ادەبيەت الەمىندە ءوز ەسىمىن ەرتە ايگىلەپ, مادەنيەت, عىلىم-ءبىلىم, ديپلوماتيالىق ساياسات سالاسىندا تۇعىرلى ورنىن ايشىقتاعان, قوعام دامۋىنا زور ىقپالى بار ولجاس فەنومەنى وتە كۇردەلى. ونىڭ دارا تۇلعاسى مەن ەرەكشە تالانتىنا ەشكىمنىڭ داۋ ايتا الماسى انىق. بەكزات بولمىستى ولجەكەڭ – الاش جۇرتىن دۇنيەجۇزىنە تانىتقان, ءالى دە بولسا وسى تاراپتا ەڭبەك ەتەتىن, عالامدىق دەڭگەيدەگى ادامزاتتىق ويلاۋ دارەجەسىنە كوتەرىلە العان, پلانەتارلىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ۇسىنۋعا قابىلەتتى دارىن يەسى ەكەنى الدەقاشان مويىندالعان تۇلعا.
بيىل سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلىپ, حالقىنىڭ قوشەمەت-قۇرمەتىنە بولەنىپ وتىرعان كورنەكتى قالامگەردىڭ ءالى دە بولسا ەل-جۇرتىنا, جالپى ادامزات بالاسىنا بەرەر رۋحاني ازىعى مول. قاراپايىم وقىرمان عانا ەمەس, اقىن شىعارماشىلىعىنا دەن قويعان ايتۋلى عالىمدار دا ونىڭ كۇردەلى بولمىسى مەن ستيحيالى پوەتيكالىق تالانتىنا ءتانتى بولىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. «تاۋدى الاسارتپاي, دالانىڭ داڭقىن اسقاقتاتۋ» كرەدوسىن ۇستانعان قالام يەسىنىڭ تۋىندىلارى حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق قاتپارلى تاريحىن بەدەرلەپ, بالبال تاستارعا قاشالىپ جازىلعانداي جۇرەگىمىزدىڭ تورىنەن بەرىك ورىن الدى. دەمەك, ولجەكەڭ – تامىرلى مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن جوعالتپاعان ۇلت رەتىندە قازاق حالقىن تورتكىل دۇنيەگە پاش ەتكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى شەبەر سۋرەتكەر. سول سەبەپتى دە اقىن ەڭبەكتەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الىپ وتىر.
قولدان كەلىپ تۇرسا-داعى قالاي دا,
ادامداردى الداعام جوق, الايدا...
– دەپ جالعان ءسوزدى جانى سۇيمەيتىن اقىن قاشان دا اقيقاتتى ايتۋدان باس تارتقان ەمەس. ونىڭ قاي شىعارماسىن وقىساڭ دا تاريحي جادىڭ جاڭعىرىپ, جان سارايىڭ كەڭيتىنى ءسوزسىز. ارعىماقتاردىڭ تۇياق ءدۇبىرى ەستىلەتىن, ادۋىندى, ەكپىندى جىرلارىمەن وقىرمانىنا ەرەكشە رۋح بەرەتىن, الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلعان ولجاس ولەڭدەرى قايسار شۋماقتارىمەن كوڭىلدى قامشىلاپ, نامىسىڭدى قايراي ءتۇسىپ, كەيدە جايما-شۋاق ليريكامەن كومكەرىلىپ, الدەبىر ەسكى كۇندەر مەن اياۋلى جاندارعا دەگەن نازىك ساعىنىشتى وياتاتىنى بار. ولجاستاي تۇلعانىڭ اقىندىق قۋاتى مەن جاڭاشىلدىعى, قايراتكەر رەتىندەگى قايسارلىعى, قازاقستان حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, وتان الدىنداعى قالتقىسىز قىزمەتى, سان ءتۇرلى شىعارماشىلىعىنىڭ الەمدىك ادەبيەت پەن مادەنيەتتەگى ورنى مەن ءرولى ءار جاسقا ۇلگى-ونەگە ەكەنى داۋسىز.
ادامزات بالاسى قاي قوعامدا دا وزگەرمەيتىن ءبىر قۇندىلىق بولسا ول – رۋحاني جىگەر مەن عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىس. وسى باعىتتا جەتىستىككە جەتىپ, ءوزى تاڭداعان ماماندىقتى يگەرگىسى كەلەتىن جاستارىمىز ءبىلىمىن شىڭدايتىن قاراشاڭىراق – ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ءومىردىڭ سان-قىرلى سالالارى توعىسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ باستى ءمىندەتىمىز – ساپالى ءبىلىم مەن سىندارلى تاربيە العان بىلىكتى ماماندار لەگىن تاربيەلەپ شىعارۋ. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى ستۋدەنت بولاشاق قوعام قايراتكەرى, ۇجىم باسشىسى, ساياسي ومىرگە بەلسەنە قاتىسۋشى, مادەنيەت ناسيحاتشىسى بولۋى قاجەتتىلىگىن دە ۇمىتپاعانىمىز ابزال. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى وسى ماسەلەگە بايىپپەن قاراپ, وزىندىك شەشىمدەر قابىلداۋدا. وقۋ ورنى ستۋدەنتتەردى تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەسىمى الەمگە ايگىلى اقىن, كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, ديپلومات ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعىنان تاعىلىم الۋدى تاڭدادى. وسى باعىتتا ءبىز ستۋدەنت جاستارىمىزدى ولجاستىڭ اقىندىق تۇلعاسى مەن ادامي قاسيەتتەرى ۇلگىسىندە تاربيەلەۋدەمىز.
زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى ولجاس ومار ۇلىنىڭ جىل سايىن تۋعان كۇنى قارساڭىندا ءبىرىنشى كەزەكتە مىندەتتى تۇردە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى شاڭىراعىنا ارنايى باس سۇعاتىن جاقسى داعدىسى بار. ولاي بولاتىن سەبەبى, وقۋ وردامىزدا تاربيە جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2004 جىلدان بەرى «ولجاس سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتى» جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينستيتۋتقا اقىننىڭ ەسىمى جاي بەرىلە سالعان جوق. قايراتكەر تۇلعا وسىندا وقيتىن اۋىلدان شىققان ستۋدەنتتەرمەن ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ تۇرادى. ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋلەردە ول بەيبىتشىلىك ماسەلەسى, ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرۋى تۋرالى پايىمداۋلارىمەن پىكىر الماسىپ وتىرادى.
ينستيتۋت ىشىندە ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى ءوز قالاۋىمەن و.ءسۇلەيمەنوۆكە ونىڭ قىزمەتى مەن ومىرىنە ارنالعان «تازا ەل» مۇراجايىن جابدىقتاعان. بۇل مۇراجايدىڭ اتاۋىن تۇلعالى اقىننىڭ ءوزى قويعان. ونىڭ نەگىزى – حالىقتىڭ نيەتىنىڭ تازالىعى, كوڭىلى مەن ىستەرىنىڭ جاقسىلىعى, تابيعاتتى ايالاي ءبىلۋ. ال «تازا ەل» يدەياسى – جەر-انانى ايالاپ, تازا ۇستاۋدىڭ كەپىلى بولماق. مۇراجايعا قويىلعان ولجەكەڭنىڭ كىتاپتارى, جەكە زاتتارى, اقىنعا ءتۇرلى ۇجىمدار مەن جەكەلەگەن تۇلعالار سىيلاعان زاتتار, ەكسپوناتتار اقىن ءومىرىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتەدى. كوپتەگەن تاقىرىپتىق ستەندتەر اقىن شىعارمالارىنداعى قاعيداتتىق ويلار مەن نەگىزگى يدەيالاردى ناسيحاتتايدى. «تازا ەل» مۇراجايىندا ەرەكشە نازار اۋداراتىن تاقىرىپ – قايراتكەر ولجاس باستاعان «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسى. قازاقستاندى يادرولىق قارۋدان ازات ايماققا اينالدىرۋعا باعىتتالعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەيبىتشىلىك ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋداعى ولجاستىڭ قىزمەتى وراسان زور. 1989 جىلى باستالعان انتيادرولىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىن قازاقستان جۇرتشىلىعى قىزۋ قولداعانى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1949 جىلدان باستاپ قازاق توپىراعىن اياۋسىز ۋلاپ كەلگەن پوليگون جابىلدى. ءسويتىپ, قازاقستان يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى بويىنشا الەمدىك كوشباسشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالىپ, «يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋدان – يادرولىق قارۋلاردى جويۋعا» ۇرانىن ۇستاندى. بۇل ارەكەتتى بۇكىل ادامزات تاعدىرىنا يگى اسەر ەتەتىن «الەمدىك بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» دەپ قابىلداعان ءجون. ستۋدەنتتەر الەمدەگى بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەسكەر ولجاستىڭ جانە ونىڭ سوڭىنان ەرگەن انتيادرولىق قوزعالىستىڭ جارقىن تاريحىمەن تانىسادى, عيبرات الىپ, ساياسي ليدەر بولۋدىڭ قىر-سىرىن تۇسىنەدى.
مۇنىمەن قاتار, ستۋدەنت جاستار اراسىندا «ولجاس وقۋلارىن» وتكىزۋ داستۇرگە اينالىپ, ينستيتۋت جانىنداعى عىلىمي ورتالىقتا اقىن شىعارماشىلىعىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساۋ ۇردىسكە ەنگەن. ينستيتۋت «حح عاسىر ادامى» اتىمەن اتالعاندىقتان, ول بىزگە كوپ مىندەتتەر جۇكتەيدى. جىل سايىن ءبىزدىڭ وردامىزدا «ولجاس وقۋلارى» ءوتىپ تۇرادى. وندا ستۋدەنتتەر بەس تىلدە – قازاق, ورىس, اعىلشىن, نەمىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر وقيدى.
بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋعا قادام باسىپ كەلە جاتقان وقۋ ورنىمىز تاربيە جۇمىسىن زاماناۋي تۇرعىدان ۇلتتىق باعىتتا ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدى. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەلباسى يدەياسىنان تۋىنداعان «قازاقستان جولى» تاربيە-ءبىلىم ورتالىعىن قۇردى. وندا پرەزيدەنت اتاعان جەتى جالپىقازاقستاندىق باستى قۇندىلىقتارعا سايكەس كەلەتىن, «قازاقستان جولى» تاربيە-ءبىلىم بەرەتىن ورتالىعىنىڭ الدىنا قويعان مىندەتتەردى تىكەلەي شەشۋگە كومەكتەسەتىن 7 جاڭا تاربيە ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ءاربىر ورتالىق قازاقستان قوعامىنىڭ ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ساياسي ماسەلەگە بايلانىستى قۇرىلىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت قۇرامىنداعى ورتالىقتار مەن تاقىرىپتىق مۇراجايلار ولجاس شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىك قىزمەتىنە تىكەلەي قاتىستى تىڭ ەكسپوناتتارمەن, جاڭا كىتاپتارمەن, سيرەك كەزدەسەتىن فوتوسۋرەتتەرمەن تولىقتىرىلدى. وقۋ ورنىنداعى شارالاردىڭ بارلىعى ستۋدەنتتىك ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. دەمەك, ستۋدەنتتەر ساياسي ءومىردى باسقارۋدىڭ تاسىلدەرىن وسى باستان ۇيرەنە باستايدى. ءار ورتالىققا ۋنيۆەرسيتەت جانىنان قۇرىلعان و.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتى قۇرامىنا كىرەتىن 4 كافەدرا جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسى ادىستەمەلىك كومەك بەرەدى. بۇل باعىتتا ۋنيۆەرسيتەتتەگى تاربيە جۇمىسى يننوۆاتسيالىق ءادىس-تاسىلدەرمەن جۇرگىزىلۋدە.
سوندىقتان ءبىز جاستارعا ۇلگى بولارلىق اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ونەگەلى ىستەرىن ەشقاشان ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ەلباسى اتاپ كورسەتكەن ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ باستى شارتى – عىلىم مەن بىلىمدەگى جەتىستىك, ونى وندىرىستە كەڭىنەن قولدانۋ. وسىنى باسشىلىققا العان وقىتۋشى-عالىمدار مەن ءبىلىم الۋشى جاستارىمىز حالىق ءۇشىن جارالعان تۇلعالاردىڭ يگى ىستەرىن جالعاستىراتىنىنا سەنىمىمىز مول.
سەكسەنگە كەلسە دە سەرگەك جۇرگەن ولجەكەڭنىڭ ۆولەيبول ويىنىنا قۇمارلىعىن ءدۇيىم جۇرت جاقسى بىلەدى. اقىن ستۋدەنتتەر اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدىڭ ۇلگىسى دە بولۋدا. ونىڭ باستاۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە ارداگەرلەردىڭ كومانداسى قۇرىلىپ, باسقا وقۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەردىڭ كوماندالارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. بيىل اتالعان حالىقارالىق ءتۋرنيردىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وتكىزىلىپ كەلە جاتقانىنا 10 جىل تولىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ سپورت كەشەنىندە ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن بۇل تۋرنيرلەرگە ولجەكەڭ ءوزى وينايتىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆولەيبول كومانداسىمەن بىرگە «ارداگەر-تاراز», «سارىارقا-استانا», ەۋرازيالىق تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەت, «تالدىقورعان جولدارى», شىمكەنتتەن «ارداگەر», پەتروپاۆلدان «ەسىل», پاۆلوداردان «پاۆلودار ۆك», اقتوبەدەن «كازحروم», قىزىلوردادان «ديحان», سونىمەن قاتار, رەسەيدەن «بايقوڭىر», وزبەكستاننان «نيزامي تمپۋ» جانە قىرعىزستان مەن قىتايداعى قانداستارىمىزدان قۇرالعان ارداگەر ۆولەيبولشىلار ۇجىمدارى دا بەلسەنە قاتىسىپ كەلەدى. قالىپتاسقان ءداستۇردى بۇزباي, اقساقالدىق جاسىنا قاراماستان بۇل جارىستارعا ولجەكەڭنىڭ ءوزى دە قاتىسىپ, شەبەر ويىن كورسەتىپ كەلەدى.
ۋنيۆەرسيتەت ولجاس ومار ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلىپ وتىر. وسى ورايدا 18 مامىر كۇنى وقۋ وردامىزدا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ 80 جاسقا تولۋىنا بايلانىستى «ۇلتارالىق جانە تىلدىك تولەرانتتىلىق» دەگەن اتپەن ستۋدەنتتەر فورۋمى وتكىزىلەدى. اقىننىڭ ءوزى قاتىساتىن شاراعا بەلگىلى عالىمدار, قالامگەرلەر, مادەنيەت جانە ونەر مايتالماندارى, «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى, اقىن شىعارمالارىن دارىپتەپ جۇرگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى شاقىرىلدى. شارانىڭ ماقساتى – و.سۇلەيمەنوۆ شىعارمالارىن جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋ, ونىڭ جاھاندىق جانە ىزگىلىك دۇنيەتانىمىنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن مازمۇنىن ءتۇسىندىرۋ, ستۋدەنتتەردىڭ مادەنيەت قۇندىلىقتارىنا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ, جاستاردى تۇلعا ارقىلى تاربيەلەپ, ۇلتجاندى ازامات ەتىپ قالىپتاستىرۋ.
سىرت كوزگە قاراعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىعىن يگەرىپ جاتقان ستۋدەنتتەرىمىز ونەر مەن ادەبيەتتەن الىستا جۇرگەندەي كورىنۋى مۇمكىن. دەسەك تە, بىزدە دە تالانتتى جاستار بارشىلىق. وسىنداي ءىرى قايراتكەر تۇلعانىڭ جاستاردىڭ اراسىنا كەلىپ, پىكىرلەسۋى ولاردى قاناتتاندىرىپ, جىگەرلەندىرەدى. ستۋدەنتتەردىڭ الەمدىك ماسەلەلەرگە ارالاسىپ جۇرگەن ولجاستىڭ اڭگىمەلەرىن ءوز اۋزىنان ەستۋىنىڭ ۇلكەن تاربيەلىك جانە تاعىلىمدىق ءمانى بار. اقىننىڭ شىعارمالارىمەن تانىسقان سايىن ءارى ءاربىر كەزدەسۋدەن سوڭ جاستار جاھاندىق قايشىلىقتار مەن قاۋىپتەردىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭ ۇعىنۋعا مۇمكىندىك الادى. ولجاستىڭ الەمدەگى مادەنيەتتەر ۇندەستىگى, تىلدەردىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعى مەن بايىتىلۋى, ۇلتتىق بولمىستىڭ جاھاندانۋ زامانىنداعى بولاشاعى تۋرالى وي-پىكىرلەرى مەن الەم حالىقتارىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەر جاستارىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
حالقىمىزدىڭ تامىرلى تاريحىن تانۋ جولىندا ادامزاتتىڭ اقىنىنا اينالعان ولجاستىڭ قالامىنان «ازيا», «قىش كىتابى», «1001 ءسوز», «ءسوز كودى» اتتى تەرەڭ ماعىنالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى تۋىپ, قانشاما عاسىردىڭ قاتپارلارى ارشىلدى؟! وزەكتى قوعامدىق-ساياسي ءمانى بار جانە وقىرمانعا تاريح پەن تىلدەردىڭ شىعۋى تۋرالى مولىنان ماعلۇمات بەرەتىن, لينگۆيستيكاعا ولجا سالعان بۇل كىتاپتار قالىڭ وقىرمان ءۇشىن, اسىرەسە, بۇگىنگى جاستاردىڭ رۋحاني, ۇلتتىق سانا-سەزىمىنە سەرپىلىس بەرۋدە. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى و.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتى كورنەكتى اقىننىڭ تىڭ دۇنيەلەرى مەن تۇلعالىق ەرەكشە قاسيەتتەرىن ستۋدەنت جاستارعا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, ولاردى ينتەللەكتۋالدى تۇرعىدان قالىپتاستىرىپ, جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى جەمىستى جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جالعاستىرا بەرمەك.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
قر ۇعا اكادەميگى
الماتى