بىلتىر مەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (دسۇ) جەنەۆاداعى شتاب-پاتەرىندە قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشەلىگى تۋرالى كەزدەسۋلەردىڭ تاريحي اياقتالۋىن اتاپ ءوتۋ جونىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن ەدىم. قازىر دسۇ-نىڭ 162-ءشى مۇشەسى رەتىندە قازاقستان كوپجاقتى ساۋدا جۇيەسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. ەل كۇردەلى جاھاندىق ەكونوميكالىق جاعدايلارعا قاراماستان, ءوزىنىڭ ساۋدا الەۋەتىن تولىعىمەن ىسكە اسىرۋعا ۇمتىلۋدا. مەن ەلدىڭ وسى باعىتتا جۇمسايتىن كۇش-جىگەرىن تالقىلاۋ, سونداي-اق, ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى سىرتقى تاۋار اينالىمىنا وڭ ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ماقساتىندا استاناعا ارنايى ساپارمەن كەلگەلى وتىرمىن.
مول تابيعي رەسۋرستارعا يە قازاقستان سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ شيكىزات بايلىعىنان ايتارلىقتاي پايدا تابا ءبىلدى. بۇگىندە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەپ, رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى باسىنان وتكەرىپ وتىرعان, ال قىتايدىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاعان كەزدە قازاقستان وزىنە وسى فاكتورلاردىڭ كەرى اسەر ەتكەنىن سەزىنۋدە, ول, سونىمەن قاتار, ەكسپورتتىڭ دا, يمپورتتىڭ دا تومەندەۋىنەن ايقىن اڭعارىلۋدا. كوپتەگەن ەلدەر وسىعان ۇقساس پروبلەمالارعا كەز بولىپ وتىرسا, شىندىعىندا, دسۇ تاعى ءبىر جىل, 2016 جىلى الەمدىك ساۋدانىڭ ءوسۋى باياۋلايدى دەگەن بولجام جاساۋدا, ال بىزدەر ونى نازارعا الاتىن بولامىز.
قازاقستان قازىردىڭ وزىندە ءبىرقاتار وڭ شارالار, ونىڭ ىشىندە وتكەن جىلعى تامىزدا ۇلتتىق بانك قابىلداعان تەڭگەنى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋ تۋرالى, سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ جۋىرداعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنىن ۇلعايتۋ جانە جەكە سەكتوردىڭ ەسەبىنەن ونىڭ ءوسۋىنە جاردەمدەسۋ تۋرالى دۇرىس شەشىم قابىلدادى.
قازاقستان, سونىمەن بىرگە, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ سوڭعى جىل سايىنعى ەسەبىندە بيزنەستى جۇرگىزۋ شارتتارىنىڭ قولايلىلىعى بويىنشا ءوز رەيتينگىن جاقسارتسا, وندا وتكەن جىل بويى ەلدە بيزنەستى قولداۋعا باعدارلانعان كوپتەگەن رەفورمالار قابىلدانعانى اتالىپ ءوتتى. قازاقستان ىسكەرلىك ورتانى جاقسارتۋ ءۇشىن قابىلداي الاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام دسۇ-نىڭ ساۋدا-ساتتىق ءراسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا جاڭا كەلىسىم (سرجك) ەنگىزۋى بولىپ تابىلادى. مەنىڭ الداعى ساپارىم كەزىندە ەلدىڭ كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاعانى تۋرالى قۇجاتتىڭ ماعان تاپسىرىلاتىنىنا وتە قۋانىشتىمىن. جاھاندىق دەڭگەيدە سرجك ەكسپورت كولەمىن جىلىنا 1 ترلن. اقش دوللارىنا ۇلعايتا السا, بۇل ءوز كەزەگىندە بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا قالعان بارلىق كەدەندىك باج سالىعىن الىپ تاستاۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. ال كەلىسىم قازاقستاننىڭ وزىنە دە ۇلكەن تيىمدىلىك اكەلەدى. ءبىزدىڭ باعالاۋلارىمىز بويىنشا, سرجك-ءنى تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ ساۋدا شىعىندارىن شامامەن 15 پايىزعا ازايتا الادى. بۇل ەلدىڭ ساۋدا-ساتتىق پەرسپەكتيۆالارى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە, ويتكەنى, كومپانيالارعا ساۋدا-ساتتىقتارىن باستاۋ ءۇشىن كەدەرگىلەردى تومەندەتەدى.
اتالعان كەلىسىم, اسىرەسە, «جاڭا جىبەك جولى» ۇلت جوسپارىنا ينتەگراتسيالانۋ تۇرعىسىنان العاندا ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سەبەبى, قازاقستان ءوزىن شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى لوگيستيكالىق حاب رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلىس تانىتىپ وتىر. 2014 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ, شەكارالىق باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق, ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ رەسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ قاجەتتىگىن مويىنداي وتىرىپ, اتالعان مىندەتتەردى 2050 جىلعا قاراي جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. سرجك وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مازمۇنعا يە جانە قازاقستانعا الدىنا قويعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتە الادى.
بۇدان بولەك, سرجك قازاقستاننىڭ الدىنا ارتىق جۇك بولاتىنداي تالاپتار قويمايتىنىن اتاپ وتكەن ابزال. باسقا دا دامۋشى ەلدەردەگى سەكىلدى قازاقستان سرجك-ءنىڭ قاي ەرەجەسىن قاشان جۇزەگە اسىرعان ءتيىمدى ەكەنىن جانە ونى قاشان ورىنداۋعا دايىن بولاتىنىن ءوزى ايقىنداۋعا قۇقىلى.
سرجك-گە قوسىمشا ايتاتىن بولساق, دسۇ-عا مۇشە ەلدەر جاقىندا وزدەرىنىڭ ساۋدا-ساتتىقتارىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزدى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۇيىمعا مۇشە ەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنە ەكسپورتتىق سۋبسيديالاردى الىپ تاستاۋعا كەلىستى جانە وزگە دە ءتيىمدىلىك اكەلەتىن ەكسپورتتىق شارالاردىڭ ەرەجەلەرىن بەكىتتى. بۇل سوڭعى 20 جىل بەدەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جاھاندىق ساۋداسىندا ەڭ ۇلكەن رەفورما بولىپ تابىلدى.
ەكسپورتتىق سۋبسيديالاردى الىپ تاستاۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن قازاقستان دسۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋ قارساڭىنداعى كەلىسسوزدەر كەزىندە-اق ورىنداعان ەدى, سوندىقتان جاڭا تارتىپتەر قازاقستاندىق فەرمەرلەردى مۇنداي سۋبسيديالاردى ەشكىمنىڭ دە پايدالانبايتىنىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, دسۇ-عا مۇشە وزگە ەلدەر فەرمەرلەرىمەن تەڭدەي جاعدايعا قويادى. ەندى بىزگە ساۋدا-ساتتىققا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن سۋبسيديالاردى قوسا العاندا, باسقا دا قيعاشتىقتارمەن بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەت.
دسۇ-نىڭ جاقىنداعى تاعى ءبىر كەلىسىمى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ورىندى. ونى ۇيىمعا مۇشە ءبىر توپ ەل بەكىتكەن ەدى. وندا ولار ساۋدا-ساتتىقتى سوڭعى ۇلگىدەگى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەر سەرىكتەرىن, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار مەن بەينەويىنداردى قوسا العاندا, اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق تاۋارلاردىڭ كەڭ كولەمى بويىنشا تولىقتاي اشۋعا كەلىسىم جاساسقان بولاتىن. اتالعان كەلىسىم مۇنداي ونىمدەردىڭ باعاسىن بارشانىڭ پايداسى ءۇشىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى.
سوڭعى ۋاقىتتاردا قول جەتكىزىلگەن وسىنداي سەرپىندى جەتىستىكتەر قازاقستانعا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا جاردەمدەسۋى ءتيىس. ولار ۇيىمدى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ءارى قارايعى ماڭىزدى رەفورمالارىن قامتاماسىز ەتۋگە جىگەرلەندىرەتىنىنە مەنىڭ ەشقانداي دا كۇمانىم جوق. قازىرگى كەزدە دسۇ-دا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ بويىنشا بولاشاق جۇمىستاردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى قۇرىلىمدارىن تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان ءۇشىن تالقىلاۋلاردا ءوزىنىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى مالىمدەيتىن كەز كەلدى. ال بۇل – دسۇ شەڭبەرىندەگى كەلىسسوزدەر ەلگە جاقىن جىلدارى پايدا اكەلۋىن جالعاستىرادى دەگەن ءسوز. مەن وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن وسى اپتاداعى استاناعا ساپارىم بارىسىندا قازاقستان باسشىلىعىمەن تالقىلايتىن ۋاقىتتاردى اسىعا كۇتۋدەمىن.
روبەرتو ازەۆەدو,
دسۇ-نىڭ باس ديرەكتورى