وتانداستارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇتىناتىن باستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ءبىرى – ءسۇت. ءسۇتسىز كەز كەلگەن داستارقاننىڭ ءنارى جۇتاڭ تارتادى. ءسۇتسىز ىشىلگەن شاي تاماعىڭىز بەن تاڭدايىڭىزدى قىرنايدى. راس, بۇگىندە ەلىمىزدەگى سۋپەرماركەتتەر مەن ۇلكەندى-كىشىلى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرىندە پاكەتتەلىپ جانە قالبىرلانىپ وڭدەلگەن ءسۇتتىڭ سان-الۋان تۇرلەرى سىقاسىپ تولىپ تۇر. بۇلاردىڭ ساقتالۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى وعان كونسەرۆانتتار مەن قۇرعاق جاساندى ۇنتاقتار جانە سويا وسىمدىگى ارالاسپاعانىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
حالقىمىزدىڭ اراسىندا قالادان شىعىپ, قايراتكەر بولعاندار ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي. اعايىندارىمىزدىڭ دەنى اۋىلدا دۇنيەگە كەلىپ, مالدىڭ ءيىسىن, قيدىڭ ءيىسىن جانە ءسۇتتىڭ ءيىسىن سەزىنىپ وسكەندەر ەكەنى كامىل. سودان بىلەتىنىمىز, جاڭا ساۋىلعان ءسۇت جاز كۇندەرى 3-4 ساعاتتىڭ ىشىندە ءىرىپ, اشىپ, بۇزىلىپ كەتپەيتىن بە ەدى؟ مىنە, تابيعي تازا ءسۇت دەپ وسىنى ايتىڭىز. ال وسى كۇنى ەل رىنوگىنا بەلورۋسسيادان جانە رەسەيدەن كەلگەن ءسۇت ونىمدەرى جىلدار بويى بۇزىلماي تۇرا بەرەدى. بۇعان تاڭ قالماي كورىڭىز.
دەگەنمەن, ورال قالاسىنداعى «بەرەكە» جشس-ىندا وندىرىلگەن قاتىق, مايلى ايران, ءسۇت, كىلەگەي سەكىلدى ونىمدەردىڭ ساقتالۋ مەرزىمىنە نەبارى ءۇش تاۋلىك كەپىلدىك بەرىلەتىنى اجەپتاۋىر سەنىمدىلىك تۋعىزادى. مۇنداي وتە قىسقا ۋاقىتقا جارامدى ءسۇت ءونىمدەرى وتە سيرەك كەزدەسەدى. سونىمەن بۇگىنگى كۇنى قانداي ءسۇتتى ءىشىپ, قانداي ءسۇتتى تۇتىنىپ ءجۇرمىز؟ قاي-قايسىمىز دا وسى ساۋال توڭىرەگىندە ويلانىپ كورگەنىمىز ءجون سەكىلدى. بۇل ءۇشىن تابيعي ءسۇتتى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ ىسىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ورال ءوڭىرى مىسالىندا ءارى قاراي جالعاستىرعاندى ءجون كورەمىز.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان الىنعان دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, مۇندا جىلىنا 226 مىڭ توننا ءسۇت وندىرىلەتىنىنە كوز جەتكىزەمىز. وڭىردەگى تۇرعىندار سانىنا شاققاندا مۇنى از دەۋگە دە, كوپ دەۋگە دە بولمايدى. قالاي دەگەندە دە, جايىقتا وڭدەۋگە جانە تۇتىنۋعا جەتەتىندەي شيكىزات كوزدەرى جەتكىلىكتى دەۋگە بولادى. سوعان ساي بۇگىندە ايماقتا ءسۇت بەلدەۋىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستار جۇيەلى تۇردە قولعا الىنعانى بايقالادى.
بۇل ىستە, اسىرەسە, وبلىس ورتالىعىنا تاياۋ ورنالاسقان تەرەكتى, زەلەنوۆ, تاسقالا اۋداندارىندا جانە كەنشىلەر اۋماعى – ءبورلىدە اجەپتاۋىر قوزعالىس بار ەكەنىنە دە وسى ماتەريالدى گازەتكە ازىرلەۋ بارىسىندا كوز جەتكىزە تۇستىك. بۇعان وسى ءوڭىرلەردە قۇرىلعان تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى تولىق ايعاق. ءىستىڭ العا جىلجۋىنا «ىرىس» باعدارلاماسى اجەپتاۋىر سەپتىگىن تيگىزىپتى. ونىڭ نەسيەلەۋ مەرزىمى جەتى جىلعا ەسەپتەلگەن. بۇل ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن ىڭعايلى مەرزىم بولماق. بۇعان قوسا 11 پايىزدىق جىلدىق جارنانىڭ 7 پايىزى ارنايى باعدارلاما بويىنشا سۋبسيديالانعانى دا اجەپتاۋىر دەمەۋ.
بيىل تاعى دا 6 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋ كوزدەلگەن. بۇعان جوعارىدا اتالعان «ىرىس» باعدارلاماسى ارقىلى 360 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. بەلگىلەنگەن سوما نەگىزىنەن ءسۇتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋعا باعىتتالعان. مۇنىڭ سىرتىندا 50-200 باسقا ارنالعان شاعىن جانە ورتاشا ءسۇت ونىمدەرى كەشەندەرىن قۇرۋعا بەل بۋعان تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تولەۋ تارتىپتەرى بەلگىلەنگەن. ەگەر ولاردىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى قابىلدانسا, جالپى كەتەتىن شىعىننىڭ ەلۋ پايىزى ينۆەستيتسيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن جابىلادى دەدى, گازەت تىلشىسىنە باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات وڭعاربەكوۆ.
ءسۇت بەلدەۋىن قۇرۋ ءىسى ورال ءوڭىرىندە وسىلايشا نەگىزىنەن سولتۇستىك وڭىرلەردە عانا جاندانا باستاعانىن بايقايمىز. ال وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى ءسۇت ءوندىرۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيى قانداي دەگەن ساۋال دا ەرىكسىز تۋىندايدى. بۇل جونىندە گازەتىمىزدە بۇعان دەيىن جاريالانعان ماتەريالدارىمىزدىڭ ءبىرىندە جاڭاقالا اۋدانىندا اشىلعان ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ تسەحى جونىندە جازعان بولاتىنبىز. ال قالعان وڭتۇستىك وڭىرلەردە شە؟ بۇعان اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي مىسالدار تابىلماي وتىرعانى وكىنىشتى-اق.
ۇلت جوسپارىنا ساي بەلگىلەنگەن «100 ناقتى قادامنىڭ» ىشىندەگى 60-شى قادامدا ءسۇت جانە ءسۇت ءونىمدەرىن دامىتۋ ءۇشىن اۋىلداردا كووپەراتيۆتىك ءوندىرىستى قۇرۋ قاجەتتىلىگى كورسەتىلگەن. بۇل ءبىرىنشىدەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ شالعاي اۋداندارى مەن وڭىرلەرى ءۇشىن ءتيىمدى دە ىڭعايلى ءتاسىل دەسەك, شىندىقتان اۋىتقىمايمىز. تالاس جوق, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى تۋرالى اڭگىمەنى قوزعاعاندا ەت پەن ءسۇت قاتار تۇراتىنى, ءارى قاتار ايتىلاتىنى تابيعي جايت. ەكەۋىن ءبىر-بىرىنەن بولە-جارا قاراۋ دا قيىن-اق.
سولاي بولا تۇرسا دا بۇگىنگى كۇنى اقجايىقتىڭ الىس ايماقتارىندا ەت ءوندىرۋ كووپەراتيۆتەرىنىڭ قىزمەتى العا وزىڭقىراپ كەتىپ, ءسۇت ءوندىرۋ جونىندەگى كووپەراتيۆتىك ءوندىرىس كەنجەلەپ قالعانداي كورىنەدى. بۇعان اۋىل تۇرعىندارىنان تۇراتىن جەكە سەكتورلار دا اتسالىسا الاتىنى تالاس تۋعىزبايدى. راس, بۇل ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ۇسىنىستار ايتىلۋدا. ايتسە دە ۇسىنىس پەن ناقتى ءىستىڭ اراسى الشاق ەكەنىمەن تاعى دا ەرىكسىز كەلىسۋگە تۋرا كەلەدى.
وسى تۇرعىدا تاعى ءبىر قوسارىمىز اۋىلداردا ءسۇت ءوندىرۋ جونىندەگى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆتەرى قۇرىلعان جاعدايلاردا ونىڭ يەلەرىنە ءاربىر باس ءۇشىن 118 مىڭ تەڭگە دەمەۋقارجى بەرىلەدى ەكەن. ارينە, بۇل اجەپتاۋىر كومەك. تەك بۇل ارادا اسىل تۇقىمدى مال سانى 50 باستان اسقان جاعدايدا عانا وسىنداي مولشەردەگى قولداۋ بولاتىنى ەسكەرىلگەنى ءجون. ياعني, كووپەراتيۆتىك قۇرىلىم جاعدايىندا ونىڭ مۇشەلەرى ورتاق مال ەسەبىنەن مەملەكەتتىڭ قارجىلاي قولداۋىنا قول جەتكىزە الادى. سونىمەن قاتار, كووپەراتيۆ ارقىلى ەت-ءسۇت ونىمدەرىن الەكەدەي جالاڭداعان دەلدالدارسىز ءتيىمدى باعامەن وتكىزۋگە دە جول اشىق. بۇعان قوسا ارزان باعامەن ءارتۇرلى قاجەتتى تاۋارلار الۋعا دا مۇمكىندىكتەر تۋادى.
ەندىگى كەزەكتە اڭگىمەمىزدى ونىمدەردى وڭدەۋ ماسەلەلەرىنە قاراي بۇرعىمىز كەلەدى. بۇل تۇرعىدا وبلىستا «بەرەكە», «سارى-بەل» جانە «كاۆەرين» جشس-لار قىزمەتى وڭ باعالانىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە, ءبورلى, زەلەنوۆ, تەرەكتى جانە بوكەي ورداسى اۋداندارىندا ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن شاعىن تسەحتار جۇمىس ىستەيدى. وبلىستا اتالعان وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا ساتىپ الىنعان ءسۇتتىڭ ءار ءليترى ءۇشىن 21 تەڭگەدەن دەمەۋقارجى تولەۋ ءتارتىبى ورنىققان. بۇل قارجىلاي كومەك بيىلعى جىلى دا ودان ءارى جالعاساتىن كورىنەدى.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن وڭدەۋ ىسىنە قارجىلاي كومەگىن تيگىزە الاتىن باعدارلامالار بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى «تەرەڭدەتە قايتا وڭدەۋ باعدارلاماسى». ايتالىق وتكەن جىلى اتالعان باعدارلاما اۋقىمىندا جوعارىدا اتالعان وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا سارى ماي وندىرگەنى ءۇشىن 6 ميلليون تەڭگەگە جۋىق كولەمدە دەمەۋقارجى بەرىلىپتى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار سۇرانىسىنا يە ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىننىڭ ءبىرى – «بەرەكە» توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن ءبىر اۋىسىمدا 150 توننا ءونىم وندىرگەن ەكەن. ال قازىر ونىڭ كولەمى 20-30 توننادان اسپايدى. بۇعان وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتاردىڭ ەسكىرگەنى, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا قۇرىلعان ەجەلگى كاسىپورىنعا ۇزاق جىلداردان بەرى كۇردەلى جوندەۋلەر ءجۇرگىزىلمەگەنى, جۇمىسشىلار سانىنىڭ قىسقارعانى جانە شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى اسەر ەتكەنى انىق كورىنەدى.
سوندىقتان ەجەلگى كاسىپورىن باسشىلىعى ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الىپتى. جوعارىدا اتالعان كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان «بەرەكەنىڭ» بارلىق وندىرىستىك جەلىلەرى وسى كەزگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەنى دە ۇلكەن مەرەي. بۇگىندە «بەرەكەنىڭ» ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا, تابيعي جانە ساپالىق قاسيەتى جوعارى ونىمدەرى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى باعامەن ساتىلىپ ءجۇرگەنى دە ءوز الدىنا بولەك ءبىر اڭگىمە. سونىمەن بىرگە, «كاۆەرين» جشس شىعارعان ءسۇت ونىمدەرى دە وسىنداي وڭ باعاعا لايىقتى.
«بەرەكە» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى قىمباتبەك ايداروۆ اتالعان كاسىپورىندى ۇزاق جىلداردان بەرى باسقارىپ كەلەدى. ءسۇت وڭدەۋ ءوندىرىسى جونىندە رەسپۋبليكاداعى تانىمال مەنەدجەرلەردىڭ ءبىرى تاجىريبە الماسۋ باعىتىندا ءسۇت وڭدەيتىن بەلورۋسسيالىق ءارىپتەستەرىمەن ارالاسىپ, بايلانىسىپ تۇرادى ەكەن. سوڭعى جىلدارى ورال مەن مينسكىنىڭ اراسىنداعى بارىس-كەلىستەر دە جيىلەي ءتۇسىپتى. سول ءبىر ىسكەرلىك تۇرعىداعى ساپارلاردان ۇققان-تۇيگەن جايتتارى مەن دەرەكتەرىن ول كىسى گازەت تىلشىسىنە تومەندەگىشە تۇيىندەدى.
ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «100 ناقتى قادامدا» ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن دامىتۋعا ستراتەگيالىق ينۆەستورلار تارتۋ قاجەتتىلىگى تەكتەن-تەك قويىلىپ وتىرعان جوق. ەندەشە, بۇل جونىندە رەسپۋبليكا ۇكىمەتى تىڭ ءارى جاڭاشا شارالار العانى ارتىق بولماس ەدى. مەن بۇل تۇرعىدا ۇكىمەت تاراپىنان ءبىراز باعدارلامالار قابىلدانعانىن جوققا شىعارا المايمىن. دەگەنمەن, قانداي ءىستىڭ دە كولەمى مەن ساپاسىنا جانە قادىر-قاسيەتىنە سالىستىرۋلار ارقىلى كوز جەتكىزۋ كەرەكتىگى راس بولسا, ءبىزدىڭ بۇل ماسەلەدە اتقاراتىن ىستەرىمىز بەن الار اسۋلارىمىز ءالى دە از ەمەس. مىسالى, رەسەيدە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندارعا بەرىلەتىن دەمەۋقارجىنىڭ كولەمى 9 پايىز بولسا, بۇل مولشەر بەلورۋسسيادا 18 پايىز كولەمىندە. ال ءبىز 3,8 پايىزدى قاناعات تۇتىپ وتىرمىز. وسىدان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى ەلدەردەگى قارجىلاي قولداۋ قانشا ەسە كوپ ەكەنىن ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز.
مىنە, ءوندىرىس باسشىسى وسىلاي دەپ تولعانادى. ونىڭ قولداۋعا تۇراتىن تۇستارى دا, ءارى ءالى دە بولسا وي مەن كوز جۇگىرتەتىن يىرىمدەرى دە بار ەكەنى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە, ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋشىلەرگە بەلارۋس ۇكىمەتى تاراپىنان جاسالعان جەڭىلدىكتەر قازاقستاندا دا قولعا الىنا باستاعانىن ايتپاي كەتۋ شىندىققا قيانات. سونىڭ باستى ءبىر مىسالى «ىرىس» باعدارلاماسى ارقىلى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن قۇرۋ ءۇشىن بەرىلە باستاعان نەسيەلىك قارجىلاي كومەكتەر. باتىس قازاقستان وبلىسى جاعدايىندا بيىل ونىڭ كولەمى 360 ميلليون تەڭگە ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ كەتتىك.
ەلىمىز قازىرگى كۇنى رەسەيمەن جانە بەلورۋسسيامەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق شەڭبەرىندە ءىس-قيمىل تانىتۋدا. باسەكەلەستىكتى كوتەرە ءتۇسۋدىڭ كەرەك جەرى دە, بىرەگەي كەڭىستىكتەگى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءبىر-بىرىنەن ۇيرەنۋ قاجەتتىلىگى دە وسى ارادان كورىنەدى. بۇل تۇرعىدا ورالدىق ءوندىرىس جەتەكشىسىنىڭ جانايقايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراي بىلگەنىمىز ورىندى بولماق. سونداي-اق, ق.ايداروۆ بەلورۋسسيادا ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى جوعارى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىن باسقارۋعا كونكۋرس جاريالانۋ ءۇردىسى بار ەكەنىن دە ايتقان ەدى. نەسى بار, بۇل دا ۇيرەنەتىندەي تاجىريبە دەسەك, بۇدان كەمىپ كەتە قويماسپىز.
ءسوز سوڭىندا ەلىمىزدە ءسۇت ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ ءىسى الەمدىك دەڭگەي مەن وركەنيەتتى ستاندارتتاردان قالىپ قويماۋى كەرەكتىگىن ايتقىمىز كەلەدى. وسى ورايدا الەمدەگى باستى كومپانيانىڭ ءبىرى – LACTALIS دەڭگەيىندەگى وزىق وندىرىستىك الاڭدار قۇرۋ قاجەتتىلىگى دە ايقىن كورىنەدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى, بيىل ورال وڭىرىندە ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ ءىسى باعىتىندا رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق وسىنداي ۇلكەن جوبا قولعا الىنىپ وتىر. ونىڭ راديۋسى 400-500 شاقىرىم قاشىقتىقتان شيكىزات ونىمدەرىن تارتۋعا ءارى ونى تولىقتاي وڭدەۋگە ەسەپتەلگەن. ۇلت جوسپارىنىڭ 60-شى قادامىندا كورسەتىلگەندەي, ستراتەگيالىق ينۆەستور تارتۋدىڭ باستى ءبىر مىسالى دا وسى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى