الماتىداعى «دوستىق» ۇيىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەر كودەكسىنىڭ بىرقاتار تۇزەتۋلەرىنە موراتوري جاريالاۋىنا بايلانىستى زيالى قاۋىمنىڭ القالى جيىنى ءوتتى
وتكەن سەنبى كۇنى ەلوردامىز – استانادا جەر رەفورماسى بويىنشا جاڭادان قۇرىلعان كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى 7 ساعاتقا سوزىلدى. وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى العاشقى وتىرىستىڭ ءىس-بارىسى بويىنشا تابىستى وتكەنى ءمالىم. ناعىز ماماندار, عالىمدار, دەپۋتاتتار, قوعامدىق قوزعالىستىڭ بەلسەندىلەرى ءوز ويلارىن بۇكپەسىز ايتىپ, كەلەسى وتىرىسقا دا تاس-ءتۇيىن كەلەتىندىكتەرىنە سەندىرىپ قايتتى.
ال الماتىداعى دوڭگەلەك ءۇستەلدىڭ استاناداعى جيىننان ءبىر ايىرماشىلىعى – القالى جيىنعا نەگىزىنەن اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, اۋىلدان كىندىگىن ۇزبەگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. بۇل دا وسىناۋ ءوزى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەندىگىنەن حابار بەرسە كەرەك.
القالى جيىندى ۇيىمداستىرۋشى «نۇر وتان» پارتياسى بولعاندىقتان دا الماتىعا ارنايى اتباسىن بۇرعان پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد «دوستىق» ۇيىندەگى دوڭگەلەك ءۇستەلگە مەرزىمىندە ءارى بەلسەندىلىك تانىتىپ اتسالىسقان حالقىمىزدىڭ قادىرلى ۇل-قىزدارىنا العىسىن ءبىلدىردى. جيىننىڭ قازاقى ءداستۇر بويىنشا ەل اعالارىمەن, حالىقتىڭ اراسىنان شىققان كورنەكتى ازاماتتارمەن اقىلداسۋ, كەڭەسۋ ءۇشىن ءوتىپ وتىرعانىن قايتالاي ەسكە سالدى.
ەلباسىمىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە ءاردايىم زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن اقىلداسىپ, كەڭەسىپ وتىراتىنىن سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر. سىزدەر دە ءاردايىم ەلىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعىنان جاڭعىرتۋ ىسىنە ۇنەمى اتسالىسىپ كەلەسىزدەر. وسى جىلدار ىشىندە ەل ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك سىزدەردىڭ قاتىسۋلارىڭىزبەن جۇزەگە استى. قازاقتا «ەل اعاسىز, تون جاعاسىز بولمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ەلىمىزدىڭ اقىل ايتار اعاسى دا, ءسۇت بەتىنە شىعار قايماعى دا سىزدەر. سوندىقتان سىزدەرگە ەلباسىنىڭ سالەمىن جەتكىزۋ جانە تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىن بايانداۋ ءۇشىن ارنايى كەلىپ وتىرمىن, دەدى م.قۇل-مۇحاممەد.
سودان كەيىن ول اۋەلى جەر رەفورماسىنىڭ ماقساتىنا توقتالدى. كەيبىر ازاماتتار: «ەكونوميكا داعدارىسقا ۇشىرادى. بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجى ازايدى. سونىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جەر ساتۋ باستالدى», دەگەن الىپقاشپا اڭگىمە تاراتۋدا. بۇل – ءمۇلدە شىندىققا جاناسپايتىن پىكىر. الەم حالقى جىل سايىن ءوسىپ, وركەندەپ كەلەدى. تەحنيكا مەن تەحنولوگيا دامىعان سايىن اۋەلى كومىر, ودان كەيىن مۇناي مەن گاز سياقتى ءداستۇرلى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن جاڭا ەنەرگيا كوزدەرى الماستىرا باستادى. ال ادامزات قوعامى ءۇشىن قاجەتتىلىگى ەشقاشان وزگەرمەيتىن, تاۋسىلمايتىن ءبىر عانا سالا بار. ول – ازىق-ت ۇلىك, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى. ەندەشە, قازاقستان سياقتى جەر كولەمى 9-شى ورىنداعى مەملەكەت ءوزىنىڭ جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوزىن عانا اسىراپ قويماي, الەمدىك ازىق-ت ۇلىك نارىعىنا ءونىم شىعارىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىن ەسەلەۋى كەرەك. ول ءۇشىن «قازاق جەرى – كەڭ بايتاق» دەپ وتىرا بەرمەي, ونىڭ يگىلىگىن كورۋىمىز كەرەك. قازاقتا «جەر-انا» جانە «جەردى ەمۋ» دەگەن كيەلى ۇعىمدار بار. ەندەشە, ءبىز جەر-انامىزدى ارداقتاپ قانا قويماي, مەيىرىمىمىز قالعانشا ەمىپ, ونىڭ يگىلىگىن, بەرەكەسىن كورۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن جەرگە قىزمەت ءىستەۋ قاجەت. سوندا عانا ول ءوز ءونىمىن مولىنان بەرىپ, حالقىمىزدى اسىرايدى جانە ونىڭ تابىسىن مولايتاتىن بولادى. رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – جەردى حالقىمىزدىڭ تۇراقتى تابىس كوزىنە اينالدىرۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, دەدى مۇحتار ابرار ۇلى.
سونداي-اق, م.قۇل-مۇحاممەد ەندى ءبىر توپتىڭ: «قازاق جەرىنىڭ جارتىسى ساتىلىپ كەتتى. ەندى ۇكىمەت قالعان جارتىسىن ساتۋعا كىرىستى», دەپ بايبالام سالا باستاعانىنا نازار اۋداردى. بۇل دا شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىس جاتقان وتە ۇشقارى بايلام. قازاقستانداعى بارلىق جەر قورى 272 ميلليون گەكتار. ونىڭ ىشىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر كولەمى 100,8 گەكتاردى قۇرايدى. ال تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلىندا سونىڭ 1,3 ميلليون گەكتارى, ياعني 1,3 پايىزعى جۋىعى عانا جەكە مەنشىككە بەرىلىپتى. ايتىڭىزشى, جارتىسى مەن 1,3 پايىزدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە؟ ءۇشىنشى ماسەلە جەردى جالعا بەرۋگە قاتىستى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكامىزداعى جالعا بەرىلگەن جەر تەلىمىنىڭ كولەمى 99,5 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى ەكەن. وسىنىڭ تەك 0,06 پايىزىن عانا شەتەلدىكتەر جالعا العان. مىنە, بۇلتارتپايتىن شىندىققا نەگىزدەلگەن فاكتىلەر وسىنداي, دەپ ناقتى سويلەدى پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
كەلەسى كەزەكتە جەر تاعدىرىنا الاڭداۋشىلاردىڭ توبى: «جەردى ساتىپ العان نەمەسە جالعا العان قازاقستاندىق الپاۋىتتار ونى قىمبات باعاعا شەتەلدىكتەرگە ساتىپ جىبەرۋى مۇمكىن», دەيدى. جەردى ساتىپ العان نەمەسە جالعا العان قازاقستاندىقتار ونى ءوز بەتىنشە باسقا بىرەۋگە ساتا المايدى. بۇعان زاڭنامادا كوپتەگەن توسقاۋىلدار قويىلعان. ەگەر ول الداۋ-ارباۋ جولىمەن وسىنداي شارت جاسايتىن بولسا, ونداي كەلىسىمشارتتىڭ زاڭدىق كۇشى بولمايدى. جەردى ساتىپ الىپ, جالعا الىپ, ونى وڭدەمەسە, ءونىم وندىرمەسە, جەردى ازدىراتىن تىيىم سالىنعان حيميكاتتار پايدالانسا, سالىعىن تولەمەسە, مەملەكەتتىڭ ونى قايتارىپ الۋ مەحانيزمدەرى جەر كودەكسىندە انىق كورسەتىلگەن, دەي كەلىپ, م.قۇل-مۇحاممەد جەر تاعدىرىنا الاڭداۋشىلاردىڭ كەلەسى ءبىر توبىنىڭ: «قازاق جەرىنىڭ ۇلكەن بولىگى پايداعا جاراتىلماي بوس جاتىر», دەگەندى العا تارتاتىنىن اتاپ كورسەتتى. بۇل – وتە دۇرىس پىكىر. مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن ەلباسى ۇكىمەتكە جەردى تۇگەندەۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە ەلىمىز بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا ارنالعان 7,3 ميلليون گەكتار جەردىڭ پايدالانىلماي بوس جاتقانى انىقتالدى. ەندەشە, ەڭ الدىڭعى كەزەكتە ءدال وسى جەرلەردى وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى قوجالىقتارىنىڭ قولىنا بەرىپ, ونىڭ يگىلىگىن, تابىسىن كورۋىمىز كەرەك, دەدى مۇحتار ابرار ۇلى.
پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەندىگى ءبىر توپتىڭ كوزقاراسىنا دا ارنايى توقتالدى: «كەيبىر شەتەل ازاماتتارى قازاقستاندىق قىز-كەلىنشەكتەرمەن جالعان نەكەگە تۇرۋ ارقىلى جەر ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋدا», دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. مىنە, بۇل – دۇرىس پىكىر. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن زاڭدا ءتيىستى شەكتەۋلەر قاراستىرىلعان. اتاپ ايتار بولساق, جەر قازاقستان ازاماتىنا عانا بەرىلەدى, ال ەگەر ولار اجىراسا قالعان جاعدايدا جەر تەك قازاقستان ازاماتىنىڭ جەكەمەنشىگىندە قالادى. تاعى دا قايتالاپ ايتارىم – جەر شەتەلدىكتەرگە ءمۇلدە ساتىلمايدى. مۇنداي باپ قولدانىستاعى جانە تالقىلانىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا اتىمەن جوق. ال جالعا بەرۋ قاراستىرىلعان, دەدى.
وسىلاي دەگەن م.قۇل-مۇحاممەد ەندى وسى ماسەلەگە قىسقاشا ايالدادى. جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ نورماسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بار ءۇردىس. ماسەلەن, فرانتسيادا 25 جىلعا, ال بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە 99 جىلعا جالعا بەرۋ قاراستىرىلعان. ەكەۋى دە گۇلدەنگەن مەملەكەتتەر ەمەس پە؟! سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدا دۋبايعا بارماعان ادام سيرەك بولار. سونداعى وسى زامانعى كەرەمەت عيماراتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جەردى جالعا العان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسياسىنا سالىنعان. ەگەر ولاردىڭ زاڭناماسىندا ءتيىستى رۇقسات بولماسا, ولار وسىنداي كوركى كوز تارتاتىن قالا تۇرعىزا الار ما ەدى. ەگەر ءبىز جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرەتىن زاڭدى قابىلداپ, ەلىمىزگە يتاليادان – كوكونىس, گوللانديادان – گۇلدىڭ الۋان ءتۇرى, ۇلىبريتانيادان – ءنارلى مال ازىعىن وندىرەتىن, ال فرانتسيادان ءتۇرلى كوسمەتيكالىق پرەپاراتتارعا ارنالعان حوش ءيىستى وسىمدىكتەر وسىرەتىن شەتەلدىك ينۆەستورلار كەلىپ, جەرىمىزدى جايناتىپ جىبەرەر بولسا, ودان حالىق ۇتپاسا, ۇتىلمايتىنى بارىمىزگە دە ايتپاسا دا تۇسىنىكتى اقيقات ەمەس پە؟ ەندەشە, جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋدەن جاسقانۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ال ولاردىڭ جالعا العان جەرلەردى ازدىرماي, توزدىرماي ۇستاۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتاتىن زاڭ تالاپتارىن ەنگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەرمەن تولىق كەلىسۋگە بولادى, دەدى پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
م.قۇل-مۇحاممەد ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي ەلباسىمىز زاڭ جوباسىنا دەر كەزىندە توقتام جاساپ, بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ جاساۋعا تاپسىرما بەرگەنىنە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىردى. سىزدەر – عالىمدار ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاستىرعان, جاستار الدىندا ءجيى ءدارىس وقيتىن ۇستازدار رەتىندە, ونەر ادامدارى, حالىق ارتىستەرى جۇرتشىلىق اراسىندا ونەر كورسەتۋ بارىسىندا, ال جازۋشىلار مەن اقىندار وزدەرىڭىزدىڭ باسپاسوز بەتىندەگى شىعارمالارىڭىزدا حالىققا ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن, اقيقاتىن ءتۇسىندىرىپ, ەلدى سابىرعا شاقىرۋلارىڭىزدى وتىنەمىن.
«جەر-انا» دەيمىز. ەندەشە, جەردى ءبىز انامىزداي ايالاپ, كۇتىپ, ساقتاپ, ونىڭ بايلىعىن ۇرپاعىمىزدىڭ ىرىزدىعىنا جاراتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن جەردى ۇقساتا الاتىن ادامداردىڭ قولىنا بەرۋىمىز كەرەك. جەر رەفورماسىنىڭ باستى ماقساتى وسى, اعايىن, دەدى مۇحتار ابرار ۇلى.
القالى جيىندا العاشى بولىپ ءسوز العان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ: «حالقىمىزدىڭ جەر تۋرالى تىلەگى ماعان ۇنادى», – دەي كەلە, جەر قادىرىنىڭ سوناۋ جانىبەك پەن كەرەي حاندىعى زامانىنان ارعى كەزەڭدە دە قىمبات بولعانىنا توقتالدى. الىپقاشپا قيسىنسىز ءۋاجدەرگە ەرە بەرمەي, جەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. اكادەميك قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءتۇرىك حالقىنا جەر تەلىمدەرىن يەلىك ەتۋگە بەرۋدەن قايمىقپاعان تۇرعىت ءوزالدىڭ كەمەڭگەرلىگىنە ءتانتى ەكەن. ءتۇركياداعى الەم تۋريستەرى راحاتتانىپ, دەمالىپ قايتىپ جۇرگەن تۋريستىك ورىندار ءبىر كەزدەگى پرەزيدەنت تۇرعىت ءوزالدىڭ ەرلىگى سانالادى. باۋىرلاس تۇركيادا جەر 10 جىلعا جالعا بەرىلەدى. جالپى جەر تەلىمىنىڭ 30 پايىزى جەكەمەنشىكتەر ۇلەسىندە.
كوزىقاراقتى ەل ازاماتتارىنىڭ ءاربىر سويلەگەن ءباتۋالى سوزىنە مەملەكەتتىك تۇرعىدان تۇسىنىكتەمە بەرىپ وتىرعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جيىندى دوڭگەلەتە جۇرگىزدى.
ءوز كەزەگىمەن ءسوز العان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان ورازالين, اكادەميكتەر تورەگەلدى شارمانوۆ, ەدىل ەرعوجين, ءاليا بەيسەنوۆا, ناعيما ايتحوجينا, دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, ەڭبەك ەرى, قازاقتىڭ بۇلبۇل قىزى بيبىگۇل تولەگەنوۆا, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۇلتان سارتاەۆ, حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆ, جازۋشىلار دۋلات يسابەك پەن ءسابيت دوسانوۆ, قوعام قايراتكەرلەرى يسا بايتۋلين مەن تالعات ماماشەۆ, جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. جەر كودەكسىنە قاتىستى پىكىرتالاستىڭ ءجون ەكەندىگىنە قولداۋ ءبىلدىردى.
القالى قاۋىمعا مەملەكەتتىك, حالىقتىق ماڭىزدى ماسەلەدە ءوز ويلارىن ءبىلدىرىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋ ءۇشىن الماتىدا بارلىق جاعداي جاسالدى. مودەراتور موراتوري سىرىن شىنايى ۇعىنۋ ءۇشىن بارلىق ساتىداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دوڭگەلەك ءۇستەلدەن تىس سويلەۋشىلەرگە دە ءوز ويىن بۇكپەسىز ايتۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەردى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قازاق زيالىلارىمەن بولعان الماتىداعى دوڭگەلەك ۇستەلدەگى ءسوزىن بىلاي اياقتادى: «حالقىمىزدا جەرگە بايلانىستى: «اۋەلى ءتاڭىر جەرگە بەرەدى, جەرگە بەرسە ەلگە بەرەدى, ەلگە بەرسە ەرگە بەرەدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار ەكەن. بۇكىل جەر رەفورماسىنىڭ بارلىق ءمان-ماعىناسى بابالاردان قالعان وسى اسىل سوزگە سيىپ-اق تۇر. اللا تاعالا جەردى ادامداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاراتتى, قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىنە قاراي كول-كوسىر مول جەر بۇيىرتتى, ەندى قازاقتار وسىنشاما بايلىقتى ەسەلەپ ەل يگىلىگىنە اينالدىرا الاتىن جەردىڭ قادىرىن بىلەتىن ەرلەرگە بەرۋى كەرەك. بۇگىن ءبارىمىز جيىلىپ تالقىلاپ وتىرعان جەر رەفورماسىنىڭ ءمان-ماعىناسى وسى دەپ بىلەمىن».
تالعات ءسۇيىنباي,
ايناش ەسالي,
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى