زامان وزگەرىپ, حالىقتىڭ جاعدايى جاقسارا ءتۇستى دەپ قازىر كۇندە ايتىلادى. ول راس. بىراق زامان وزگەرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىز نىعايعان سايىن, ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن سايىن جالپى جاعداي دا جاقسارا ءتۇسۋى قاجەت. بۇل سولاي بولۋعا ءتيىس زاڭدىلىق. الايدا, سول جاقسىلىقتاردىڭ ءبارىن كولەگەيلەيتىن كەمشىلىكتەردىڭ دە قاتارى كوبەيىپ بارا جاتقانى جاندى اۋىرتپاي قويمايدى. حالىق مەملەكەتتىڭ جان-جاقتى دامۋىنا وزدەرىنىڭ دە جەكە شارۋاشىلىقتارىن دوڭگەلەتىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرمىس كۇيىن, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋىمەن ورتاق ىسكە ۇلەس قوسىپ جاتقانىن تۇسىنەدى. بىراق وسى ءىستى تالاپ دەڭگەيىندە اتقارۋ بارىسىندا نەبىر شەنەۋنىكتەردىڭ نەمقۇرايلىلىعى سالدارىنان اياقتان شالار, قولبايلار كەلەڭسىزدىكتەر دە بالاققا جابىسىپ, ادىم اشتىرماي قويادى. وندايدا قاراپايىم ازاماتتارعا نە ىستەۋ قاجەت؟ ءوتىنىش, ارىزدارىن قايدا جولداعاندارى ءجون؟
مىنە, وسى ورايدا ءبىز ءوتىنىشتەردى قاراۋ مەن ازاماتتاردى جەكە قابىلداۋ باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قاداعالاۋ ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ جۇمىسىندا ماڭىزدى ورىن الاتىندىعىن ايتقىمىز كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ تۇراقتى ءوسۋى مەن قۇقىق سالاسىنىڭ دامۋى كەزىندە باس پروكۋراتۋرا رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ماسەلەسىن جەڭىلدەتۋگە بايلانىستى شارالار قابىلدادى. ال بۇل تۋرالى بىزگە باس پروكۋراتۋرانىڭ وتىنىشتەردى قاراۋ بويىنشا زاڭداردىڭ قولدانىلۋىن قاداعالاۋ جانە ءىس جۇرگىزۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى جانار مۇحاممەدراحىمقىزى قاداعالاۋ ورگاندارىنا ءوتىنىش جازۋدا جاڭارتىلعان جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى مەن جاڭالىعى تۋرالى ءتۇسىندىرىپ بەردى.
جانار مۇحاممەدراحىمقىزىنىڭ ايتۋىنشا, پروكۋراتۋراعا ءوتىنىش بەرۋدىڭ حالىق ءۇشىن جەتى ءتاسىلى ۇسىنىلادى ەكەن. قازىر ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ وتىنىشتەرىن وبلىستىق حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى, «قازپوچتا» اق بولىمشەلەرى, باس پروكۋرور مەن وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ بلوگتارى, «115.kz» نەمەسە «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالدارى نەمەسە تىكەلەي پروكۋراتۋرا ورگاندارى ارقىلى, ونىڭ ىشىندە پروكۋراتۋرا جەتەكشىسىنىڭ جەكە قابىلداۋى كەزىندە بەرە الادى. بۇل ءوتىنىش بەرۋ تاسىلدەرىنىڭ كەيبىرى حالىق ءۇشىن وتە ىڭعايلى ءارى پايدالى, ودان بۇرىن ۋاقىت پەن ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتى ۇنەمدەۋدە كومەگى زور. بىراق ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا جەدەل ارەكەت ەتۋگە, ولارعا قاجەتتى اقپاراتتى تەز ءارى ىڭعايلى تۇردە بەرۋگە جاعداي جاسايدى.
سونداي-اق, باس پروكۋراتۋرانىڭ Call-ورتالىعىن ازاماتتاردىڭ قاداعالاۋ ورگانىنا ءوتىنىش بىلدىرۋدەگى ءتيىمدى ءتاسىلى دەپ اتايدى. Call-ورتالىققا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن ۇيالى نەمەسە ستاتسيونارلى تەلەفوننان تەگىن 115 ءنومىرى ارقىلى حابارلاسۋعا بولاتىنى قۇپتارلىق جاعداي. ورتالىق جەلىسى 2011 جىلدىڭ تامىز ايىندا ىسكە قوسىلعان. ول شاعىمنىڭ التى ءتۇرىن قاراستىرادى: قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە, كاسىپكەرلەر قۇقىقتارىنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قۇقىققا قارسى ارەكەتتەرگە, تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ كەپىلدى كولەمى شەڭبەرىندە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە زاڭسىز تولەم الۋعا جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەمقورلىق سيپاتىنداعى ارەكەتتەرىنە شاعىمدانۋ. سونىمەن قوسا, Call-ورتالىق انىقتامالىق سيپاتتاعى اقپاراتتى بەرەدى, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ۇسىنىستار مەن پىكىرلەردى قابىلدايدى جانە تىركەيدى, مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتارتىبىن تۇسىندىرەدى.
بۇل ورايدا «ازاماتتاردىڭ اقپاراتقا جەدەل قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز قازىرگى تاڭدا كەز كەلگەن قوڭىراۋلارعا جاۋاپ بەرەمىز. ودان باسقا, بالالار, ايەلدەر جانە مۇگەدەكتەر قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى وتىنىشتەردى تىركەۋ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ كەرەك دەپ شەشتىك. وتكەن جىل مەن 2016 جىلدىڭ ءۇش ايى ىشىندە ورتالىققا 82 مىڭنان استام قازاقستاندىق حابارلاسقان. ولاردىڭ 52 مىڭى اقپاراتتىق سيپاتتاعى قوڭىراۋلار: ادامدار مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مەكەنجايلارىن جانە ولاردىڭ سەنىم تەلەفوندارىن سۇراعان جانە ت.ب. سونىمەن قاتار, بىزگە ءوز وتىنىشتەرىنىڭ قارالۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىرعان ازاماتتاردان 25 مىڭ قوڭىراۋ تۇسكەن, 5 مىڭنان استام ادام پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋىنىڭ ءتارتىبىن ءتۇسىندىرۋدى سۇراعان», دەيدى جانار ءىلياس.
وتكەن جىلى جانە اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن كەزەڭىندە Call-ورتالىققا تۇسكەن وتىنىشتەر بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارى جالپى سوماسى 131 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن كەشىكتىرىلگەن ەڭبەكاقىنىڭ وتەلۋىن قامتاماسىز ەتكەن كورىنەدى. مىسالعا, 2016 جىلعى 4 اقپان كۇنى Call-ورتالىققا حابارلاسقان تولەباي ەسىمدى ازامات ءوزىنىڭ ەڭبەك قۇقىعىن قورعاۋعا ءوتىنىش بىلدىرۋىنە بايلانىستى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پروكۋراتۋرا ورگاندارى قابىلداعان شارالار بويىنشا ءبىر ايدان كەيىن, ياعني 2 ناۋرىز كۇنى «Denaraxsaz corporation» جانە «Denaraxsaz Kazakhstan» جشس 350 جۇمىسكەردىڭ الدىندا 50 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى ەڭبەكاقى قارىزىن وتەگەن. سول سياقتى تەك الماتى قالاسىنىڭ پروكۋراتۋرا قازمەتكەرلەرىنىڭ ارالاسۋىمەن «مارۋم جار گولد» جشس-ءنىڭ باسشىلىعى ءوز جۇمىسكەرلەرىنە 27,9 ملن. تەڭگە مولشەرىندە ەڭبەكاقى تولەگەن.
راسى كەرەك, سوڭعى جىلدارداعى ستاتيستيكا بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا 300 مىڭعا جۋىق, كەيدە ودان دا كوپ ءوتىنىش تۇسەدى, جالپى اتالمىش كورسەتكىش جىل سايىن وسۋدە. ماسەلەن, 2013 جىلدان باستاپ باس پروكۋرور مەن وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ پورتالدارىنا تۇسكەن ەلەكتروندى وتىنىشتەر سانى 60 پايىزعا وسكەن, انىقتالعان بارلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى ىقپال ەتۋ شارالارى قولدانىلعان. وسىلايشا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قوستاناي وبلىسى رۋدنىي قالاسى ءىىب قىزمەتكەرلەرىنىڭ ساۋساقتاردىڭ تاڭباسىن نەگىزسىز الۋعا قاتىستى زاڭنان تىس ارەكەتتەرىنە بايلانىستى ۆاسيلەنكوۆ ەسىمدى بلوگتى قولدانۋشىنىڭ دالەلدەمەلەرى راستالعان. كىنالى لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارىمەن ءىس قوزعالعان.
«ءبىزدىڭ تالداۋ كورسەتكەندەي, ارىزدانۋشىلاردىڭ كوبى ازاماتتىق جانە قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلار, ياعني ايىپتالۋشىلار, سوتتالۋشىلار, ادۆوكاتتار, قورعاۋشىلار, جابىرلەنۋشىلەر, تالاپكەر, نە جاۋاپكەرلەر جانە ولاردىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلادى. ەڭ از بولىگىن ءتۇرلى كاسىپورىندار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرايدى. ارىزدانۋشىلاردىڭ وتىنىشتەردەگى قوياتىن سۇراقتارىنىڭ اياسى كەڭ: 40 پايىزدان استامى قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى (ارەكەتسىزدىك) مەن اكتىلەرىنە قاتىستى شاعىمدار, 30 پايىزى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاعا قاتىستى وتىنىشتەر, 10 پايىزى سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعى جانە ولاردىڭ ورىندالماۋىنا قاتىستى تۇسكەن شاعىمدار», دەيدى دەپارتامەنت باستىعى. كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەر مەن زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس, پروكۋرورلار نەگىزىنەن ءتۇسىندىرۋ بەرەدى ەكەن, ولار 67 پايىزدان جوعارى. قاناعاتتاندىرىلعان وتىنىشتەر 15-17 پايىزدى قۇراسا, قابىلدانباعاندار سانى 17 پايىزعا جۋىق. سوندا 2013 جىلدان بەرگى پروكۋرورلار قاراستىرعان وتىنىشتەر قورىتىندىسى بويىنشا, 11 مىڭنان استام پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى ەنگىزىلگەن, ناتيجەسىندە 6 مىڭنان استام لاۋازىمدى تۇلعالار ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان.
بۇرىن وتىنىشتەر بىرنەشە رەت قالالىق-اۋداندىق پروكۋراتۋرالاردا, كەيىننەن وبلىستىق پروكۋراتۋرادا قارالاتىن. وسى ساتىلاردان وتكەننەن كەيىن عانا ارىزدانۋشى باس قاداعالاۋ ورگانىنا ءوتىنىش بىلدىرە الاتىن ەدى. ال قازىر ءتۇسىندىرۋ جانە باس تارتۋ سيپاتىنداعى جاۋاپتاردى قالالىق, اۋداندىق پروكۋراتۋرالاردا تەك پروكۋرور, ال وبلىس پروكۋراتۋرالارىندا وبلىس پروكۋرورى مەن ونىڭ ورىنباسارى بەرە الادى, ياعني قابىلدانعان شارالار بويىنشا وتىنىشتەردى قاراستىرۋدىڭ كوپ ساتىلى ءراسىمى قىسقارتىلدى. سونىمەن قاتار, وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ تومەنگى پروكۋراتۋرالارعا قايتا جاسالعان وتىنىشتەردى جىبەرۋ ءتارتىبى وزگەرتىلدى, ەندى مۇنداي ءوتىنىشتەر باقىلاۋعا الىنا وتىرىپ, قاراستىرۋ قورىتىندىسى تۋرالى قالالىق-اۋداندىق ارنايى پروكۋروردىڭ قولىمەن اقپارات بەرۋ تالابىمەن جولداناتىن بولادى. ودان باسقا, ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش بەرۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋ جانە ۋاقىتىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن وتىنىشتەردىڭ ۇلگىلەرى دە جاسالعان, بۇل ازاماتتاردىڭ ۇيدە وتىرىپ-اق ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى دايىن بلانكتە ءوز دالەلدەمەلەرىن جازىپ, ونى پروكۋراتۋرانىڭ قاراۋىنا جىبەرۋ ءۇشىن ىڭعايلى بولماق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»