* ءازىلىڭ جاراسسا...
– تاعى دا قايتالايمىن! كالاشنيكوۆ اۆتوماتىن ساتىپ الىڭىزدار!.. قىمبات ەمەس!
"بارا بەرگەنشە, پارا بەر" بۇل دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن ناقىل ەكەن. اپىر-اي, بۇرىن قالاي ويىنا كەلمەگەن؟! اۋپىرىممەن كىرگىزگەن بالاسىن جاڭا باستىعى جۇمىستان قىسقارتىپ تاستاعالى بۇل قانشا رەت بارىپ, سول مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىردى. قاتار جۇرگەن وزىندەي مەكەمە باسشىسىنا ءسوزى وتپەي, قورلانىپ بىتكەن. سويتسە, ولاردىڭ ءتىلى باسقا, كىلتى – اقشا ەكەن. تەك سول اقشاسى قۇرعىردى قايدان السا ەكەن؟ تاعى كرەديت الماسا. وزىندە ءۇيدىڭ بىتپەگەن كرەديتى بار ەدى. تاپتى! زەينەتكەر كەمپىرىنىڭ اتىنا الۋ كەرەك. ءسويتىپ, كوپتەن بەرى ۇيقىسى قاشقان جۋسانباي بۇگىن ءبىر تىنىش ۇيىقتاپ, ءتۇس كورمەسى بار ما... تۇسىندە قارىنباي باستىق يت بولىپ كەتىپتى دە, بۇل كرەديتكە العان ءبىر دوربا اقشامەن ۇرىپ قۋىپ ءجۇر ەكەن دەيدى. قارىنباي باستىق قىڭسىلاۋ ورنىنا دورباعا ۇمتىلادى... «سۇيەكپەن ۇرعانعا يت قىڭسىلامايدى» دەيتىن ەدى, اقشامەن ۇرعانعا جەمقوردىڭ ەتى اۋىرمايدى ەكەن-اۋ... اپىر-اي, بۇرىن قالاي ويىنا كەلمەگەن؟! مىقتىنىڭ تۋىسى جۋسانباي جالپاڭبەك دوسىنىڭ مىنەزىنە تۇسىنبەي-اق قويدى... سوناۋ جىلدارى جۇمىسقا ورنالاسىپ, جاڭا تانىسقان كەزى بولاتىن. جالپەكەڭ قوناققا شاقىرىپ, بارا قالدى. قاق تورگە اۋدانعا جاڭا كەلگەن پروكۋروردى وتىرعىزعان ەكەن. – بۇل كىسى بىزگە اعايىن بولىپ كەلەدى, التىنشى اتادان قوسىلامىز. ارالاسپاي قالعانىمىز بولماسا, دۇرىس اعايىنبىز, – دەدى جالپەكەڭ تۋىسىنا ەلجىرەي قاراپ. «اپىر-اي, ءبىر اكەنىڭ بالالارى ارالاسپاي جۇرگەندە, التى اتادان قوسىلار تۋىسىن قۇرمەتتەۋ كەرەمەت قوي!» دەپ ويلادى بۇل. جىلدار ءوتتى, پروكۋرور اۋىستى. جالپەكەڭ تاعى قوناققا شاقىردى. جاس پروكۋروردى تورگە وتىرعىزعان جالپەكەڭ: – بۇل ءىنىمنىڭ اتالارى مارقۇم انامىزدىڭ اكەلەرىمەن بەلنەمەرە ەكەن. جاستار قايدان ءبىلسىن, ءبىلىپ وتىرىپ ۇندەمەۋدى ءجون كورمەدىم. قوش كەلدىڭ, ءىنىم, اعايىن بولىپ ارالاسىپ تۇرايىق, – دەدى. بۇل جالپەكەڭنىڭ كورەگەندىگىنە تاعى دا تاڭعالىپ قايتتى. بىرەۋ ءوسىپ, بىرەۋ وشكەن زامان عوي. پروكۋرور اۋىستى, ونىمەن دە جالپەكەڭنىڭ تورىندە تانىستى. سويتسە, بولەسىنە قاتىستى تۋىستىقتارى بار ەكەن... جاقىندا اۋدانعا تاعى جاڭا پروكۋرور كەلمەك. جالپەكەڭ ءۇي كورسەتۋگە ازىرلەنىپ جاتقان شىعار. قاي تۋىسى ەكەن؟! بۇل دا ءبىر ادامعا بىتكەن مىنەز-اۋ! ومىرزاق اقباسوۆ باتىس قازاقستان وبلىسى ۋادە بيلىكتەن ۇمىتكەر بۇيرەكبۇر, سايلاۋشىلاردىڭ الدىندا, بەتى بۇلك ەتپەستەن ءبۇي دەپ تۇر: – كەدەيشىلىكتى جويامىن, كەڭشارلاردىڭ ءتورت ت ۇلىك مالىن قايتادان تولتىرىپ قويامىن. بيزنەسمەندەردىڭ, شەتەلدىكتەردىڭ ارتىق اقشالارىن – «قايىرىمدىلىق» قورىنا لاقتىرامىن, ءسويتىپ, ءبىراز ەلدى قارىق قىلامىن. اۋىل باعدارلاماسىن ىسكە اسىرامىن, ياعني, بارىڭە دە اياماي اساتامىن. ەگىستىك القاپتى ءوزىم جىرتىپ بەرەمىن, كەرەك-جاراقتاردى تاۋىپ كەلەمىن, قارجى بولسا بۇل بۇيىم با ەكەن؟ ۇرى-قارىلاردى تۇگەندەپ تەمىر تورعا قاماۋ, قيىن با ەكەن؟ ايتپاقشى, مەن جۇرگەن جەردە جەمقورلىق بولمايدى, ءبارى تاۋبەگە كەلەدى, كۇنى ەرتەڭ حالىق سونى ءوز كوزدەرىمەن كورەدى. وزەندەرگە كوپىر سالىنىپ, ەل ءماز بولادى, ۇيلەرىڭدە كوگىلدىر وتىن, گاز بولادى. مەنىڭشە, بۇل دا سىزدەر ءۇشىن از بولادى. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا ەڭبەكاقى, زەينەت اقىلارىڭدى وسىرەمىن, قالاداعى ءوندىرىس وشاقتارىن اۋىلعا كوشىرەمىن... ونىمدەرىڭدى وڭدەپ بەرەمىن, قاتىناس جولدارىڭدى جامان بولسا جوندەپ بەرەمىن. ماعان داۋىس بەرسەڭدەر جاڭىلمايسىزدار, باقىت پەن بايلىقتان ارىلمايسىزدار. * * * سايلانىپ العان سوڭ الگى پاتشاعارىڭ – ەلگە كەلمەستەن كەتتى, بەيكۇنا تۇرمىسىمىزدى كورمەستەن كەتتى. عاللام دانكەنوۆ اتىراۋ وبلىسى مۇنداي دا بولادى... ستاتيستيكالىق جاڭالىق: «قازاق-وزبەك بىرلەسكەن قۇرىلىس كومپانياسىنا وزبەكستاننان 30 وزبەك, قازاقستاننان 20 وزبەك مامانى جۇمىسقا تارتىلدى». *** فيزيك كۇيەۋى بيولوگ ايەلىمەن ۇرسىسىپ جاتىر: – سەن قاتتى دەنەسىڭ! – ال سەن ميكروبتار شوعىرىسىڭ! *** قىرعىزستان مادەنيەت مينيسترلىگى سول ەلدىڭ انشىلەرىنە ءاندى ايقايلاپ ايتۋعا تىيىم سالدى. بۇل شارا ولاردىڭ داۋىستارى الاتاۋدان ءارى اسسا, قازاقتار جاتتاپ الىپ, تارتىپ الادى دەگەن قاۋىپتەن تۋسا كەرەك. *** تاۋعا ورمەلەۋدەن اتاعى الەمگە بەلگىلى الپينيست جەرار ومەل ەۆەرەست شىڭىنا التى رەت شىققان ەكەن. سول كىسى جارىقتىق ۇيىندە كۇيىپ كەتكەن شامدى اۋىستىرامىن دەپ جاتىپ قۇلاپ, باسى جاقتاۋعا ءتيىپ قايتىس بولعان ەكەن. ءبىز بىلەتىن گەنەرال... شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنان قاتالاپ ءشول باسا قويايىن دەپ سىراحاناعا باس سۇعىپ ەدىم, دەمالىس كۇنى ەمەس پە, ەلىم قاراقۇرىم ەكەن. ءتۇپ قۋىستاعى ورىندىققا تاقاپ, جالعىز وتىرعان اعايىنعا «بوس پا ەكەن؟» دەپ ەدىم, ءۇنسىز باس يزەگەن بولدى. كوپىرشىپ كەلگەن ساپتىاياق سىرانى ءسىمىرىپ بارىپ قارسى وتىرعان اعايىنعا كوز تىكتەسەم... ماسساعان, فورماداعى كىسى – گەنەرال مايور... اسكەردە بولعانبىز, گەنەرالعا عانا ءتان كيىم, جاعاسىنداعى جالپاق سارى جاپىراق, يىعىنداعى ءنان بەس تارماقتى جۇلدىز كوزىمە وتتاي باسىلدى. گەنەرالمەن مىنانداي جەردە كەزىگەمىن دەپ كىم ويلاعان... ە, بوپتى, زامان وزگەردى, قازىر كىم-كىممەن كەزىكپەي جاتىر... ءارى-بەرىدەن سوڭ گەنەرال دا پەندە, مىنا اپتاپ ىستىق ول كىسىنى دە وسىندا ايداپ تىققان بولار دەپ كۇرەڭ سىرانى سىمىرە وتىرىپ گەنەرالمەن تىلدەسىپ تە قويامىز... اننان ءبىر, مىننان ءبىر ءاڭگىمە قوزعالىپ وتىر ەدى, گەنەرال بىرەۋىندە: «قۋىس ۇيدە قۋسىرىلىپ وتىرا بەرگەنشە وسىندا كەپ كەڭ تىنىس العاندى قالايمىن!» دەپ قالدى.... قاۋاشاعىما «قۋىس ءۇيى نەسى؟ ءوزى گەنەرال!..» دەگەن ويسىماق ورالىپ, ونىسىن قايتا سۇراپ ەدىم: «باياعىنىڭ ەكى بولمەلى تاس قاپاسىندا ەرەسەك ءتورت جان تىرشىلىك ەتكەنىمىزگە شيرەك عاسىردان استى!» دەپ ءتۇڭىلىس ءبىلدىردى. ىشتەي: «ويپىر-اي, ءوزى گەنەرال... مۇمكىن ەمەس, ءبىز بىلەتىن گەنەرال اتاۋلى», – دەپ ويلاپ: – ساياجايىڭىز مىقتى شىعار؟ – دەپ قالىپپىن. – قايداعى ساياجاي, اتى دا, زاتى دا جوق! – دەيدى. كوزىمدى ۋقالاپ بارىپ گەنەرالىمنىڭ ءۇستى-باسىنا قايتا ۇڭىلەمىن... اينا قاتەسىز گەنەرال كيىمى... نە كەرەك, قىزدى-قىزدىمەن اڭگىمەلەسە كەلىپ, بۇل كىسىنىڭ بايلىق اتاۋلىدان جۇرداي ەكەنىن ءبىلىپ: «گەنەرال باسىڭىزبەن!..» دەپ, «ءبىز بىلەتىن گەنەرالدار!..» دەپ ارىگە كەتىپ كوسىلىپ وتىرعانىمدا ءبىر جۇپىنىلاۋ كيىنگەن جىگىت كەلىپ الگىگە: «پاپا, قىزىپ قالىپسىز, ۇيگە ءجۇرىڭىز!» دەپ گەنەرالدىڭ ىشكەن سىراسىنىڭ قۇنىن ارەڭ-پارەڭ تولەپ الىپ كەتكەنى... ىشتەي: «ويپىراي-ءا, مۇمكىن ەمەس, ءبىز بىلەتىن گەنەرالدار!..» دەپ وتىر ەدىم, قاتارلاس وتىرعان ازامات مەنىڭ جانىما كەلىپ جايعاسىپ: – جاڭاعىنىڭ گەنەرالدىعىنا سەنىپ قالعانسىز-اۋ! – دەگەنى. – وۋ, كوكە, كيىمىمەن كەلىپ وتىر ەمەس پە؟! – دەپپىن. – وفيتسەر ەكەنى راس, بىراق گەنەرال ەمەس, جاي مايور, – دەپ اڭتارىلا قاراعان ماعان: – مايور شەنىندە ءجۇرىپ باسىنان جاراقات الىپ ەرتەرەك وتستاۆكىگە كەتىپتى... سودان باس جاراقات ايىقپاس دەرتكە جالعاسىپ, ءوزىن «گەنەرال-مايور» شەنىنە جەتكىزىپ الىپتى... – دەگەنى. ءبىر ءسات ءۇنسىز قالىپ بارىپ: «ە, باسە, ءبىز بىلەتىن گەنەرال اتاۋلى!..» دەپ داۋىس كوتەرە توقتاپپىن... ەرسۇلتان ماعجان الماتى وبلىسى مەديتسينا تۋرالى ايتسام!.. (اجەيدىڭ اڭكى-تاڭكى اڭگىمەسى) ەفيم سمولين قاراعىم, تەراپەۆكە مەنەن كەيىن كىرىپ قالارسىڭ. الدىڭدا ەكى كەلىنشەك بار, كەزەك الدى دا جوق بولدى... دارىگەرگە كىرسەڭ بولدى, ىلدىم-جىلدىم تەز شىعاسىڭ... ويتكەنى ولاردىڭ بىلەتىنى ماردىمسىز... ايىپ ەتپە, قاي جەرىڭ اۋىرىپ كەلىپ ەدىڭ؟ ە, باس پا؟ نە جەپ ەدىڭ؟ باسپەن ويناۋعا بولمايدى, ونىڭ ىشىندە قاتپار-قاتپار مي ورنالاسقان! نە ەم بەلگىلەپ ەدى؟ ينە دەيسىڭ بە؟ ە, ينەنى انا وتىراتىن تۇستان سالعان شىعار؟ باس قايدا, ول تۇس قايدا... بىزدەگىلەر ءوستىپ ەمدەيدى. ينستيتۋت بىتىرسە دە باس پەن جامباستىڭ اراسى سالا-قۇلاش ەكەنىن بىلمەي شىعادى ولار. مۇندا كوزىم اۋىرىپ كەلگەنمىن... اۋىراتىنداي بوتەن بىردەڭكە جەمەگەن سياقتى ەدىم... كوز دارىگەرى ساۋاتسىز با, وتىرعىزىپ قويىپ ءبىتىرەتىندەرى الىستان ارىپتەردى وقىتۋ... اناۋ كەلە جاتقان دارىگەر بارىپ تۇرعان پالەكەت! ءوزى قۇلاق, تاماق جانە مۇرىن دەگەن ءۇش قىزمەتتى بىردەي اتقارادى! بىردەن ءۇش جەردە جۇمىس ىستەۋ دەگەن قاي ءبىر وڭعان ءىس ءبىتىرسىن... وعان قۇلاعىم ىزىڭداپ بولماعان سوڭ كىرىپ: «ءبىر قۇلاعىمنان پۋگاچەۆانىڭ, بىرەۋىنەن كيركوروۆتىڭ ايعايى كەتپەيدى», دەسەم: «قۇلاعىڭىز ءدىن امان, تەك ۋ-شۋى كوپ ۇيىڭىزدە قۇلاعىڭىزعا ماقتا تىعىپ الىڭىز», دەيدى. نە, مەنى اسىقپاي سيپالاپ كوردى دەيسىڭ بە؟ ە, ءبىزدى دە جاس كەزىمىزدە شەشىندىرىپ تۇرىپ سيپالاپ كورەتىن... ال انتۇرعاندار كەي-كەيدە ءسال-ءپال قول تيگىزگەن بولادى دا, ودان سوڭ كوزىڭشە قولدارىن سابىنداپ تۇرىپ جۋاتىندارىن قايتەسىڭ! ال سەن انا پسيحوپاتتا بولىپ پا ەدىڭ؟ بىردە, بىرنارسە جەپ قويعان بولۋىم كەرەك, جۇيكەم جۇقارىپ كەلسەم... وتىرعىزىپ قويىپ تىزەمنەن پەرگىلەسىن كەلىپ... سودان ەكى اي اۋرۋحاناعا اتتاپ باسا الماي قالعانىم بار. تاعى بىردە اياعىم اۋىرىپ, كيىپ جۇرگەن وتىز التىنشى توپىليىم اياعىمدى قىسىپ اۋىرتىپ كەلسەم... نەگىزى مەن وتىز توعىزىنشى كيەتىنمىن... وعان: «ءۇش رازمەر ارىقتاتاتىن ءدارى جازىپ بەر دەسەم», «ول مۇمكىن ەمەس!» دەپ ازار دا بەزەر بولادى. ال شەتەلدە ونداي ءدارى بار دەپ ەستيمىن. ءبىزدەگى دارىلەردى قالاي جاسايتىنىن بىلەسىڭ بە؟ بىزدە الدىمەن ءدارىنى ويلاپ تابادى ەكەن دە, ونى تىشقانعا قولدانىپ كورەدى ەكەن. تىشقان ولمەسە – وندا ول بىزدەرگە دە بۇيىرادى ەكەن... وتكەندە بەلىم باستىرتپاي كەلسەم, كەسەلدى نارسە جەمەگەن سياقتى ەدىم... «بالاڭىزعا بەلىڭىزدى باستىرتساڭىز قۇلان تازا تۇرىپ كەتەسىز», دەيدى مىسقىلداپ. ءاي, يت-اي, مەنىڭ بالامنىڭ جاسى قىرىق ەكىدە, سالماعى تسەنتنەردىڭ و جاق, بۇ جاعى ەكەنىنەن حابارى جوق-اۋ! بۇندايدى «جاتقانىڭنان تۇرماعىر!» دەۋشى ەدى... ە, انە تەراپەۆت كەلەدى! «سالاماتسىڭ با, گالينا ستەپانوۆنا؟!» كوردىڭ بە, سالامىڭدى دا المايدى! اشۋلى, مۇمكىن ول دا بىرنارسە جەپ قويعان بولۋى كەرەك... ودان ءارى, ءبارىبىر كىرەمىن, ءبىر اۋرۋىمدى ايتامىن... اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين * شىمشىما شۋماقتار سۇيەكسىڭدى سىرقات دوللاردى وڭدى-سولدى بۇرقىراتقان, تالايعا ايلىق بەرمەي شىرقىراتقان... جەمقورلىق سۇيەكسىڭدى سىرقات بولدى-اۋ, سىزداتىپ تۇلا بويدى سىرقىراتقان. «پليۋس» بەسكە سىرتى سۇلۋ, قىرىق جاماۋ جۇرەگى, الاقانمەن اسپان تىرەپ جۇرەدى. ادام ءتىلىن بىلگەن ەمەس «ەكى» الىپ, اقشا ءتىلىن «پليۋس بەسكە» بىلەدى. قۋ تىرشىلىك قۋ تىرشىلىك «كوك قاعازعا» اينالدى, تالاي جۇرتتىڭ قول-اياعى بايلاندى, سول «كوك قاعاز» كوك جۇزىنە ۇشىرعان, كوزىن اق شەل قاپتاپ جۇرگەن بايلاردى. « ۇلى» ادام تىرىسىندە «جىن ادامى» اتاندى, قاسقىر ءيىس «سۇم ادام» دا اتاندى. ولگەن سوڭ ۇزاق جوقتاۋ ايتىلىپ, «ۇلاعاتتى ۇلى ادام» اتاندى. «مۋسورعا» توگىلدى ءبىر توي ءوتتى دۋمان جىرلى كوڭىلدى, اق داستارقان تاتتىلەرگە كومىلدى. بارلىعى دا استا-توك, جۇرت كەتكەن سوڭ توبە بولىپ «مۋسورعا» اكەپ توگىلدى. سۇيەنىشى جوقتار قىل-كوپىر كوپ سۇيەنىشى جوقتارعا, ءۇمىت, كۇدىك قاتار تۇسەر «كوكپارعا». قىسقارتۋ كوپ بۇل زاماندا, قايتەدى, تابان استى «قارلى بوران» سوققاندا. الما قۇرتى بۇيرىقسىز جەردەن ۇرتتايسىڭ, سىيلىقسىز جەردەن سىرتتايسىڭ. ۇڭگىپ جەۋگە كەلگەندە, الماعا تۇسكەن قۇرتتايسىڭ. زال تولتىرۋ ءادىسى زال تولسىن دەپ جيىنعا, ستۋدەنتتەردى ايداپ كەلدى. لەكتسيادان قيىن با, كوزدەرى ك ۇلىپ جايناپ كەلدى. ءازىربايجان قونارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسى سوتتاعى «سولاقاي ءسوز» سوت ءجۇرىپ جاتقاندا ايىپتاۋشى كىنالىدەن: – تەاترعا ماس بولىپ بارعانىڭىزدى مويىندايسىز با؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا ايىپكەر كۇمىلجي: – مويىندايمىن... ساۋ بولسام تەاترعا جولاپ نەم بار, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. * * * – ايىپتالۋشى مىرزا, ءسىز بۇعان دەيىن رۇقسات ەتىلمەگەن ماڭگىلىك قارتايمايتىن ءدارى جاساپ ۇستالىپ پا ەدىڭىز؟ – ءيا. – ناقتىلاپ ايتساڭىز؟ – 1650, 1730 جانە 1861 جىلدارى... * * * جاس سوت تاجىريبەلى قىزمەتكەردەن اقىل سۇراپ وتىر: – سوت ءىسىن قالاي جۇرگىزسەم ەكەن؟ ءبىر جاعى 20 مىڭ دوللار ۇسىنىپ, قارسىسى 30 مىڭ بەرمەكشى؟.. – قارسى جاقتىڭ 10 مىڭ دوللارىن قايىرىپ بەر دە, سوت شەشىمىن ۇياتىڭا قالدىر... * * * پروكۋرور ادام اتقىشقا قاھارلانا زىلدەنىپ: – تاپسىرىسپەن ادام اتۋعا قالاي عانا ءداتىڭىز بارادى! ادام عۇمىرى سەن ءۇشىن كوك تيىن عۇرلى بولماعانى ما؟ پەندە اتاۋلىنى جەك كورەسىز-اۋ, ءسارى؟ – تىپتەن ولاي ەمەس! ەگەر ادامدار بولماسا مەن بەيباق جۇمىسسىز قالىپ, تەنتىرەپ كەتپەس پە ەدىم! ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر