«ونەر ۇلى بولماي, ۇلت ۇلى بولمايدى». ەلدىڭ ەلدىگىن تانىتاتىن ۇلكەن سالانىڭ ءبىرى – ونەر مەن مادەنيەت. ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ونەرىمىزدىڭ ىشىندە ايتىستىڭ جولى دا, ءجونى دە بولەك. ايتىس – بىلىمدىلىكتى, تاپقىرلىقتى, جىلدامدىقتى تالاپ ەتەدى. مىنە, جىل سايىن ەلىمىزدە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان «اقبەرەن» بايقاۋىنىڭ باستى ماقساتى تالانتتى جاستاردى تاۋىپ, ايتىس ونەرىن جاڭعىرتا بەرۋ بولاتىن. وسى ۋاقىت ىشىندە الدىڭعى تولقىننىڭ ءىزىن باساتىن جۇزدەگەن ۇل مەن قىز «اقبەرەندە» باقتارىن سىناپ, ءسوز قادىرىن ءتۇسىنىپ, قازاقتىڭ ۇلى ونەرىن قايتا جاڭعىرتۋعا بار كۇشتەرىن سالدى. بابالار جولىن جالعاۋدى نيەت ەتكەن بۇل وقۋشىلار ءبىر عانا ايتىس ەمەس, سونداي-اق, ءان مەن بي, تەرمە, تەاتر ونەرىنە تالپىنۋ, كوركەم ءسوز وقۋ جاعىنان دا شەبەرلىكتەرىن سىنادى. قالاي ايتساق تا, «اقبەرەن» بايقاۋىنان كەيىن قازاق ونەرىنە, ايتىس جانە تەاتر الەمىنە تابىناتىن جاستاردىڭ مول ەكەنىن بايقادىق.
بيىل ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى بۇل بايقاۋدى تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىپ, كونە قالا تورىندە تالاي تالانتتىڭ تۇساۋىن كەستى. جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانشىلدىق پەن ۇلتتىق رۋحتى ءسىڭىرۋ, ءتىلدى, ادەبيەتتى جەتە مەڭگەرۋ ماقساتىندا 8-11سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان بۇل ءىس-شاراعا ارنايى مەكتەپتەردەن, گيمنازيا, ليتسەي, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەن باس-اياعى 100-دەن استام وقۋشى 25 جەتەكشىسىمەن قاتىستى. حالىقتىڭ قالت ەتپەس قاعيداسىن, ەلدىكتىڭ ەڭسەلى ەستەلىگىن تانىتاتىن قازاق ءتىلى ەمەس پە؟!. سودان بولار, بايقاۋ كوركەمسوز وقۋدان باستالدى. اتالعان بولىمدە شىعىسقازاقستاندىق ەركەجان سەرىكجانوۆا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «نايمان انا» شىعارماسىنان, قىزىلوردالىق گۇلبارشىن امانگەلدى «جەتىمنىڭ ساعىنىشى» (اۆتورى – ساكەن ەسكەلدينوۆ) شىعارماسىنان ءۇزىندىنى تەبىرەنە وقىپ, ەڭ جوعارى ۇپاي الدى. «شەشەندىك ونەر جانە تاپقىرلىق» اتالىمىندا جامبىل وبلىسىنىڭ اتىنان نۇربولات امانجولوۆ سىنعا ءتۇسىپ, 28 ۇپايعا قول جەتكىزدى. استانالىق عاليا يمانعاليەۆا مەن اقتوبەلىك گۇلبارام شىراقباي دا قارسىلاستارىنان باسىم ءتۇستى. «شىعارما جازۋ» اتالىمى بويىنشا مەركىلىك كوركەمجان قانات ەڭ جوعارى ۇپايدى ەنشىلەدى. ال «ۇلتتىق اسپاپتا ويناۋ» اتالىمىندا بايزاق اۋدانىنىڭ وقۋشىسى قاراكوز حاليەۆاعا جينالعان كوپشىلىك ءدان ريزا بولىستى. ول ون ساۋساعىمەن قوبىزدى شەبەر سويلەتىپ, كۇي ونەرىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ, تەرەڭ مەڭگەرگەنىن تانىتتى. «اقىندار ءمۇشايراسى» اتالىمى دا كوڭىلدەن شىقتى. بايزاقتىق وقۋشى ماعجان ازىمباەۆ اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆقا ارناعان ولەڭىن مانەرلەپ وقىدى. ءناتيجەسىندە 29 ۇپاي ەنشىلەپ, نەگىزگى قارسىلاسىنان وزىق شىقتى. «اقىندار ايتىسى» اتالىمىن كوپشىلىكتىڭ اسىعا كۇتكەنى راس. استانالىق دياس تولەپبەرگەن 7-سىنىپ وقيتىنىنا قاراماستان, وقۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق ايتىسىنان باس جۇلدە الىپ ءۇلگەرىپتى. ول وسى جولى دا جاقسى قىرىنان كورىندى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇمىتى ءداۋلەت قۇرماشوۆ ەكەۋى ادەمى ايتىس جاسادى. ودان بولەك, بايزاق اۋدانىنىڭ وكىلى ەرنۇر بەيسەنوۆ پەن اتىراۋلىق ماديار بوكەنتاەۆ ءسوز قاعىستىرىپ, ەرنۇر 29 ۇپايمەن قارسىلاسىنان باسىم ءتۇستى.
بايقاۋ جەڭىمپازدارى «دارىن» رعپو ورتالىعىنىڭ ديپلومدارىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق, جارىسقا قاتىسقان 18 كومانداعا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى م. جولداسبەكوۆتىڭ اتىنان عالىمنىڭ تاڭدامالى 7 تومدىعى مەن باعالى سىيلىقتار تاپسىرىلدى.
– ايتىس ونەرى – ميلليونداعان اۋديتورياسى بار قۇدىرەتتى قارۋ. قالاي بولعاندا دا, حالىقتىڭ رۋحىن وياتۋدا, نامىسىن قايراۋدا, ۇياتىن شاقىرۋدا ايتىستىڭ الار ورنى ەرەكشە. ايتىس – قازاق ۇلتىنىڭ يممۋنيتەتى سەكىلدى. وندا قانىڭدى قوزدىرىپ, ەرىكسىز ەموتسياعا يتەرمەلەيتىن ساتتەر از ەمەس. قانداي ونەردىڭ بولماسىن شىن يەسى – حالىق. حالىقپەن ساناسپاۋعا بولمايدى. اسىل ونەرىمىزدى ارزانداتىپ الماي, ابىرويىن اسىرىپ, اسقاقتاتا بەرۋ ۇرپاق پارىزى, – دەيدى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
– وسى «اقبەرەن» بايقاۋىنا قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ەكى جىلدان بەرى قاتىسۋ بارىسىندا ويعا تۇيگەنىم, بۇل ءۇردىس قازاق رۋحانياتىنا جاس ۇرپاقتى تارتۋ ىسىندەگى كەلەلى جۇمىس بولعانىن باسا ايتۋدى پارىز سانايمىن. راديو مەن تەلەديداردى تىڭداپ, باسىلىمداردى وقىپ وتىرعاندا كەيبىر الا-قۇلا سوزدەردى ەستىگەندە «قازاق ءسوزىنىڭ قادىرىن كەتىرىپ الىپ جۇرگەن جوقپىز با؟» دەگەن ويعا باتاتىنىم انىق. سونداي ولقىلىقتى بولاشاقتا بولدىرماۋ ماسەلەسىن مەكتەپتەن باستاساق ۇتىلماس ەدىك. مىسالى, «اقبەرەن» بايقاۋىندا شەشەندىك ونەردىڭ قىر-سىرىن بىلە وتىرىپ, ءسوز ۇستاعان ايتۋلىلاردىڭ دانالىق ويلارىن دايەككە كەلتىرىپ, وزدەرى دە ويلارىن ورتاعا سالۋى, ونى كوركەمدەپ جەتكىزۋى, پوەزيا, پروزا, درامالىق شىعارمالاردان ۇزىندىلەر وقىپ, دومبىرا مەن قوبىزدى, جەتىگەندى توگىلتە ورىنداۋلارى, اقىندىق تاپقىرلىقتارى – ولاردىڭ كۇنى ەرتەڭ ۇلت رۋحانياتىنىڭ تىرەگى بولارىن كورسەتكەندەي, – دەيدى بۇل جونىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اقىن جانات اسكەربەكقىزى.
مىنە, وقۋشىلاردى اقىندىق پەن شەشەندىك ونەرگە باۋليتىن «اقبەرەن» رەسپۋبليكالىق بايقاۋى ۇلت رۋحانياتىنا, ونەرىنە, مادەنيەتىنە وسىنداي قوماقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ايتسە دە جىل وتكەن سايىن بۇل بايقاۋدىڭ دا تىنىسى تارىلىپ, ارەڭ-ارەڭ ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەنىن جاسىرۋعا بولماس. بۇعان, بالكىم, ەلىمىزدەگى قارجى داعدارىسىن دا كىنالاۋعا بولار. بىراق ەڭ باستى كىنا – بايقاۋعا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جوقتىعىندا سياقتى. جاسوسپىرىمدەردىڭ تالانتىن تانىپ, تالابىن ۇشتايتىن بۇل بايقاۋ ەلورداداعى «دارىن» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە استاناداعى قورقىت اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (ديرەكتورى – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ) قولداۋىمەن ءۇش جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. ال, كەلەسى جىلى وسىناۋ بايقاۋعا قولداۋشى تابىلا ما؟ «اقبەرەندى» قولداۋ – ۇلتتى قولداۋ, ۇلتتىڭ ونەرىن, مادەنيەتىن قولداۋ, جاس وسكىنگە ۇلتتىق تاربيە بەرۋ, سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتۋ, قازاقتىڭ رۋحىن كوككە كوتەرۋ ەكەنىن ۇعىناتىن باسشىلار بار ما؟ ايتسە دە ەل ءىشىندە ونەردى تۇسىنەتىن, قادىرلەيتىن, جانى اشيتىن مەتسەنات جاندار مول عوي دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ودان بولەك, سوڭعى جىلدارى «نۇر وتان» پارتياسى ۇلت رۋحانياتىنا, اسىرەسە, وتانشىلدىققا ۇيىتىپ, ەلدىك ىسكە جۇمىلدىراتىن ايتىس ونەرىنە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. وسى ادەمى بايقاۋدى پارتيانىڭ وڭ قاناتى سانالاتىن «جاس وتان» ءىلىپ اكەتىپ, ساتىمەن باستالعان ساباقتى جۇمىس وڭىرلەردە جالعاسىن تاۋىپ, تۋما تالانتتاردىڭ باعىن اشىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە, اعايىن.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى