كەشە پارلامەنت ماجىلىسىندە تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر كوميسسياسىنىڭ بەسىنشى وتىرىسى ءوتتى.
جيىنعا قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ دەپۋتاتى, تۇركپا الەۋمەتتىك-مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر كوميسسيانىڭ توراعاسى سادىق شەر-نياز جەتەكشىلىك ەتتى. توراعا ءوز سوزىندە اتاپ وتكەنىندەي, كوميسسيا تۇركپا-عا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ تاريحي تامىرلاستىعىنا, مادەني بايلانىسىنا سۇيەنە وتىرىپ, پارلامەنتارالىق ىقپالداستىقتىڭ نىعايۋىنا, ەڭ باستىسى, حالىقتار اراسىنداعى باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى.
وتىرىستىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تەرەڭدە جاتقاندىعىنا توقتالدى. «ءبىز سوناۋ كونە تاريحتىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە تامىرلاسقان, قانىمىزعا قانىمىز ارالاسقان, جانىمىزعا جانىمىز جاراسقان حالىقتارمىز. قانىمىز ارالاسقان دەيتىنىمىز – تۇركى حالىقتارى ەتنوگەنەزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءتىلى ۇقساس, ءدىنى ورتاق ەجەلگى ەتنوستار قاتىسقان. ءبىز تاريحتىڭ قاي بەل-بەلەسىندە دە جۇبىمىز جازىلماي, قاتار قادام باسىپ كەلەمىز. جانىمىز جاراسقان دەيتىنىمىز – ءتىلدىڭ ۇقساستىعى, ءدىننىڭ ورتاقتىعى, جەر جاقىندىعى ءبىزدىڭ مۇددەلەرىمىزدى دە الدەقاشان بىرىكتىرىپ جىبەرگەن. ءبىزدىڭ دوستىعىمىز – تاريحتىڭ قاتال سىنىنان وتكەن, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن ۇلى دوستىق. ءبىزدىڭ مۇڭىمىز ورتاق, ءبىزدىڭ سىرىمىز ورتاق, ءبىزدىڭ جىرىمىز ورتاق. مۇڭىمىز ورتاق بولاتىنى – تاريحتىڭ تالاي قاتپار-قالتارىستارىندا بىزگە تالاي رەت بىردەي قيىندىقتاردى باستان كەشۋگە تۋرا كەلدى, جان-جاعىمىزدان تونگەن قاۋىپتىڭ سيپاتى دا ۇقساس ەدى. سىرىمىز ورتاق بولاتىنى – سونداي قيلى كەزەڭدەر حالىقتارىمىزدىڭ بويىندا ورتاق ارمان-اڭسارلار, ورتاق ماقسات-مۇراتتار قالىپتاستىردى, وسىدان بارىپ ادامدارىمىزدىڭ مىنەز بىتىمىندە, ءومىر سالتىندا, مەنتاليتەتىندە ورتاق قاسيەتتەر كوبەيە ءتۇستى. جىرىمىز ورتاق بولاتىنى – ەنشىمىز بولىنبەگەن ەسكى زامانداردا اتا-بابالارىمىزدىڭ ورتاق مۇڭى مەن ورتاق سىرى ولاردى جارىسا جىرلاتتى.
ءبىزدىڭ تاريحىمىز – تاعىلىمدى تاريح. قازىرگى ءداۋىردىڭ التىنشى عاسىرىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كەڭ-بايتاق دالاسىن ەركىن جايلاعان تايپالار, حالىقتار بىرىگىپ, الىپ يمپەريا – ۇلى تۇرىك قاعاندىعىن قۇردى. ءبىزدىڭ ارعى اتالارىمىز كەيىنگى ەكى مىڭ جىل بويىندا سوناۋ قيىر شىعىستان اناۋ باتىس ەۋروپاعا دەيىنگى, تەرىستىكتەگى سىبىردەن تۇستىكتەگى ۇندىستانعا دەيىنگى الىپ اۋماقتى الىپ جاتقان جەردەگى الۋان-الۋان مەملەكەتتەردىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ءرول اتقارعانىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» كىتابىندا جەرىنە جەتكىزە جازعان», – دەپ ەنشىسى بولىنبەگەن تۇركى جۇرتىنىڭ تاريحي ءرولى جونىندەگى سالماقتى ويلارىن ورتاعا سالدى.
ءوزىنىڭ سوزىندە س.ابدراحمانوۆ وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە دە توقتالدى. «پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر كوميسسياسىنىڭ بەسىنشى وتىرىسى «اپات جانە داعدارىسقا قارسى كۇرەس جاعدايىندا تۇركپا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى» تاقىرىبىندا وتكىزىلىپ وتىر. الەمدىك الپاۋىتتار ارپالىسقان, داعدارىس شيەلەنىسكەن جاۋاپتى شاقتا, جاھاندىق تۇراقسىزدىقتىڭ قازىرگىدەي كۇردەلى كەزەڭىندە قارالىپ وتىرعان بۇل تاقىرىپ ايرىقشا ماڭىزعا يە. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى ماسەلە تەك تۇركپا مەملەكەتتەرىنە عانا ەمەس, بارلىق مەملەكەتتەرگە دە قاتىستى. ويتكەنى, اپات تا, داعدارىس تا ءبىر عانا مەملەكەتتە بولىپ, باسقالاردا بولمايدى نەمەسە ولارعا اسەرىن تيگىزبەيدى دەپ ايتا المايمىز. بۇل پروبلەمالار بارشامىزعا ورتاق», – دەگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى تۇركپا ەلدەرىنىڭ اپات جانە داعدارىسقا قارسى ىنتىماقتاستىعى بۇدان ءارى دە جالعاسىن تابادى دەگەن سەنىم بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.
وتىرىس بارىسىندا «اپات جانە داعدارىسقا قارسى كۇرەس جايىندا تۇركپا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى» تۋرالى تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مۇستافا بوزكۋرت بايانداما جاسادى. ول سوزىندە تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قاجەت ەكەندىگىنە, ونىڭ بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى قاسيەتتى بورىش ەكەندىگىنە توقتالدى. سونداي-اق, مۇستافا بوزكۋرت قازىرگى كەزدە الەمدە بولىپ جاتقان اپاتتار مەن داعدارىستاردا شەكارا جوق ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, وعان قارسى ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. ىنتىماقتاستىعىمىزعا نەگىز بولاتىن شارتتار جەتكىلىكتى. اپات پەن داعدارىسقا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كەرەك. ارينە, ولاردىڭ الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋدىڭ ورنى بولەك, دەدى مۇستافا بوزكۋرت.
قر ءىىم توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير بەككەر كۇن تارتىبىندەگى كەزەكتى ماسەلە «قازاقستانداعى اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, توتەپ بەرۋ جانە بۇل ماسەلەدە باسقا ەلدەرمەن, ونىڭ ىشىندە تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ءمۇمكىندىكتەرى» تاقىرىبىندا ءسوز سويلەدى. توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەلىمىزدەگى تابيعي اپاتقا بەيىم ايماقتارى توڭىرەگىندە ايتا كەلىپ, اپاتتىڭ الدىن الۋ, ازاماتتاردى اپاتتان قورعاۋ ماسەلەسىنە جان-جاقتى توقتالدى.
باياندامانى تالقىلاۋ بارىسىندا ءسوز العان ازەربايجان ميللي مەدجيليسىنىڭ دەپۋتاتى سەۆيندج گۋسەينوۆا رادياتسيا, يادرولىق قارۋدىڭ قولدانىلۋى مەن ەكولوگيانىڭ لاستانۋى ماسەلەسىن قامتىدى. ول جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى تاۋلى قاراباق قاقتىعىسىنا اۋداردى.
ال پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان ورازالين بولسا, قازىرگىدەي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تۇركپا ءتورت مەملەكەتتىڭ اتىنان, تۇركى جۇرتىنىڭ اتىنان ساقتاندىرۋ رەتىندە وسىنداي ءماجىلىس وتكىزىپ, جەرىمىزدە اپات بولىپ جاتسا, نە ىستەيمىز دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ جانە سوعان وراي مەملەكەتتەرىمىزدىڭ الدارىنا وسىنداي ۇسىنىستاردى ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى ەكەندىگىن ايرىقشا ءوتتى.
ازەربايجاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى راشاد ماممادوۆ تۇركپا تاراپىنان قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى زامانداعى تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارىنان داعدارىستار بەلەڭ العاندىعىنا, وسىنداي داعدارىس ساتىندە قانداي ارەكەتتە بولۋ كەرەك, سول جاعىن قاراستىرۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار, جيىنعا قاتىسۋشىلار اپات جانە كۇرەس جايىندا تۇركپا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى ۇسىنىستاردى قابىلدادى. ول كەلەر جىلى وتەتىن تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر بويىنشا كوميسسياسىنىڭ التىنشى وتىرىسىنا شىعارىلماق.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»