1914 جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاننان كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە پاتشا ۇكىمەتى ەكونوميكالىق جانە تەحنيكالىق سالادا ارتتا قالعان ەل ەكەنىن ءتۇسىندى.ۇرىس كەزىندەگى رەسەيدىڭ كەيبىر جەڭىستەرى جالپى جاعدايىن جاقسارتا المادى.1915-1916 جىلدارى بۇل ەل ءوزىنىڭ باتىس جاقتاعى ءبىراز يەلىكتەرىنەن ايىرىلىپ قالدى.سوعىستاعى ساتسىزدىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ارمياعا جانە تىلداعى قارا جۇمىسقا ادام كۇشى مەن ماتەريالدىق رەسۋرستار قاجەت بولدى. اسكەرلەردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ قيىنداي ءتۇستى. وسىنداي جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن حالىققا سالىناتىن سالىق تۇرلەرى كوبەيدى.سوعىس باستالعاننان كەيىنگى ەكى جىلدا قازاق دالاسىنان جينالعان الىمدا ەسەپ بولمادى. ونىڭ ىشىندە جەتىسۋ وڭىرىندەگى 16 بولىس البان ەلى تۇراتىن ءبىر عانا ايماق تۇرعىندارىنان سالىق جيناۋشىلار 3 مىڭ باس ءىرى قارا,80 مىڭ باس قوي, 2 مىڭ تاڭداۋلى ات,144 كيىز ءۇي,80 مىڭ جۇپ بايپاق,500 كەسەك كيىز جانە 16 مىڭ پاتشا ءرۋبلىن الدى.
وسىنداي قيىنشىلىق كەزىندە پاتشانىڭ ايگىلى «يۋن جارلىعى» شىعادى. بۇل 1916 جىلعى 25 ماۋسىم ەدى. سول جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە اتالمىش پارمەندى ورىنداۋ ءۇشىن كەگەن, نارىنقول وڭىرىنە جاۋاپتى پريستاۆ الەكساندر پودۆوركوۆ قارقاراعا كەلەدى. وسىندا ءوتىپ جاتقان جارمەڭكەدەگى بارلىق بولىستاردى جيناپ,ءۇش كۇننىڭ ىشىندە ارمياداعى قارا جۇمىسقا باراتىن 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر-ازاماتتاردىڭ ءتىزىمىن اكەلۋگە بۇيرىق بەرەدى.
جاعداي ەلدىڭ باس قوسىپ, اقىلداسۋىن قاجەت ەتەدى. ەل ازاماتتارى قابانقاراعاي دەپ اتالاتىن قۇرمان بولىسىنىڭ ىقپالدى ادامى ۇزاق ساۋرىق ۇلى اۋىلىندا كەڭەس قۇرادى. جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «قيلى زامان» پوۆەسىندە ونى: «كىشىلەۋ دوڭگەلەك دەنەلى, بۋرىل ساقالدى ەر ۇزاق قاجىماس قايرات يەسى, ەرجۇرەك باتىر يەسى بولاتىن», دەپ كورسەتكەن ەدى. شىنىندا, ۇزاق بويىنا قۇلدىق مىنەزدى دارىتپاعان ەر بولاتىن. 1884 جىلعى رەسەي پاتشاسىنىڭ سالىق تولەيتىن جارلىعىنا قارسى شىققانى ءۇشىن 1896 جىلى 12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. تۇرمەدەن بوساعان سوڭ ۇزاق پاتشاعا قارسى اشىق تۇردە ۇگىت جۇرگىزگەن. سول سەبەپتى ونى قايتا قاماماق بولعان پوليتسيا وكىلى پرۋساكوۆ پەن بەدەلباي دەگەن بولىستى ساباعانى ءۇشىن 1899 جىلى 27 قاڭتاردا ەكىنشى رەت تۇرمەگە جابىلعان. 1902 جىلى عانا بوستاندىققا شىققان. عالىم-جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي «بەيۋاق» كىتابىندا: «وتارشىلدىق جانە اكىمشىلىك قاناۋعا عۇمىر بويى كۇرەسكەن ۇزاق ساۋرىق ۇلىنىڭ تاريح ارەناسىنا شىعۋى – تاريحي قاجەتتىلىك. حالىق ونى سول وجەت قيمىلى, وتكىر مىنەزى, ەل ءۇشىن كورسەتكەن قايراتى ءۇشىن باتىر اتادى. قايسارلىعى ءۇشىن قاماۋدا بولىپ, تۇرمەدە وتىرعان بولاتىن. سونىڭ ەشقايسىسىنا مويىماعان. اقىرى ەل ءۇشىن قۇربان بولعان ۇزاق شىنىندا باتىر اتاعىنا ساي, سولاي اتالۋعا ءتيىستى تۇلعا», – دەپ جازدى.
جوعارىداعى ايتقان قابانقاراعايدا بولعان كەڭەستى جامەڭكە مامبەتوۆ باسقارعان. وندا: «ۇكىمەتتىڭ قاتاڭ شارا كورۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جاسىرماي ەلگە جەتكىزۋ, ەل باسىنا قانداي كۇن تۋسا دا بىرلىگىن ىدىراتپاي, قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانۋ, دەس بەرمەۋ كەرەك», – دەسكەن. جينالىستىڭ شەشىمى بويىنشا جامەڭكە مامبەت ۇلى, ۇزاق ساۋرىق ۇلى, سەرىكباي قاناي ۇلى, قازىبەك شورمان ۇلى سياقتى ەل اعالارى پاتشا جارلىعىن ورىنداماۋ ىسىنە جاۋاپتى بولادى.1916 جىلعى 11 شىلدە كۇنى جامەڭكە, ۇزاق, جاڭاباي, سەرىكباي, قازىبەك, اۋباكىر, تاعى باسقا باس كوتەرەر ەل ازاماتتارى ايتتوبەگە كەلىپ جينالادى.وسى ۇلكەن جيىنعا پرەجەۆالسك, ۆەرنىي جانە قاپال ۋەزدەرى قازاقتارىنىڭ ۋاكىلدەرى, سونداي-اق ۇيعىردىڭ كەتپەن, اقسۋ-شارىن بولىستارىنان ادامدار قاتىسقانى تەرگەۋ ماتەريالدارىندا اتاپ ايتىلادى. سول جيىندا: «سوڭعى كەسىمدى جاۋاپتى ۇلىققا كىم ايتادى؟», – دەگەن ماسەلە بويىنشا ەكىۇشتى پىكىر جازىلىپ ءجۇر. بىرىندە جامەڭكە: «اتاسى تازابەك كازاك-ورىسقا باعىنبايمىن دەپ جانجال شىعارعان, سونىڭ بالاسى اۋباكىر عوي, اۋباكىر بەرسىن», – دەيدى. سوندا اۋباكىر تۇرىپ: «جوق, جاكە, جاۋاپتى ۇزاق باتىر بەرسىن, بۇعان, جۇرت, نە دەيسىڭدەر؟» دەپ كوپكە قاراعاندا جۇرت: «دۇرىس, ۇزاق باتىر بەرسىن!» – دەپتى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» كىتابىندا بۇل بىلايشا باياندالادى. «...ەرتەڭ ورىسقا جاۋاپ بەرەتىن بولىستار. مىنا قاريا سوزدەرىنەن سوڭ بولىس اتاۋلى نە ايتادى, سونى ەستىلىك؟ ...نەگە ايتپايدى, نەگە ۇيلىعادى؟!» – دەپ تۇرلىقوجا بولىستارعا قادالدى. «...اياعىندا, ەرتەڭ ۇلىققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن, قاريالاردىڭ بويىن كورسەتپەي, جاسىراق باسشىلارىن جىبەرمەك بولىپ, سەرىكباي, تۇرلىقوجا, ايتباي ۇشەۋىن سايلادى. ەڭ اقىرىندا, جامەڭكە الباننىڭ رايىمبەك باتىر جانە ساۋرىق باستاتقان قادىرلى ۇلى ارۋاقتارىنىڭ ءبارىن اتاپ تۇرىپ: «سولاردىڭ وڭ ساپارىن بەر!» دەپ موينىنا بۇرشاعىن سالىپ تۇرىپ تىلەك قىلىپ, ءبىر اكەنىڭ بالاسىنداي ءبىر نيەتكە تاس-ءتۇيىن بولىپ, جيىلعان ەلگە اق باتاسىن بەردى. قالىڭ جۇرت كۇڭىرەنە قوستاپ: «ءيا, قۇداي, ءيا, رايىمبەك اتا, جار بولا گور!» – دەپ اق تىلەك تىلەپ, ۇيىعان پىشىنمەن بەتتەرىن سيپادى. كوتەرىلىستىڭ تاس ىرگەسى ورنىعىپ, العاشقى ءبىر بۋىن, ءبىر ساتىسى وسىدان باستالىپ ەدى».
جەتىسۋداعى وسىنداي جاعدايدى ءبىلىپ وتىرعان پاتشا وكىلدەرى الدىن الا جاركەنت قالاسىنا پولكوۆنيك ۆەتليتسەين باسقارعان 6-اتقىشتار پولكىن ورنالاستىرادى. ارتىنان قارقارا جارمەڭكەسىن قورشاۋعا الىپ, ءتورت جاعىنان 12 پۋلەمەت, 4 زەڭبىرەكپەن اتقىلايدى. وسى كەزدە قازاقتىڭ ەكى توپ جاساعى پريستاۆ پودۆوركوۆتىڭ كەڭسەسىنە باسىپ كىرمەك بولعان كەزدە ولاردى ەكى پۋلەمەتپەن اتقىلاپ, 40 قازاق جىگىتى اجال قۇشادى. جەندەتتەر جاعىنان 15 ادام ولەدى. ەرتەسى قازا بولعان قازاق جاساعىنىڭ سانى ودان كوپ بولعانى انىقتالعان. بۇل قاندى قىرعىندى ەستىگەن نارىنقول, كەگەن, جاركەنت, شونجى, شەلەك, ەسىك, الماتى, سونىمەن قاتار, قىرعىزستانداعى قاراقول, ىستىقكولدىڭ شىعىسىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى حالىق ەرەۋىلگە شىعادى. ءدال وسى كۇندەردە كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىلارى جامەڭكە, ۇزاق, اۋباكىر, سەرىكباي, تاعى باسقالارى الداعى ۋاقىتتاعى شابۋىلداۋ جوسپارىن جاساپ, نىسانالارىن بەلگىلەيدى.پاتشا ارمياسى قازاقتاردى قانشا قىرىپ جاتسا دا ولاردىڭ قايتپاسىنا كوزدەرى جەتىپ, اسكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتەدى.
پاتشا ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ كوتەرىلىسىن باسۋعا 8750 نايزالى 35 روتا, 3900 قىلىشتى 24 جۇزدىك, 16 زەڭبىرەك پەن 24 پۋلەمەت, 21 جاياۋ اسكەر روتاسى, 22 جۇزدىك, تاعى 43 زەڭبىرەك پەن 17 پۋلەمەت جىبەرەدى (ومم, 39-توم, 1-تىزبە, 1120-ءىس, 30-بەت). 17 شىلدەدە وكىمەت 126 ادامنان تۇراتىن كازاك-ورىس جۇزدىگى, جاسى 40-45 اراسىنداعى كازاكتاردان قوسىمشا 1106 ادام جۇزدىك قۇرادى. كوتەرىلىستىڭ اۋماعىنىڭ كەڭەيىپ بارا جاتقاندىعىنان سەسكەنگەن گۋبەرناتور 19 شىلدەدە قازاق كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ باسشىلارىن ۇستاۋعا بۇيرىق بەرەدى. بۇل پارمەندى الىسىمەن پريستاۆ پودۆوركوۆ وزىنە باعىنىشتى بولىستارىنىڭ ىشىندەگى كۇدىكتى دەپ تانىلعان جامەڭكەنى – اقبەيىتتەن, ۇزاقتى – تاڭبالىتاستان «شۇعىل اڭگىمە بار, كەڭەسەمىز» دەگەن سىلتاۋمەن قارقاراعا شاقىرتادى. 20 شىلدە كۇنى گۋبەرناتوردىڭ بۇيرىعىمەن «ەرەۋىل جاساۋشىلارعا تەز ارادا شارا كورمەگەنى ءۇشىن» پودۆوركوۆتى ورنىنان الىپ, قىزمەتىن كىشىرەيتەدى. ونىڭ ورنىنا سول كۇنى فولباۋمنىڭ جەكە بۇيرىعىمەن جاركەنت ۋەزىندەگى جازالاۋشى كۇش كومانديرى كراۆچەنكونى تاعايىندايدى. قارقاراعا 22 شىلدە كۇنى پودۆوركوۆتىڭ شاقىرۋىمەن «كەڭەسۋگە» كەلگەن جامەڭكە مامبەتوۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ جانە اۋباكىر سۇلتانبەكوۆ دەرەۋ قاماۋعا الىنادى. ولاردى سول كۇنى ۋاقىت وزعىزباي 10 سولدات تۇندەلەتىپ ايداپ, 23 شىلدەدە پرەجەۆالسك تۇرمەسىنە قامايدى. بۇدان ارعى جاعداي جۇرتقا بەلگىلى. ونى ت.ءىلياس ۇلى مەن ج.قاراباي ۇلى «قارقارا كوتەرىلىسى» كىتابىندا جان-جاقتى ايتقان.
كوپ كۇن وتپەي كوتەرىلىسشىلەردىڭ 13 باسشى ادامدارى قولعا ءتۇسىپ, ولاردى دا قاراقول تۇرمەسىنە قامايدى. بۇلار: «ەستىباي ۇلى نۇكە, قۇدياربەك, جانپەيىس, شورمان ۇلى قازىبەك, قاڭتار ۇلى كارىبوز, جانسەركە ۇلى تۇرلىقوجا, قۇدايبەرگەن ۇلى جاڭاباي, سۇلتانقۇل ۇلى بەكايدار, ارعىن ۇلى سىبانقۇل, ادىلبەك ۇلى قۇرمان, رازاقوۆ ءبىلال, بەكتەن ۇلى جايشىبەك جانە توبە ۇلى سازا» ء(ى.جانسۇگىروۆ, 4-توم,.145-بەت).ولاردىڭ ۇستالعان كۇنى تامىزدىڭ 4-ءى بولاتىن دەپ كورسەتەدى قىرعىننان ءتىرى قالعان ءبىلال رازاق ۇلى. ۇستالعانداردى تەرگەۋدى جاركەنت ۋەزى پروكۋرورىنىڭ جاردەمشىسى بولوتنيكوۆ پەن 3-ءشى بولىمشە سوتىنىڭ باستىعى كونوشەنكو قاتار جۇرگىزگەن.
جاۋاپ الۋ كەزىندە جامەڭكە دە, ۇزاق تا تايسالماي جاۋاپ بەرگەن. سۇراق كەزىندە بىرگە بولعان اۋباكىردىڭ ەستەلىگىندە جامەڭكە: «...ءبىزدىڭ دە ەركەگىمىز ەركەك, ۇرعاشى ەمەس. قارا جۇمىسقا بالا بەرمەيمىز. قولىمىزعا قارۋ بەر, سوعىسقا بارامىز. ەگەر قازاق حالقىن ادام قاتارىنا سانايدى ەكەنسىڭدەر, وندا ەلدىڭ ادال تىلەگىنە, ءادىل تالابىنا قۇلاق اسىڭدار» دەسە, ۇزاق 10 شىلدە كۇنى ءوزىنىڭ اۋىلىندا حالىقتىڭ جينالعانىن راستايدى, «قارا جۇمىسقا بالا بەرمەيمىز. ولسەك ەل ءۇشىن ولەمىز. ەل-جۇرتتى كىم جىلاتسا, سوعان قارسىمىز», – دەگەن. بۇل دەرەك س.تانەكەەۆ كىتابىندا كورسەتىلگەن.
جەرگىلىكتى حالىقتى «بۇراتانا» دەپ ەسەپتەگەن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ سودىرلارى ويلارىنا كەلگەنىن ىستەپ ۇيرەنگەن عوي. ولار قازاقتاردى سۇراۋى جوق, ىزدەۋى جوق توبىر دەپ ساناعان. ونىق انىق مىسالى قاراقول تۇرمەسىندە 12 شىلدەدەن 13-ىنە قاراعان ءتۇنى بولدى. وندا بولعان اۋباكىردىڭ ەستەلىگىندە: «ءتۇن ورتاسىندا قاراۋىل سىعالايتىن تەسىكتىڭ شيقىلداپ اشىلعانىنان ويانىپ كەتتىك. سول ساتتە دەرەۋ مىلتىق اتىلىپ, تۇرمە گۇرسىلگە تولىپ كەتتى. قازاقتار قامالعان كامەرانىڭ ەكى تەرەزەسىنەن ءتورت سولدات كەلىپ, ناردا جاتقاندارعا بەساتاردان وق جاۋدىردى. ءۇستى-ۇستىنە ەسەلەگەن اتىستىڭ دەمى باسىلمادى. ناردىڭ تەرەزەگە تىرەلگەن جەرىندە جوتاسى قان-قان قۇدياربەك ەتپەتىنەن سۇلاپ جاتىر», – دەيدى. «تۇرمەنىڭ ورتاسىندا, – دەلىنگەن ەكىنشى كۋاگەر رازاقوۆ, – شالقاسىنان قۇلاعان بەتتەرىن قان جاپقان كاربوز, جانپەيىس, قۇرمان, قاعازبەك قاز-قاتار جاتىر». وسى كەزدە ۇزاق: «اقىر ولەتىن بولدىق, ەڭ بولماسا جاستىعىمىزدى الا جاتايىق», دەپ قازىبەك پەن بەكايدار ۇشەۋى جانە ءتىرى قالعان باسقالارى كومەكتەسىپ ناردىڭ قالىڭ تاقتايىن ج ۇلىپ الىپ, كامەرانىڭ ەسىگىن قويعىلاپ, ۇرىپ قۇلاتادى. اشىلعان ەسىكتەن ۇزاق, قازىبەك, سىبانقۇل, بەكايدار, جاڭاباي, اۋباكىر, تۇرلىقوجا جانە جايشىبەك سىرتقا شىعادى دا, مىلتىق اتقان ءتورت سولداتتى ۇرىپ جىعادى. ءتورت بەساتارعا قازىبەك, بەكايدار, سىبانقۇل جانە جاڭاباي يە بولىپ, كەلە جاتقان سولداتتارمەن اتىسادى. ءسويتىپ, تۇرمەدەن قاشىپ شىققانداردى ۇزاق باستاپ, دۋالدان سەكىرە باستايدى. سول كەزدە ۇزاق باتىرعا وق ءتيىپ, جاراقاتتانادى. قازىبەك اتىسىپ جاتقان تۇرلىقوجا, جايشىبەك, اۋباكىر ۇشەۋىنە جارالى بولعان ۇزاقتى ەلگە جەتكىزۋگە مىندەتتەيدى. الايدا السىرەگەن ۇزاق دۋالدان اسا بەرە جان تاپسىرادى. قاشىپ شىققانداردان ءاۋباكىر سۇلتانبەكوۆ, تۇرلىقوجا جانسەركين, جايشىبەك بەكتەنوۆ پەن ءبىلال رازاقوۆ قانا امان قالادى. باسقالارى وزدەرىنىڭ قازاعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاراقولدا پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وزبىرلىق ساياسات كەسىرىنەن وپات بولادى.
كەيىن تۇرمە باستىعى حرومىح وبلىس پروكۋرورىنا: «تۇرمەدە جاتقاندار ب ۇلىك شىعاردى. سول سەبەپتى قاراۋىلدار امالسىزدان قارۋ جۇمساۋعا ءماجبۇر بولدى», دەپ وتىرىك بايانداعان. تەرگەۋ كەزىندە حرومىحتىڭ ويدان شىعارىلعان جاۋابى اشكەرە بولعان.
جالپى قارقارا وڭىرىنەن ۇكىمەتكە قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر دەگەن اتپەن 67 ادام ۇستالعان. ولاردىڭ ىشىندە جامەڭكەنىڭ تۋعان ءىنىسى شويبەك پەن ۇلكەن بالاسى سادىق تا بولعان. ۇستالعاندار رەسەي زاڭى بويىنشا ءۇش توپقا بولىنگەن. ولاردىڭ 15-ءى اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر رەتىندە سول كەزدەگى كودەكستىڭ 263-بابىنىڭ 1-بولىمىنە جاتقىزىلىپ اتۋ جازاسىنا,ەكىنشى توپتاعى 13 ادام 15 جىلدان 25 جىلعا, ال ءۇشىنشى توپتاعى 38 ادام 15 جىلعا تۇرمەگە قامالۋى ءتيىستى قىلمىس جاساعاندار دەپ پايىمدالعان. تۇرمەدە ايۋاندىقپەن اتىلعانداردىڭ ىشىندەگى سادىق 34 جاستا بولسا , قۇرمان ادىلبەكوۆ نەبارى 29 جاستاعى جىگىت ەدى.
ارحيۆتەگى قۇجاتتارعا قاراپ وتىرساق قارقارا وڭىرىندە پاتشا سودىرلارى جازىقسىز ادامداردى تۇرمەدە دە, دالادا دا سۇراۋسىز اتا بەرگەن. بۇل كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. ونى ارنايى ورىنداردىڭ تىكەلەي بەرگەن تاپسىرماسى ەكەنىن ايقىن بايقاۋعا بولادى.ونىڭ ءبىر مىسالى, قاراقول تۇرمەسىنىڭ باستىعى, قاماۋداعى ادامداردى سەبەپسىز اتقان حرومىحتىڭ ىسىنە بايلانىستى كودەكستىڭ 309-بابىمەن قوزعالعان ءىس سوزىلىپ اقىرى اياقسىز قالعان.
قارقارا قازاقتارىنىڭ پاتشا ارمياسىمەن جاي عانا شەكىسۋ ەمەس, ناعىز سويقان سوعىسى جەتىسۋدان اسىپ اۋليەاتاعا دەيىن, ىلە مەن شۋ وزەنى الابىنداعى حالىقتى تۇگەل شارپىدى. بۇل كوتەرىلىس كورشىلەس جاتقان الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى ىستىقكول, تالاس اڭعارىنداعى قىرعىز اعايىندىرعا دەيىن باردى. جاعدايدىڭ باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەنىن بىلگەن پاتشا ۇكىمەتى 1916 جىلدىڭ 14 تامىزىندا جەتىسۋ وبلىسىندا, ال 24 تامىزدا بۇكىل تۇركىستان ولكەسى بويىنشا توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى.
قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ كەڭ ەتەك الىپ بارا جاتقانىن كورگەن جەتىسۋ گەنەرال-گۋبەرناتورى فولباۋم 13 قىركۇيەك كۇنى لەپسى ۋەزىنىڭ باستىعىنا بەرگەن جەدەلحاتىندا: «بارلىق اسكەرلەر مەن كرەستياندارعا جەتكىزىڭىز: ب ۇلىكتى جىلدام باسىپ, باسبۇزارلاردى تاۋبەسىنە كەلتىرۋ تەك ءبىر جولمەن عانا ىسكە اسادى. ول ءۇشىن تاجىريبە رەتىندە ەڭ ب ۇلىكشىل بولىستىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ, بىرنەشە ءجۇز ادامىن قىرىپ سالۋ ارقىلى وزگەلەرگە ساباق بەرۋ كەرەك». مىنە, جەندەتتەرىنىڭ قىلىعى.
ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ 46-قور, 1-ءشى تىزبەسىندە سول كەزدەگى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ولكە باسشىلارىنا جىبەرگەن جەدەلحاتىندا: «كوتەرىلىسشىلەرگە بايلانىستى ءىستى تەزدەتىپ قاراۋ ءۇشىن ۋاقىتشا ەرەكشە قۇقىلى اسكەري سوت ۇيىمداستىرىلسىن. جاۋاپتى ادامدار سوتقا بەرىلىپ,تەرگەۋدىڭ اياقتالۋىن كۇتپەستەن دەرەۋ سوتتاۋ ءتارتىبى ورناتىلسىن.ەگەر ولكەدە سوعىس جاعدايى جاريالانا قالسا, ەرەكشە سوت تەك ساپتاعى وفيتسەرلەردەن جاساقتالاتىن بولسىن... شۋۆاەۆ», دەپ كورسەتىلگەن.
وسى جەدەلحاتتى باسشىلىققا العان فولباۋم جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەر باسشىلارىنا جىبەرگەن بۇيرىعىندا: «بارلىق ۋەزدەردە, جازالاۋشى وتريادتاردا دەرەۋ دالا سوتىن قۇرۋ تۋرالى, ولاردىڭ شەشىمىنە قارسى كاسساتسيالىق ارىز قابىلداماي, ۇكىمدى دەرەۋ ورىنداۋ» تاپسىرىلدى. قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق بەيبىت دالاسى وسى «دالا سوتىنىڭ» ايۋاندىق قانتوگىسىنىڭ تالاي كۋاسى بولدى. تۇركىستان ولكەسىنىڭ گۋبەرناتورى كۋروپاتكين كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىرعان شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە «1917 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن ولكە بويىنشا 347 ادام اتۋ جازاسىنا, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىسقا, 129 ادام تۇرمەگە وتىرۋعا كەسىلدى», دەپ كورسەتكەن (قرومم, 46-قور, 1-تىزبە, 385-ءىس). بۇل «دالا سوتىنىڭ» ىستەگەن جات ارەكەتى. جازالاۋشى وتريادتار كوتەرىلىستە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولعان كەزدە قولعا تۇسكەندەردى قىرا بەرگەن. ال سوتسىز اتىلعان بەيبىت ادامداردىڭ سانى ءالى بەلگىسىز. پاتشا اسكەرلەرىنىڭ تاعى ءبىر ايۋاندىق ءىسى – كوتەرىلىسشىلەردى باسپانادان جانە ىشەتىن استان الاستاتىپ, اشتان قاڭعىپ ولەتىن حالدە قالدىرۋ ەدى. ول ءۇشىن كوتەرىلىسشىلەردى ەڭ الدىمەن مالىنان ايىرىپ, ۇيلەرىن ورتەدى. بۇل وتە قاتىگەز شارا ەدى. ونىڭ ازابىن ەڭ الدىمەن كارى ادامدار مەن ۇيدەگى ايەلدەر جانە بالالار تارتقان.
قارقارا وڭىرىندە وسىنداي ءىستى جۇزەگە اسىرۋ سوتنيك ۆولكوۆ پەن چادوۆتىڭ وتريادىنا جۇكتەلگەن. ولار كەڭسايعا شابۋىل جاساعان كەزدە كوتەرىلىسشىلەردى كەزدەستىرە الماي, ۇرەيدەن قاشقان 600 وتباسى ءۇيىن ورتەپ جىبەرگەن.
كوتەرىلىستىڭ قاۋىپ تۋعىزعانى سونشاما, ولكە گۋبەرناتورى كۋروپاتكين تاشكەنتتىڭ تۇبىنە پولكوۆنيك الاتارتسەۆ باستاعان تاعى ءبىر جاساق ۇيىمداستىرادى دا جەتىسۋعا جىبەرەدى. ءسويتىپ, قاۋىپتى ايماق دەپ سانالعان قارقارا وڭىرىنە ونىڭ ءبىر بولىگىن كۇشەيتىلگەن كۇش رەتىندە جىبەرەدى. ول پولكوۆنيك گەيتسيگتىڭ ەرەكشە جاساعى ەدى. جالپى قارقارا-قاراقول باعىتىنا الماتى مەن جاركەنتتەن بۇرىنعى بار وتريادتان باسقا 4500-دەن استام قارۋلى كۇش اتتاندىرىلعان ەكەن. جەتىسۋداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن ۇزىن سانى 30 مىڭعا جۋىق قارۋلى كۇش جىبەرىلىپ, قاپال, جاركەنت, قارقارا, ۆەرنىي, قاراقول, بىشكەك, اۋليەاتاعا دەيىن ءبىرتۇتاس سوعىس مايدانى قۇرىلعان.
ءيا, قارۋى جوق قاراپايىم حالىقتىڭ شايقاس ءتاسىلىن جەتىك بىلەتىن, سول زامانعى جەتىلگەن قارۋ-جاراقپەن قارۋلانعان كۇشكە توتەپ بەرەرلىك مۇمكىندىگى جوق ەدى. قازاقتار ات ۇستىندە جۇرە سوعىسىپ, جەر جاعدايىن جاقسى بىلگەندىكتەن, ساي-سالالار مەن جىرالاردى پانالاپ, باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولعان. ۇكىمەتتىڭ كوتەرىلىستى باسۋعا ارنايى جىبەرىلگەن قارۋلى كۇشتەرى قازاق جاساقتارىمەن سوعىسپاي, ولاردى اينالىپ ءوتىپ, قاراپايىم وتىرعان اۋىلدارعا سوقتىعىپ, قارتتار مەن بالالارعا جاۋىزدىق جاساعان. وعان گەنەرال ەفرەموۆتىڭ: «وتريادى پرەجدە ۆسەگو اتاكاۆالي ۋششەليا, گدە پرياتاليس جەنششينى ي دەتي», دەپ جازعانى مىسال بولادى.
قىركۇيەكتىڭ سوڭى مەن قازان ايىندا كوتەرىلىسشىلەردىڭ نەگىزگى كۇشتەرى جەڭىلىسكە ۇشىرادى. پاتشا جەندەتتەرى باس كوتەرگەندەردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, حالىقتى دا اياۋسىز جازالادى. 1917 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ 254-نومىرىندە جاريالانعان مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا «البان تايپاسىندا 69440 جان باس كوتەرگەن, سونىڭ 35100 ادامى قىرىلعان». ال ەسەپكە الىنباعانداردىڭ شىعىنى ءبىر قۇدايعا عانا ءمالىم. جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆ: «ورىستاردىڭ قازاق-قىرعىزداردى توپىرلاتىپ اتا بەرەتىنى كوپكە سوزىلدى. قالادان ءبىر ورىس مىلتىقپەن شىقسا, ونىمەن جولىققانى: «قايدا باراسىڭ؟ – دەسە: «ەكى اياقتى كيىك اتام» دەيتىندى», – دەپ جازعان. سوندا قازاقتار ولار ءۇشىن ادام ەمەس, اڭ ەسەبىندە بولعان دەمەسكە شاراڭ جوق.
قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ نەگىزگى كۇشتەرى جەڭىلە باستاعان شاقتا قيىندىققا تاپ بولعان حالىق قىتايعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. جاقۋدا وسپانوۆ ءوزىنىڭ «مەن وسكەن ورتا» اتتى كىتابىندا: «...ەندى نە ىستەۋ كەرەك, حالىق قايدا بارىپ كۇن كورەدى, قالاي جان ساقتايدى, بۇعان ءبىر-اق امال بار. ءسويتىپ, 1916 جىلدىڭ قىركۇيەك, قازان ايلارىندا كەگەن, نارىنقولدىڭ حالقى ءتۇپ كوتەرىلە كوشىپ, قىتاي جەرىنە ءوتىپ كەتتى. مۇنى تاريحتا البان ۇركىنشىلىگى دەيدى», – دەپ جازادى.
سول «شەكارا بۇزۋدى» باسىنان وتكىزگەن سامسالى قوجابەكوۆتىڭ 1991 جىلعى «پاراسات» جۋرنالىنىڭ 6-نومىرىندە شىققان ەستەلىگىنەن قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىرەيىك. «...وسى اتىستا كەڭسۋ وزەنىنىڭ ارعى جاعاسىنا وتكەندە ەگىمباي دەگەن كىسىگە وق ءتيىپ قازا بولدى... بۇرىنعىداي ەمەس ەندى تۇندە كوشتىك. ەكى-ءۇش كۇن تاۋ ساعاسىنا, وزەن جاعاسىنا كەلىپ قونىستاندىق. ءسويتىپ, قازىرگى رايىمبەك اۋدانى, سۇمبە اۋىلىنا كەلدىك. قىتاي مەن ءبىزدىڭ جەرىمىزدى سۇمبە وزەنى ءبولىپ تۇرادى ەكەن. ەندىگى اڭگىمە قىتايعا ءوتۋ ەدى. ول دا ءبىر باس قاتىرار شارۋا بولدى. ويتكەنى, ءوز بەتىمەن وتكەن ادامداردى قالماقتار توناپ جاتىر دەگەن قاۋەسەت تاراعان.
مۇنى ەستىگەن اكەلەرىمىز تەكەس بويىنداعى قالماقتاردىڭ باسشىسى قارعا دەگەن ءبىزدىڭ داۋلەتبايدىڭ ءىنىسى ەكەنىن ءبىلىپ, سونى ىزدەپ تاۋىپ الدى. قارعانىڭ اعاسى داۋلەتباي جاس كەزىندە شاپقىنشىلىقتا قازاقتاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. ونى ءبىزدىڭ اتامىز مۇسىلمان جاساپ, ۇيلەندىرىپ وزىنە بالا ەتىپ الىپتى. قارعا 70-كە كەلىپ قالعان اعاسى داۋلەتبايدى بىردەن تانىپ, بىزدەردى امان-ەسەن وتكىزىپ, اتتىڭ تاۋى دەگەن جەرگە ورنالاستىردى.»
شەكارا اسىپ كەتكەندەر سانى كۇننەن كۇنگە كوبەيە باستايدى. ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ 76-قورىنداعى 1-تىزبەدەگى دەرەكتە بايىنقول بولىسىنداعى 863 ءتۇتىننىڭ 863-ءى, يۆانوۆ بولىسىنداعى – 787 ءتۇتىننىڭ 787-ءى, قۇرمان بولىسىنداعى 927 ءتۇتىننىڭ 847-ءى, قوجبانبەت بولىسىنداعى 1189 ءتۇتىننىڭ – 1139-ى, ايت بولىسىنداعى 902 ءتۇتىننىڭ 822-ءى, الجان بولىسىنداعى 903 ءتۇتىننىڭ 803-ءى شەكارادان ءوتىپ كەتكەن ەكەن. جالپى, جاركەنت ۋەزى مەن ۆەرنىي ۋەزىنەن بارلىعى 15145 ءتۇتىننىڭ 10740 ءتۇتىنى قىتاي اسقانى جونىندە مالىمەت بار.
1916 جىلعى قارقاراداعى البان كوتەرىلىسى قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. باس كوتەرۋ وتارشىلدىققا جانە يمپەرياليزمگە قارسى باعىتتا بولدى. قارقارا كوتەرىلىسى – ءۇش ءجۇز جىلعا سوزىلعان پاتشالىق يمپەريانىڭ وتارلاۋ بۇعاۋىن تاس-تالقان ەتكەن, جازىقسىز جانداردى, بەيبىت تۇرعىنداردى قىرىپ جويۋ شارالارىن ۇزدىكسىز جۇرگىزگەن پاتشالىق رەسەي ارەكەتىنىڭ استارىن اشىپ بەردى. حالىق قاھارى وڭاي ەمەس ەكەنىن كورسەتتى.
كوتەرىلىستىڭ بارىسىن بايقاپ قاراعان ادامعا ونىڭ نەگىزگى ءتورت كەزەڭنەن تۇراتىنىن كورۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – جارلىقتىڭ شىعۋىنا بايلانىستى جەر-جەردە وتكىزىلگەن جيىندار. سونىمەن قاتار, بولعان تولقۋلار. وسىنداي جيىندار مەن تولقۋلار ەلدى «قالىڭ ۇيقىدان» وياتقان ەدى. ەكىنشى كەزەڭ – بەلسەندى جەتەكشىلەردىڭ تۇتقىنعا الىنۋى, ولاردى قاراقول تۇرمەسىنە قاماپ, ەشبىر تەرگەۋسىز, سوتسىز, ياعني سەبەپسىز اتىپ باستاۋى. مۇنداي باسسىزدىق حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, كوتەرىلىسكە شىعۋدى تەزدەتتى. سونداي-اق, پاتشا جەندەتتەرىمەن ەشقانداي دا ىمىراعا كەلۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ءبىلدىردى.
ءۇشىنشى كەزەڭ – حالىقتىڭ قارۋلى كوتەرىلىسكە بارۋى. كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىنان شىعۋى. ەلدىڭ باي-كەدەي دەمەي بىرىگىپ, وتارشىلدىققا قارسى سانالى تۇردە ۇيىمداسۋى.ولاردىڭ حالىق اراسىنان جىگەرلى جاساقتاردى شىعارىپ, ەل قورعاۋ ماقساتىندا پاتشانىڭ جازالاۋشى وتريادتارىمەن قارۋلى قاقتىعىستارعا اشىق تۇردە شىعۋى بولدى. ءتورتىنشى كەزەڭ – جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قولدان جاساعان زورلىق-زومبىلىقتارىنان كورگەن قيىندىقتارىنىڭ اسەرىنەن ۇركىنشىلىككە ۇشىراۋى. بولاشاق ۇرپاقتى امان ساقتاۋ ماقساتىندا قىتاي اسۋلارى. وسى ءتورتىنشى كەزەڭگە ەلدە قالعان قازاق جاساقتارىنىڭ قازاق اۋىلدارىنا شابۋىل جاساعان كازاك-ورىستار مەن وزگە دە باسقىنشىلاردىڭ بىرىككەن كۇشتەرىنە قارسى جويقىن شايقاستارى جانە سول الاپاتتا ءوز حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن تايسالماي تابان تىرەسۋلەرىن قوسۋعا بولادى..
ءيا, 1916 جىلعى قارقاراداعى البان كوتەرىلىسى جەڭىلىسكە ۇشىراعانىمەن, ونىڭ ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى قوزعالىستا الاتىن تاريحي ماڭىزى زور. قازاق ۇلتىنىڭ سانا-سەزىمىن وياتتى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق جانە باسقىنشىلىق ساياساتتىڭ قۇپيا سىرى اشىلدى. قازاقتىڭ مالىن, بار جاقسىسىن تالاپايعا سالۋ ارقىلى بايۋدى ويلاعانى دا اشكەرە بولدى. وعان گەنەرال-گۋبەرناتور فولباۋمنىڭ ءوزىنىڭ باعىنىشتى شەنەۋنىگى يۆانوۆقا بەرگەن مىنا جەدەلحاتى دالەلدەيدى. «پروششۋ پەرەدات پولكوۆنيكۋ بوبروۆۋ چتوبى ون پريكازال بۋرزي ي كاحانوۆسكومۋ وتبيتىي يمي سكوت ۋ مياتەجنيكوۆ پري پەرۆوي ۆوزموجنوستي پەرەدات ۋەزدنوي ادمينيستراتسي دليا پروداجي اۋكتسيونا...» (ومم,46-قور,1-ءشى تىزىمدەمە,254-ءىس)
قايتالاپ ايتساق, بۇل كوتەرىلىس بۇقارانىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن وياتۋمەن بىرگە, ولاردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزدە ۇيىمداسا بىلەتىنىن دە دالەلدەدى.
بەركىن اكەباەۆ,
ولكەتانۋشى
الماتى