونەر سۇيەتىن ساۋىققوي ەل. «بەك ايدارلى بەكشەنىڭ زامانىندا باق-قىدىر قونعان ەكەن ءار اۋىلعا» دەپ جاس كەزىندە ۇكىلى ىبىراي بۇل اۋىلعا ءجيى كەلىپ, ايلاپ جاتادى ەكەن. ونىڭ ءبىراز ولەڭدەرىن العاش مەن وسى اۋىلدا ەستىگەنمىن. اقىننىڭ اتىن اۋىزعا الۋعا تىيىم سالىنعان كەزىندە-اق, ونىڭ «قالدىرعانىن» وسى اۋىلدىڭ ءبىر وجەت ازاماتى شايكە كەز كەلگەن جەردە اڭىراتىپ قويا بەرەتىن. قازىر ونى قاپاش قارىنداسىم قالاي شىرقاتادى دەسەڭشى!
بۇگىندە بەكشە ۇرپاقتارى داڭقتى باباسىنىڭ دوڭگىلدەن ءتورت شاقىرىم جەردەگى اقبەيىت اتالاتىن توبەدەگى زيراتىنا ەسكەرتكىش قۇلپىتاس قويىپ, اس بەرۋگە ازىرلىك جاساپ جاتقان سىڭايلى. ارينە, ەسكەرتكىشتىڭ ەڭ ءدويى دە, سويى دا كىتاپ بولماق. «قالاممەن جازعاندى بالتامەن شاۋىپ وشىرە المايسىڭ» دەگەن ءسوز تەگىن بولماس. وسىناۋ قاستەرلى قارەكەتتى قولىنا الىپ, جەر-جەرگە قوڭىراۋ شالىپ, ەستەلىك جيناپ, كىتاپ قۇراستىرىپ جاتقان پروفەسسور قاسىمحان ءىنىمنىڭ يگى ەڭبەگىنە ساتتىلىك تىلەيمىن. اتا-باباسىنىڭ ارۋاعى قولداپ, ەڭبەگى جانىپ, جۇلدىزى جارقىراي بەرسىن!
سارباس اقتاەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
الماتى