بارلاۋشى مۇرات سىزدىقوۆ تا 1968 جىلى ماسكەۋدەگى مقك جوعارى بارلاۋ كۋرسىنا (بۇگىندەگى رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى بارلاۋ اكادەمياسى) جىبەرىلەدى. وسى وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن ونىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز اسقان جاۋاپتى دا تاڭعاجايىپ قىزىققا تولى تاريحي جولى باستالدى.
جول باسى
ونىڭ اكەسى بەلگىلى جۋرناليست بولعان ەدى. 1904 جىلى الماتى قالاسىندا تۋىپ, 1989 جىلى سول شاھاردا قايتىس بولعان. جۋرناليست دەگەن اسا قاستەرلى ماماندىققا ادال قىزمەت ەتۋ مەن وسى ءبىر ىزگىلىكتى اتقا لايىقتى بولۋ جولىندا و كىسى كوپتەگەن باسپالداقتان ءوتتى. سوناۋ تاشكەنتتەگى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ, ماسكەۋدەگى كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە دە وقىدى. سول كەزدە وعان ي.ستالينمەن قول الىسىپ امانداسۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپتى. ارينە, بۇدا تۇرعان نە بار دەپ ويلايتىندار بولادى عوي. ماسەلە ول كەزدە ءستاليننىڭ ءوزى امانداسۋعا نيەت بىلدىرمەسە, ونىمەن ەشكىمنىڭ باتىلى بارىپ قول الىسا المايتىندىعى بەلگىلى. ال حامزا سىزدىقوۆتى ول كەزدە كوپشىلىك جاقسى بىلەتىن. سىرتتاي تانيتىندارى قانشاما. ءبىر ءوزى ەڭبەگى ءۇشىن بىرنەشە وردەندەر, سونىڭ ىشىندە لەنين وردەنىن العان. ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى جازۋشىلارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا, شىنايى دوستىقتا بولعان. پاۆلودار, سەمەي, قىزىلوردا, شىمكەنت جانە الماتى وبلىستىق گازەتتەرىن باسقارعان. قالاساڭىز, قىزىلوردا قالاسىندا حامزا سىزدىقوۆ اتىنداعى كوشە دە بار.
ءيا, حامزا سىزدىقوۆتىڭ كەزىندە ستاليننىڭ ءوزى قولىن العانىنا دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى بار ەڭبەكتەرىن بايانداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ, ياعني ونىڭ ۇلىنىڭ تۇلا بويىنا بارلاۋشىلىق ونەردىڭ ءدانى قالاي ەگىلگەنى, باستاۋى قايدان الىنعانى وسىلايشا مەنمۇندالاي تۇسەتىندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ويتكەنى, حامزا سىزدىقوۆتىڭ پەرزەنتى, ياعني بولاشاق بارلاۋشى مۇرات سىزدىقوۆ تا 1968 جىلى ماسكەۋدەگى مقك (كگب)جوعارى بارلاۋ كۋرسىنا (بۇگىندەگى رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى بارلاۋ اكادەمياسى) جىبەرىلەدى. وسى وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن ونىڭ ادام ايتسا سەنگىسىز اسقان جاۋاپتى دا تاڭعاجايىپ قىزىققا تولى تاريحي جولى باستالدى. ال بۇل جولدى وتكەن مۇراتتىڭ باستان كەشكەن نەبىر سىرلى اڭگىمەلەرىن ەستۋ شىتىرمان وقيعالى ءفيلمدى كورىپ وتىرعانمەن بىردەي. بىراق كانىگى بارلاۋشى باستان كەشكەندەرىنىڭ ءبارىن ايتا بەرمەيتىنى بەلگىلى عوي. «ايتار اڭگىمە كوپ, اتتەڭ ايتۋعا بولمايدى. قۇپيالىقتى اشۋدىڭ ءالى ۋاقىتى جەتكەن جوق», دەيدى ول. راس ءسوز, شىندىق سولاي.
دەگەنمەن, كەيىپكەرىمىز باستان وتكەرگەن قايسىبىر وقيعالاردى ەسىنە الىپ, گازەت وقىرماندارىمەن بولىسكەندى ءجون كوردى. ول ءوزىنىڭ بويىندا بارلاۋشىلىق قابىلەت بار ەكەنىن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق ءبىلدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق شىعار. الايدا, جاستايىنان دارىگەر بولۋدى اڭساعانى انىق. سوڭعى سىنىپتاردا سوعان كادىمگىدەي دايىندالىپ جۇرگەن. بىراق ول مەكتەپتى تامامداسىمەن ءوزى ماقسات تۇتقان جوعارى وقۋىنا بارا المادى. ءار زاماننىڭ ءوز سىرى بار دەگەندەي, ول كەزدە مەكتەپتى بىتىرە سالىپ جوعارى وقۋ ورنىنا بارۋ دۇرىس سانالمايتىن, مىندەتتى تۇردە وندىرىستىك ءوتىل بولۋ كەرەك. دەمەك, جۇمىس ىستەۋ قاجەت. سودان ول مەكتەپتى اياقتاسىمەن تاس قالاۋشى بولىپ ورنالاستى. ەكى جىل ۇزبەي سوندا جۇمىس ىستەدى. كەيىن ونىڭ ارناۋلى قىزمەتتىك جەكە قاعازىنا دا: «بارلاۋشى پولكوۆنيك مۇرات سىزدىقوۆ 1941 جىلى سەمەي قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن... ول ەڭبەك جولىن 1960 جىلى قىزىلورداداعى «جيلسترويۋپراۆلەنيە» اتتى مەكەمدە «7-ءشى رازريادتى تاس قالاۋشى» بولىپ باستادى», دەپ جازىلادى. بۇل تۋرالى ونىڭ ءوزى: «ءالى كۇنگە دەيىن قولىمنان پەش قالاۋ كەلەدى, ءۇيدىڭ قابىرعاسىن كىرپىشپەن ءورۋدى ۇمىتقان جوقپىن. دوستارىمنىڭ ساياجايىنداعى تالاي باسپالداق, قابىرعا مەنىڭ قولىمنان شىققان», دەپ ەسىنە الادى.
توبەلەس دۇربەلەڭى
ول وسىلايشا تاس قالاۋشىلىق جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. ءبىر جاعىنان ءاسكەرگە دە بارىپ كەلۋدى ويلادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قارا جۇمىس ىستەسە دە قارا كۇشى تۇلا بويىنا سىيماي جۇرگەن كەزى. جۇمىستان قولى قالت ەتكەندە زىلتەمىر كوتەرىپ, اۋىر اتلەتيكامەن اينالىستى. سونىڭ ارقاسىندا بىرقاتار جارىسقا دا قاتىسىپ, قىزىلوردا قالاسىنىڭ چەمپيونى اتاندى. جاس جىگىت ەمەس پە, كۇندەلىكتى بي كەشتەرىن دە قالىس قالدىرماۋعا تىرىستى. بىراق ونداي جەرلەردە كىمدەر جۇرمەيدى دەيسىز. ۇرىنارعا قارا تاپپايتىن تەنتەكتەر دە, نەبىر دوكەيلەردىڭ ەسىرگەن ەركەتوتايلارى دا, وزدەرىنە سەنگەن جۇرەك جۇتقاندارى دا, ايتەۋىر, كىمدى بولسا دا كەزدەستىرە الاسىز. سويتكەن بي كەشىندە ءبىر كۇنى جويقىن توبەلەس بولدى. وڭ كەلگەنىن وڭ, سول كەلگەنىن سول ۇرىپ قۇلاتىپ جۇرە بەرەتىن مۇرات تا بۇل توبەلەستەن شەت قالمادى. جون ارقاسى تۇتاسا جۇمىرلانىپ, اياق-قولدارىنىڭ بۇلشىق ەتتەرى تامىرلانا بىلەۋلەنىپ, جۇدىرىعى شويىن بالعاعا اينالعان ءارى تاس قالاۋشى ءارى سپورتشى مۇنىڭ توبەلەسكە قاتىسۋى قاۋىپتى ەكەنى بەلگىلى. بىراق بولار ءىس بولىپ قويدى. تىنىش جۇرمەي ارتىقتاۋ كەتكەنىن دە ءتۇسىندى. ارتىنشا وبلىستىق مقك شاقىرادى دەگەن حابار دا جەتتى.
سول كەزدە بارىپ ول نە ىستەپ قويعانىن ءتۇسىندى. ءيا, گۇرزى جۇدىرىعىن پايدالانىپ, توبەلەسكە سونشاما اتسالىسىپ قاتىسقانىنا قورىققانىنان ەمەس, تىم ءتاۋىر سپورتشى, جاقسى جۇمىسشى, قۇرمەتتى ادامنىڭ بالاسى دەگەن اتىنا كىر كەلتىرەتىندىگىنەن نامىستان جارىلارداي قينالدى. بىراق مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ جاتسا, ەڭ الدىمەن, قۋدالاۋ ورگاندارى ىزدەيتىندىگى بەلگىلى. ال مقك-ءنىڭ نە قاتىسى بار دەپ ويلادى. سودان بارلىق جاۋاپتارىن دايىنداپ, الگى كەڭسەگە باردى. ءالى ەسىندە, مۇنى ەشكىم دە جىلى شىرايمەن قارسى العان جوق. قىلعىنا كيىنگەن جىگىتتەر سۇستى كورىندى. ءتىپتى, وعان ءوزىن تانىستىرۋدىڭ دا قاجەتى بولمادى, ءبارىن بىلەدى ەكەن. مۇنىڭ كىم ەكەنىن وزدەرى ايتىپ وتىر. «سوندىقتان سەنى سىرتتاي ابدەن تەكسەرىپ, زەردەلەۋدەن وتكىزگەندىكتەن, ساعان ۇلكەن سەنىم ارتامىز», دەدى ءبىرى. ال بۇل بولسا ءالى سول, ورىنسىز جۇدىرىقتاسقانىن ويلاپ, «قالاي بولعانىن ءوزىڭ-اق ايتىپ بەرەتىندىگىنە سەنىم ارتامىز» دەپ وتىر-اۋ دەپ تاعى قارا تەرگە شومىلدى. سويتسە...
اراداعى ساليقالى اڭگىمەلەسۋدەن كەيىن مۇرات بۇل ۇسىنىسقا قارسى ەمەستىگىن ءبىلدىردى. ونى ءبىراز كۇننەن سوڭ ماسكەۋدەگى مگيمو-2 دەپ اتالاتىن اتاقتى وقۋ ورداسىنا جىبەرەتىن بولىپ كەلىسىلدى. الايدا, ءوزى الدىن الا دايىندالعان مەديتسينالىق ينستيتۋتى تارتىپ تۇردى ما, ايتەۋىر, جولى بولماي قالدى. ناقتى ايتقاندا تۋرا سول جىلى ول وقۋ ورنىن حرۋششەۆ جاۋاپ تاستادى. كەيىن بۇل كەزدى مۇرات: «حرۋششەۆتىڭ ول وقۋ ورنىن جاۋىپ تاستاعانىن قايدان بىلەيىن, مەن بولسام الاڭسىز كۇتىپ ءجۇرمىن. ءسويتىپ جۇرگەندە مەديتسينالىق ينستيتۋتقا ەمتيحان تاپسىرۋ ۋاقىتى دا ءوتىپ كەتتى, مەن وعان دا بارمادىم, ماسكەۋگە سەنىپ. سودان مقك-گە بارايىن ءبىر كۇنى, «مەن نە ىستەيمىن ەندى» دەپ. سويتسەم, ولار مەنىڭ قۇجاتتارىمدى الماتىداعى شەكارا ۋچيليششەسىنە جىبەرىپ قويىپتى, سوعان باراسىڭ, دەيدى. سولاي, ويلاماعان جەردەن شەكاراشى بولىپ كەتتىم», دەپ ەسكە الادى.
وسىلايشا 1960 جىلى الماتىداعى ف.ە.دزەرجينسكي اتىنداعى جوعارى اسكەري شەكارا ۋچيليششەسىنە ءتۇسۋى ونىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتىپ, 40 جىلعا سوزىلعان اسكەري قىزمەتى باستالدى. 1964 جىلى بۇل وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن سوڭ سەمەي وبلىسىنداعى شەكارا زاستاۆالارىندا ءتورت جىلدان اسا قىزمەت ىستەدى. وسى كەزەڭدە قوعامدىق جۇمىستا دا جارقىراپ كورىندى. ءۇرجار اۋداندىق جانە سەمەي وبلىستىق كومسومول كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەسى بولدى. سەمەيلىكتەر ونى قازاقستان كومسومولىنىڭ ءحى سەزىنە دەلەگات ەتىپ سايلادى. بۇل تۋرالى ونىڭ ءوزى: «شەكارادا جامان قىزمەت ىستەگەن جوقپىن. كومسومول جۇمىستارى بويىنشا ءاردايىم الدا بولدىم. سونىمەن قاتار, وندا «جاسىل شەكارا» ارقىلى شەتەلگە اگەنتتەر جىبەرۋمەن اينالىستىم, ياعني بارلاۋ ىسىمەن سول كەزدەن تانىسپىن», دەيدى.
وسىلايشا شەكارا كۇزەتىندە وزات قىزمەتكەرلەردىڭ وزىعى بولىپ جۇرە بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن, ەگەر تاعى دا مۇنى بارلاۋشىلىق تاعدىر قولىنان ۇستاپ جەتەكتەي تارتپاعاندا. ءبىر كۇنى كەزەكتى كەزەكشىلىكتەن كەلسە, زاستاۆا باستىعى شاقىرىپ جاتىر دەيدى. دەمەك, ماڭىزدى ءبىر شارۋا بار ەكەنىن ءىشى سەزدى. جەتىپ باردى. ايتەۋىر باستىعىنىڭ ءجۇزى جىلى ەكەن. بۇل سوعان قاراپ جاقسىلىقتىڭ ءبىر نىشانى عوي دەپ ويلادى. امانداسىپ بولىسىمەن زاستاۆا باستىعى بىردەن «وسىلاي دا وسىلاي, سەنى 101-گە جىبەرەمىز, كەلىسسەڭ بولىمىڭە بار دا بايانات جاز» دەدى. بۇل تۋرالى مۇراتتىڭ ءوزى دە اڭگىمەسىندە: «101 دەگەن نە ەكەنىن ءبىلمەسەم دە, بارامىن دەدىم. بولىمگە كەلىپ, بايانات جازىپ جاتىپ, بولىمدەگىلەردەن سۇرايمىن عوي, «101» دەگەن نە دەپ. ول كەزدە ءبىزدىڭ بولىمدە سوعىسقا قاتىسقان, مايدانگەر كىسىلەر بار ەدى. ولار دا: «ويباي, 101 دەگەن بارلاۋشىلار مەكتەبى عوي, وعان جىبەرسە مىندەتتى تۇردە بار», دەپ مەنى ودان سايىن قىزىقتىرىپ قويدى», دەيدى. ءسويتىپ, ول تاعدىردىڭ جەتەگىمەن 1968 جىلى ماسكەۋدەگى مقك جوعارى بارلاۋ كۋرسىنا (بۇگىندەگى رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى بارلاۋ اكادەمياسى) جىبەرىلدى. ال 1970 جىلى قازاق كسر مقك ءبىرىنشى (بارلاۋ) باسقارماسىنا قىزمەتكە الىندى.
ۆيسكي ساقتاپ قالعان شتامم
كەڭەس وداعىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزى. كسرو دەنساۋلىق مينيسترلىگى تاراپىنان سىرتقى بارلاۋ ورگاندارىنا ناقتى تاپسىرما ءتۇستى. «س» دەگەن شتاممدى قولعا ءتۇسىرۋ كەرەك دەيدى. زەرتتەي كەلە ول شتاممنىڭ ەكى جاقتى زات ەكەنىن, ياعني ودان ءدارى-دارمەك جاساۋعا دا جانە باكتەريولوگيالىق قارۋعا پايدالانۋعا دا بولاتىنى بەلگىلى بولدى. دەمەك, وتە باعالى دا قۇندى دۇنيە دەگەن ءسوز. كەزىندە كسرو سەكىلدى الىپ ەل قالايدا, قايتسە دە ونى تەككە قولعا ءتۇسىرگىسى كەلمەگەندىگى انىق. سوعان بايلانىستى وداقتىق اسا ماڭىزدى جوسپار قۇرىلعان دەگەن ءسوز بار. ال سول جوسپاردىڭ جۇزەگە اسۋى بارلاۋشى مۇرات سىزدىقوۆ قىزمەت ىستەيتىن قازاقستاندىق عىلىمي-تەحنيكالىق بارلاۋعا جۇكتەلەدى. ونىڭ ىشىندە جوسپاردىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىسى مۇرات سىزدىقوۆ بولدى.
عىلىمي-تەحنيكالىق بارلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى سول, شەتەلدىك اگەنتتەن الىناتىن مالىمەت قاعازعا جازىلعان اقپارات نەمەسە اۋىزشا ايتىلعان ءسوز ەمەس, قانداي دا ءبىر ناقتى زات بولۋى ءتيىس. ول زات كىشكەنە بولسا جارايدى, كەيدە سومكەگە سىيمايتىن ۇلگىلەر دە بولۋى مۇمكىن. بىراق ءبارىبىر, كولەمى قانداي بولسا دا اكەل دەگەن زاتتى اپارۋ قاجەت. دەگەنمەن, بىرىنشىدەن, الدىمەن ول زاتتى قولعا ءتۇسىرۋ كەرەك, ەكىنشىدەن, تەكسەرىس كەزىندە سىر اشىلىپ قالسا, ءبارى قۇردىمعا كەتتى دەگەن ءسوز. ايتا بەرسە تاپسىرمانىڭ قاۋپى وراسان. باسقا دا كەزدەسەر تولىپ جاتقان كەدەرگىلەر بار. سونىڭ ءبىرى مۇراتتىڭ دا الدىنان شىقتى.
اتالعان شتاممدى مۇراتتىڭ ءوزى بارىپ الا المايتىندىعى بەلگىلى. ونى تاۋىپ, الىپ شىعا الاتىنداي ادام بولۋى كەرەك. وزىنە قاجەتتى ونداي جانسىزدى مۇرات اينىتپاي تاپتى دا. ونى اگەنت دەپ اتايتىندىعى بەلگىلى. سول اگەنتپەن ءۇشىنشى مەملەكەت اۋماعىندا كەلەسى ءبىر كەزدەسۋدە ول مۇراتقا بيولوگيالىق شتامم ۇلگىسىن بەرۋى ءتيىس دەپ جوسپارلاندى. وسى جاسىرىن جوسپار بويىنشا بەلگىلەنگەن جەرگە كەزدەسۋگە كەلگەن اگەنتتى مۇرات جولاي ءوز ماشيناسىنا وتىرعىزىپ الدى. ءبىراز ءجۇرىپ, ارتتا اڭدۋشى جوقتىعىنا ابدەن كوز جەتكەندە كولىكتى ەلەۋسىز تۇسقا توقتاتتى. اگەنت بۇل سۇراتقان ايرىقشا زاتتى الىپ كەلگەنىن ايتتى. كوز جۇگىرتكەن مۇرات ونىڭ وزىنە قاجەتتى زات ەكەنىن بىردەن ءبىلدى. دەمەك, مۇنداي باعالى دۇنيەنىڭ جوعالعانى, دۇرىسىن ايتقاندا ۇرلانعانى انىقتالسا, دەرەۋ ىزدەۋ دابىلى سوعىلاتىنى دا انىق. سوسىن قالادان شىعار جولداردىڭ ءبارى جابىلاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن, ول اگەنتكە شتاممدى بارلاۋدىڭ ەرەجەسىنە سايكەس كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا الاتىنىن ايتتى.
ال ول ءۇشىن الدىمەن قالادان شىعىپ كەتۋ قاجەت. اگەنت تە الدا كەزدەسۋى مۇمكىن قاۋىپتى سەزگەندەي ءۇنسىز قالدى. كولىكتەن كەز كەلگەن ساتتە اتىپ شىعارداي تەرەزەدەن تىسقا الاقتاي قارايدى. ءيا, كىمگە بولسا دا بۇل ءسات جەڭىل ەمەس ەدى. ءمۇلت كەتسە, ەكەۋى دە قاتەرلى قاۋىپتىڭ اپانىنا وزدەرى تۇسەدى. سوندىقتان دا سابىر ساقتاۋ قاجەت. سالقىنقاندىلىق ساناعا دەم بەرەدى. وسىلايشا وزدەرىن قانشالىقتى سابىرعا شاقىرعاندارىمەن كۇتكەن قاۋىپتەرى تۋرا الدارىنان شىقتى. قالانىڭ سىرتىنا شىعا بەرىس تۇستا بارلىق كولىك بىتكەندى پوليتسيا توقتاتىپ, تەكسەرىستەن وتكىزىپ جاتقانى بايقالدى. شەگىنەر جول جوق. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ اگەنتتىڭ قوس كوزى قاتار جىپىلىقتاپ مۇراتقا قارايدى. كولىكتەن ءتۇسىپ كەتۋگە دە كەش. مىنە, وسى كەزدە ناقتى شەشىم قابىلداۋ قاجەت بولدى جانە ونى مۇرات ايتۋى ءتيىس. قۇپيا ماتەريالدى كورسەتپەي لاقتىرىپ جىبەرەيىن دەسە, ول وتە قاۋىپتى شتامم بولاتىن جانە سونشاما ەڭبەكپەن, كۇشپەن كەلگەن دۇنيەنى ءبىر ساتتە تاستاي سالۋ – اقىلعا سىيىمسىز امال. ونىڭ ۇستىنە ەندى مۇنداي مۇمكىندىك تۋا ما, تۋماي ما, بەلگىسىز. ال ول زاتپەن قولعا تۇسسە مىنا اگەنتىنىڭ تالاي جىلعا تۇرمەگە توعىتىلاتىنى دا انىق. نە ىستەۋ كەرەك؟
ۋاقىت زۋلاپ جاتىر. سول ۋاقىتپەن بىرگە اراقاشىقتىق تا ازايىپ بارادى. قارۋ اسىنعان قاپتاعان وقالى كيىمدىلەر انىق كورىنىسىمەن اگەنتتىڭ ءوڭى قاشتى, ءتىپتى بوزارىپ كەتتى. ول دا ۇستالعان جاعدايدا وزىنە نە بولاتىنىن جاقسى بىلەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە كەڭەستىك ديپلوماتپەن ءبىر كولىكتە شەت ەلدىكتىڭ بىرگە وتىرۋى بىردەن كۇدىك تۋدىراتىنى كادىك. بىراق... ءيا تاۋەكەلدەن باسقا جول قالمادى. مۇراتتىڭ مىنگەنى قۋاتتى كولىك, گازدى باسسا اتىلعالى تۇر. قارۋسىز دا ەمەس. الايدا تەكسەرىس ورنىندا دا كولىكتىڭ نەشە ءتۇرى تۇر. ءبارى ساقاداي ساي. تەگىن تەكسەرۋ ەمەس. مىنا اگەنت اكەلگەن شتاممدى ىزدەپ جاتپاسىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى. سوندا دا بولسا مۇرات تاۋەكەلگە بارۋعا شەشىم قابىلدادى. ەڭ باستىسى بۇعان سەنىم ارتىلىپ جۇكتەلگەن تاپسىرمانى ورىنداسا بولعانى عوي. ال ونى قالاي ورىندايدى, ونى ءوزى عانا بىلەدى. «تاۋەكەل ءتۇبى – جەلقايىق, وتەسىڭ دە كەتەسىڭ», دەمەي مە. سوعان بەل بۋدى.
بىراق تاۋەكەلدىڭ دە تاۋەكەلى بار ەمەس پە؟ كەڭەستىك بارلاۋشىنىڭ مۇنداي قادام جاساۋىنا اۋەلى اگەنتتىڭ ءوزى تاڭعالدى. مۇرات شتامم سالىنعان كونتەينەردى وزىنە الدى. بۇل, بىرىنشىدەن, بار كۇدىكتى وزىنە الۋمەن بىردەي, ەكىنشىدەن, اگەنتىنە دە ۇلكەن سەنىم تۋعىزۋ ەدى. ايتپەسە قاپەلىمدە ونىڭ قانداي ارەكەتكە بارارىن ەشكىم بولجاپ بىلمەيدى. سوسىن جىلدامداتىپ تارتپادا جاتقان اشىلعان «ۆيسكيدى» الدى دا اگەنتىنە ۇسىندى. «مىنادان تەزدەتىپ تارت تا, بوتەلكەنى قولىڭا ۇستاعان كۇيى ماس ادامداي قيسايىپ ۇيقىعا باس», دەدى. اگەنتتىڭ العاشقىدا كوزى شاراسىنان شىعا جازداسا دا مۇراتتىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندادى. اراقتى قوماعايلانا جۇتىپ-جۇتىپ جىبەردى. «ءاي جەتەدى», دەمەگەندە ءتۇبىن تۇسىرەردەي كورىندى. سوسىن اناۋ كادىمگى كانىگى ماستارداي ەكى بۇكتەلىپ قيسايدى دا قالدى. قولىندا جارتىلاي ىشىلگەن ىشىمدىك شىنىسى. اۋزىنان ۆيسكي اققان سىلەكەي.
وسى كەزدە تەكسەرۋ بەكەتىنە دە جەتتى بۇلار. «توقتا!» دەگەن قاتاڭ بەلگى بەرىلدى. مۇرات تا تەجەگىشتى باسىپ قالدى. قاپتاعان پوليتسەيلەر. سۇستى ءبىر وفيتسەر مۇراتتان قۇجاتىن كورسەتۋىن تالاپ ەتتى. ديپلومات ەكەنىن بىلگەن سوڭ, كولىك ىشىنە كوز جۇگىرتتى دە اگەنتكە قادالدى. ونىڭ مىنا وعاش ءتۇرىن كوردى دە: «نە, انا سىلقيىپ جاتقان دا ديپلومات پا؟!» دەپ سۇرادى. ءدال وسىنى كۇتكەن مۇرات تا ەرىكسىز جىميىپ: «ءدال سولاي وفيتسەر مىرزا, ءبىراز شارشاپ قالدى, ءتىپتى قۇجاتىن قالتاسىنان قالاي الاتىنىمدى بىلمەي وتىرمىن», دەدى ك ۇلىپ. كەنەت الگى وفيتسەر دە جىميىپ, تۇسىنەمىن دەگەندەي باسىن شايقاپ, «جارايدى, تەك ابايلاپ جۇرىڭىزدەر» دەدى. مانادان بەرى شىعا الماي قىسىلىپ تۇرعان تەر دە وسى ساتتە مۇراتتىڭ ماڭدايىنان بۇرق ەتە قالدى. «ۋف», دەدى ىشىنەن. شلاگباۋم اشىلىپ, قاپتاعان پوليتسەيلەردىڭ اراسىنان قالاي جىلجىپ وتكەنىن دە بايقامادى. ال تەكسەرە قالسا, كەڭەستىك ديپلوماتپەن ءبىر ماشينادا وتىرعان شەتەلدىك, ارينە, بىردەن كۇدىك تۋدىراتىنى ءسوزسىز ەدى. بىراق كەڭەستىك ديپلوماتتار اراسىندا قاراسى دا, سارىسى دا, اعى دا بولاتىن. سوندىقتان ول اگەنتتى دە كەڭەستىك ديپلومات دەگەنگە شىنىمەن سەنىپ قالدى.
بارىنەن قىزىعى مۇراتتىڭ اگەنتى ءمۇلدەم اراق-شاراپ ىشپەيتىن جان ەكەن. «ۆيسكيدى» ىشەردە قاراشىعى نەگە جانارىنان شىعىپ كەتە جازدادى دەسە, ىشپەيتىن بولسا دا قورقىنىشتان امالسىز سۋداي قىلقىلداتا بەرىپتى, بايعۇس. سوراقىسى, كەيىن سوعان شىنىمەن دە ماس بولىپ قالعان. ءسويتىپ «ۆيسكيگە» ماس بولعان اگەنتى ءبىر قاۋىپتەن امان قالسا, شتامم سونىڭ ارقاسىندا امان ءوتتى. «ال مەن ورتالىقتىڭ تاپسىرماسىن ويداعىداي ورىنداپ شىقتىم. كگب توراعاسىنىڭ اتىنان ماقتاۋ گراموتاسىن الدىم», دەيدى قارت بارلاۋشى.
رونالد رەيگان ساياساتىن ءبىلۋ
مۇرات الەمدىك ساياساتكەر, اسقان بارلاۋشى ەۆگەني ماكسيموۆيچ پريماكوۆپەن ەكى رەت كەزدەستى. وندا ول قازاقستان عىلىم اكادەمياسىندا جۇمىس ىستەيتىن, ارينە سىرتقى بارلاۋ ورگانىنىڭ اتىنان. بىراق بۇل تۋرالى ءبىرىنشى باسشىدان باسقا ەشكىم بىلمەيدى. سول جىلدارى اقش پەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى قاتىناس اسا جاقسى ەمەس-ءتى. بيلىككە رونالد رەيگان كەلگەن كەز. ونىڭ ءبىر كەڭەسشىسىن پريماكوۆ جاقسى تانيدى ەكەن, ول كەزدە ەۆگەني ماكسيموۆيچ ماسكەۋدەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىن باسقاراتىن. سول تانىسى ارقىلى رەيگاننىڭ بارلىق كەڭەسشىلەرىن كەڭەس وداعىنا شاقىردى, كەزدەسۋ نەگە ەكەنى بەلگىسىز الماتىدا, عىلىم اكادەمياسىندا ءوتتى. ارينە ونداي ءىس-شارا مقك-ءسىز وتپەيدى, ماسكەۋدەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرى دە بىرگە كەلدى. سويتسە, اراسىنداعى بىرەۋى مۇراتپەن سينگاپۋردە بىرگە بولعان ەكەن, بۇل كۇندەرى ماسكەۋدە بارلاۋ باسقارماسىندا ۇلكەن باستىق. سول سالعان جەردەن: «مۇرات, رەيگاننىڭ كومەكشىلەرىنىڭ اراسىندا قىتاي ماسەلەسى بويىنشا كەڭەسشىسى بار, ءبىز ول تۋرالى جارىتىپ ەشتەڭە بىلمەيمىز. سونىمەن ءتىل تابىسىپ, مۇمكىن بولسا اقش-تىڭ قىتاي تۋرالى ۇستانعان ساياساتى جونىندە اقپارات الساڭ نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», دەدى.
باسشىلىققا حابارلاۋعا ۋاقىت جوق, ول بىردەن ىسكە كىرىستى. رەسمي كەزدەسۋلەردەن كەيىن, شەتەلدىككە جاقىنداپ كەلىپ قىتاي تىلىندە سويلەپ, قازاق حالقىنىڭ سالتى دەپ, ۇيگە قوناققا شاقىردى. اناۋ قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ بىلدەي قىزمەتكەرى شاقىرىپ تۇرعان سوڭ, تارتىنبادى. سونىمەن, ولار ۇيدە تاڭعى ساعات تورتكە دەيىن «اڭگىمەلەسەدى». ارينە, ىشىمدىك تە ءىشىلدى. شەتەلدىك ءوزىنىڭ بالالىق كەزىنەن, قىتاي ماسەلەسىمەن قالاي اينالىسا باستاعانىنان باستاپ (تايۆاندا جەتى جىل تۇرىپ, وقىعان) اقش-تىڭ قازىرگى ساياساتى تۋرالى كوپ اڭگىمە ايتىپ بەردى. تاڭعى تورتتە رەيگاننىڭ كومەكشىسىن قوناق ۇيگە شىعارىپ سالىپ, مۇرات اس بولمەگە بارىپ, الىنعان مالىمەت بويىنشا تاڭ اتقانشا بىرنەشە بەتتىك اقپارات دايىندايدى.
تاڭەرتەڭ باسشىلىق شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار الدى. سويتسە, ولار ونىڭ شەتەلدىكپەن وزدەرىنىڭ رۇقساتىنسىز بايلانىسقا شىققانىنا ريزا ەمەس ەكەن. توراعانىڭ الدىنا باراتىن بولدى, ءتۇسىنىكتەمە بەرۋ ءۇشىن. ابىروي بولعاندا مۇرات قابىلداۋ بولمەسىندە ماسكەۋلىك ارىپتەستەرمەن كەزدەسىپ قالدى. كەشەگى تاپسىرما بەرگەن ماسكەۋلىك دوسى: «رەيگاننىڭ كەڭەسشىسى نە بولدى؟» دەپ سۇرادى. مۇرات ونىڭ قولىنا تاڭ اتقانشا جازعان اسا قۇپيا ءارى وتە ماڭىزدى اقپاراتتى ۇستاتتى. ول قاعازدى سول جەردە وقىپ شىقتى دا, توراعاعا بىرگە كىردى. ارعى جاعى تۇسىنىكتى: سوگىس ەستيمىن دەپ كەلىپ, العىس الىپ شىقتى. ماسكەۋلىكتەر مۇرات دايىنداعان قۇجاتتى ءبىر ءسوزىن وزگەرتپەي ورتالىققا جولداۋعا نۇسقاۋ بەردى. ارتىنشا ەۆگەني پريماكوۆپەن جولىقتىرىپ, تانىستىردى.
ەكىنشى رەت مۇرات ەۆگەني ماكسيموۆيچتى نيۋ-يوركتە كەزىكتىردى. وندا ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ كەڭەسشىسى بولاتىن. ول كەزدە باسشىلىقتىڭ رۇقساتىمەن رەسەيلىك ارىپتەستەرمەن بايلانىسىپ تۇرۋعا بولاتىن ەدى جانە دە ولاردىڭ كوبىسى كەزىندە ونىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعاندار. سوندا اقش-قا رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني پريماكوۆ تا كەلدى. رەسەي سىرتقى بارلاۋىنىڭ وكىلى مۇراتتى ونىمەن كەزدەستىردى. ەكەۋى كوپ اڭگىمەلەستى, ءسوز اراسىندا 80-جىلدارى الماتىدا بولعان جاعدايدى ەسكە الىپ پريماكوۆ: «ءيا, ءيا, ەسىمدە, سول كەزدەگى «عالىم» سەن ەكەنسىڭ عوي», دەپ ك ۇلىپ الدى.
«1991-1996 جىلدارى نيۋ-يوركتە ىستەگەن قىزمەتىمىز تۋرالى تەك ءبىر نارسەنى عانا ايتسام, ءبىزدىڭ قالاي جۇمىس ىستەگەنىمىز ناقتى ايقىندالادى. ءبارى سول كەزدە باستاۋ الدى. العاشقى ديپلوماتتار امەريكاعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇشاعىمەن ۇشىپ باردى. سول كەزدە قابىرعاسى قالانعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى بۇل كۇندە كورىنىس بەرۋدە. ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اتقارعان سىندارلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى ابىرويى جوعارى. ەلىمىز بۇل ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىندى. ال بۇگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بۇۇ رەسمي قۇجاتى رەتىندە تىركەلىپ, دۇنيەجۇزى ساياساتكەرلەرىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. ياعني, ءبىزدىڭ العاشقى قادامدارىمىز بۇگىنگى جۇمىستىڭ العى شارتى بولدى», – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
سوڭعى ۇزاق مەرزىمدى شەتەلدىك ءىسساپاردان ورالعان سوڭ مۇرات سىزدىقوۆ بارلاۋدىڭ ورتالىق اپپاراتىندا قىزمەتىن جالعاستىردى. زەينەتكە شىققانعا دەيىن ول قازاقستاندىق عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق بارلاۋدى باسقاردى. مۇرات سىزدىقوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسشىلىق قابىلەتى وسى عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق بارلاۋدى باسقارعان تۇستا بار قىرىنان جارقىراپ كورىندى.
مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى ەڭبەگى ەلەنىپ, كەڭەس وداعى مەن قازاقستاننىڭ ءتۇرلى 14 وردەن, مەدالدارىن ومىراۋىنا تاقتى. «قر ۇقك قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» ءتوس بەلگىسىنىڭ يەگەرى. قازىرگى كۇنى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندا.
الماتى
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»