قازاقتىڭ قامالى – شەكاراداعى مەكتەپ ەمەس پە؟
تورتكىل دۇنيەدەگى توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ قوجاسى سانالاتىن قازاق حالقىنىڭ ءتۋابىتتى جەرگە كىندىگى بايلانعان. جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە, ايرىقشا الاڭدايتىنى سوندىقتان. اتام زاماننان سولاي, قانعا سىڭگەن قاسيەت. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «اق جول» قدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى بەرىك دۇيسەنبينوۆتىڭ پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىن ەستىگەندە دە وسىنداي كۇيدە بولدىق. سودان سوڭ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن سۇرادىق.
– بەرىك ءسالىمجان ۇلى, ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– ەسىن جيىپ, ەتەگىن قىمتاعان ەلدىڭ ەڭ ءبىرىنشى قولعا الاتىن باستى ماسەلەسى – شەكارا شەبىن بەكەمدەۋ. بۇل تۇرعىدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق ءابجىل قيمىلداپ, قايرات كورسەتىپ, مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەپ, حالىقارالىق شارتتاردى بەكىتىپ العانى بەلگىلى. قازىرگى حالىقارالىق جاعدايداعى تۇراقسىز ءدۇربەلەڭدەر مەملەكەتتىڭ باستى نازارىن وسى ماسەلەلەرگە اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى.
مەنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىما تۇرتكى بولعان شالعاي اۋىلداردىڭ نەگىزىن ساقتاپ قالۋشى ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – شەكارالىق اۋىلدارداعى مەكتەپتەردىڭ جاعدايى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە ساي, ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن جىلىنا 100-گە جۋىق مەكتەپ جابىلادى ەكەن. مەكتەپ, ءبىلىم ورداسى بولۋمەن بىرگە, بۇگىن اۋىلداعى جۇمىس بەرەتىن ورىن, اۋىلدىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى. ماڭىزدىلىعى جاعىنان اۋىلدا ورنالاسقان ءبىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان اۋىلداعى مەكتەپكە تەڭ كەلە المايدى.
– احۋال سونشالىقتى الاڭداتارلىق جاعدايدا ما؟
– ءيا. اسىرەسە, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, اقمولا, باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى شەكارالىق اۋىلداردىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيتىندىكتەن, حالىقتى تۇراقتاندىرۋ مەن شوعىرلاندىرۋ ماسەلەلەرىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شۇعىل قولعا الۋىمىز قاجەت. الماتى وبلىسىنىڭ شەكارالىق اۋداندارىنداعى اۋىلدار احۋالى دا الاڭداتارلىق. ماسەلەنى توتەسىنەن قويىپ وتىرعانىمىز, مەكتەپتىڭ ارقاسىندا اۋىلعا جاس, ءبىلىمدى ماماندار تارتىلىپ, بولاشاقتا سول اۋىلدىڭ تۇرعىنى بولۋعا سەبەپ بولادى.
ەگەر جىل سايىن شەكارا اۋماقتارىندا 5-6 مەكتەپ جابىلا بەرسە, 10 جىلدان كەيىن اۋىلداردان نە قالاتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. جىل سايىن جابىلعان مەكتەپپەن بىرگە, سول اۋىلدىڭ شاڭىراعى قۇلاپ, وشاعى ءوشتى دەپ ايتۋعا بولادى. مۇمكىن شەنەۋنىكتەرگە جابىلعان مەكتەپ سانى تەك قانا تسيفر بولسا, بىزگە ول – وسى اۋىلداعى ادامداردىڭ تاعدىرى, اۋىلدىڭ تاعدىرى.
– مەكتەپ جابىلىپ جاتىر دەپ جالپى ايتۋ بار دا, ناقتى دەرەك بار عوي. بۇل تۇرعىدا دەرەكتەر نە دەيدى؟
– ءبىر عانا شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا الساق, 1997-2011 جىلدار ارالىعىندا عانا شەكارالىق اۋداندارداعى 45 ەلدى مەكەن ەلىمىزدىڭ كارتاسىنان جويىلىپ, 20-دان استام مەكتەپ ءوز جۇمىسىن توقتاتقانى ازا بويىڭدى قازا قىلادى. 2012 جىلعا دەيىنگى دەرەككە قاراعاندا, 15 جىل ىشىندە زايسان, كاتونقاراعاي, كۇرشىم, ءۇرجار اۋداندارىنان 85,1 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن. بۇل اۋدانداردىڭ بارلىعى – قازاقستاننىڭ شەكارالىق ايماقتارى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تەك 2009-2010 وقۋ جىلىندا بالالار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى 19 مەكتەپ, 2010-2011 وقۋ جىلىندا 17 مەكتەپ, 2011-2012 وقۋ جىلىندا 13 مەكتەپ جابىلعان. 2012-2013 وقۋ جىلىندا وبلىس بويىنشا 20 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ جابىلىپ, 6 مەكتەپ قايتا ۇيىمداستىرىلعان. جالپى, 2009 جىلدان باستاپ وبلىستا 69 مەكتەپ جابىلىپ, 48 مەكتەپ قايتا ۇيىمداستىرىلعان. قايتا ۇيىمداستىرۋدىڭ دا تيگىزەر كەسىرى كوپ. ويتكەنى, 11 جىلدىق مەكتەپتەر توعىز جىلدىق نەمەسە توعىز جىلدىق مەكتەپتەردى باستاۋىش مەكتەپتەر مارتەبەسىنە اۋىستىرادى. بۇل دا حالىقتىڭ جاپپاي كوشۋىنە ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. بۇل – بۇدان 5-6 جىل بۇرىنعى ءبىر عانا وبلىستاعى دەرەك.
– شىندىعىندا دا الاڭداتارلىق احۋال ەكەن...
– شەكارالىق اۋداندارداعى مەكتەپتەردىڭ جابىلۋ سەبەبى – مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى ءتيىستى شەكتى مولشەرگە ساي كەلمەۋىنەن تۋىنداۋدا. قولدانىستاعى مەملەكەتتىك نورماتيۆ ءاربىر اۋىلدىق ەلدى مەكەندە مەكتەپ جاسىنداعى 5 نەمەسە ودان كوپ بالا سانىمەن باستاۋىش مەكتەپتىڭ, 41 جانە ودان كوپ بالا سانىمەن نەگىزگى مەكتەپتىڭ جانە 81 جانە ودان كوپ بالا سانىمەن ورتا مەكتەپتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كەپىلدىك بەرەدى.
شەكارالىق اۋماقتارعا ورنالاسقان اۋىلدارداعى حالىق سانىنىڭ ازايۋ ديناميكاسىمەن بىرگە, جوعارىدا كورسەتىلگەن نورماتيۆتەر وسى اۋىلدارداعى مەكتەپتەردىڭ ءارى قاراي جابىلۋىنا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى.
– الدىڭعى قاتارلى ەلدەر اۋىلدار تۇگىلى جەكە-جارىم جانداردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, «مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى قازىناسىنا» جاعداي جاساۋعا ۇمتىلادى عوي؟
– دۇرىس ايتاسىڭ. وركەنيەتتى قوعامدا ادامداردىڭ سانىنا قاراپ ەمەس, ءاربىر جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنا الاڭدايدى. باسىلىم بەتتەرىنەن جاقىندا بىزگە ونەگە بولار ءبىر جاڭالىقتى وقىدىم. جاپونياداعى ترامۆاي مەكەمەسى شالعاي اۋىلدان قالاعا قاتىنايتىن جالعىز وقۋشى ءۇشىن توقتاتىلۋى ءتيىس ترامۆاي باعىتىن ەكى جىل بويى جۇمىس ىستەتكەنى تۋرالى جازىلعان. شالعاي اۋىلداعى وقۋشى مەكتەبىن ءبىتىرگەنشە, جالعىز جولاۋشى ءۇشىن ترامۆاي قاتىناسىن توقتاتپاۋ – جاپونيانىڭ جاسامپاز رۋحتى ەل ەكەنىن كورسەتەدى. ال بىزدە جالعىز وقۋشىنىڭ تاعدىرىن ويلاماق تۇگىلى, ءجۇزدەگەن مەكتەپ جابىلىپ جاتىر.
– قازىرگى كەزدە شالعاي اۋىلدارداعى حالىقتىڭ قالالارعا قونىس اۋدارۋ ءۇردىسى دە تولاستاماي وتىر ەمەس پە؟
– شەكارالىق اۋداندارداعى حالىق سانىنىڭ كۇرت ازايۋى قيىن-قىستاۋ كەزدەگى وڭتايلاندىرۋدىڭ وڭاي تيمەگەنىن بىلدىرەدى. شەكارالىق اۋداندار تاراعان كەزدە جىل سايىن كوپتەگەن مەكتەپ جابىلىپ, سول كەزەڭدە 80-گە جۋىق اۋىل تولىق جويىلىپ كەتكەنى باسپاسوزدە تالاي جازىلدى دا.
جالپى ەلىمىز بويىنشا شەكارالىق اۋداندارداعى حالىق سانى بارعان سايىن ازايىپ كەلەدى. ءويتكەنى, جىل سايىن كەمىندە 3-4 مىڭعا جۋىق تۇرعىن وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنا قونىس اۋدارادى. ەگەر بۇل ەلدىڭ ەتەگىن جالاڭاشتاپ جاتقان ەكپىندى دەرەۋ توقتاتىپ, شۇعىل شارا قولعا الىنباسا, شەكارا شەبىمىز سەلكەۋ تارتادى دەگەن ءسوز. سەبەبى, شەكارانىڭ مىقتى بولۋى – ونداعى اسكەرلەردىڭ سانىنا عانا ەمەس, شەپ بۇزباي وتىراتىن حالىقتىڭ سانىنا دا بايلانىستى ەكەنى الىمساقتان ايگىلى جايت.
– شەكارالىق اۋداندارداعى حالىقتى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان قانداي شارالار قابىلدانۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– شەكارالىق اۋدانداردا حالىقتى تۇراقتاندىرۋعا, شوعىرلاندىرۋعا قاتىستى ءتيىستى باعدارلاما قابىلداۋمەن قاتار, ءبىرىنشى كەزەكتە, شەكارالاس اۋىلدارعا قاتىستى ورتا مەكتەپتىڭ نورماتيۆتەرىن 81 بالادان 41 بالاعا دەيىن ءتۇسىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ەڭ باستىسى, شەكارالىق اۋىلدارداعى مەكتەپتەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ولارداعى وقۋشىلاردىڭ ءتيىستى شەكتى مولشەرىن كەمىتۋدى قولعا الۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار, بۇل اۋدانداردا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, جاس مامانداردىڭ قيانداعى الىس اۋىلدارعا بارىپ, تۇراقتاپ قالۋىنا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە, سونداي-اق, تابيعي مۇمكىندىكتەرى بار اۋماقتاردا ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ىنتالاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»