يران مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى تۇردە تابىستى دامىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاقىندا وتكەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى ەكىجاقتى ۋاعدالاستىقتارعا نەگىزدەلگەن تابىستى ساپار بولدى. ەلباسىنىڭ رەسمي ساپارى بارىسىندا ەكى ەل اراسىندا جالپى قۇنى 2 ميلليارد دوللاردان اساتىن 66 قۇجاتقا قول قويىلدى. يران جاعى قازاقستانمەن ساۋدا جاساۋعا, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن ايقىن پاش ەتتى.
يران يسلام رەسپۋبليكاسى – ازيانىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان مەملەكەت. جەر كولەمى 1,648 ميلليون شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. 2011 جىلعى ساناق بويىنشا يران حالقى 75 149 669 ادام بولدى. يران – پوليەتنيكالىق مەملەكەت. حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا كەلەتىن بولساق, 61 پايىزى – پارسىلار, 16 پايىزى – ازەربايجاندار, 10 پايىزى كۇردتەر جانە باسقا حالىقتاردان قۇرالعان. ەلدىڭ رەسمي ءتىلى – پارسى ءتىلى, مەملەكەتتىك ءدىنى – يسلام ءدىنى, يران – ءدىني مەملەكەت. يران مەملەكەتىنىڭ كونستيتۋتسياسى ۇلتتىق, ءدىني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, حالىقتىڭ بارلىعىنا بىردەي تەڭ قۇقىق بەرەدى. ەل تۇرعىندارى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالعان. مەديتسينالىق قىزمەت جانە ءبىلىم بەرۋ تەگىن.
يران جەرىندە ادام بالاسى تىم ەرتە زاماننان بەرى قونىستانىپ كەلەدى. ب.ز.د. 2-مىڭجىلدىقتا بۇل ايماققا ورتالىق ازيادان اري تايپالارى كەلىپ قونىستانادى. ب.ز.د. 672-673 جىلدارى قازىرگى يراننىڭ سولتۇستىك باتىسىندا ميديا مەملەكەتى پايدا بولدى. ول 615-616 جىلدارى اسسيريانى تالقانداپ, اسا ءىرى مەملەكەتكە اينالدى. 550 جىلدارى بيلىك پارسىلىق احەمەن اۋلەتىنە كوشتى. باتىس پەن شىعىستى جالعاستىراتىن ساۋدا جولدارى ءۇشىن بۇل مەملەكەت گرەكتەرمەن ۇزاق جىلدار سوعىستى. ساقتار ەلىنە بىرنەشە ءدۇركىن باسقىنشىلىق (كير ءىى, داري ءى) جورىقتار جاسادى. احەمەن اۋلەتى مەملەكەتىن ب.ز.د. 330 جىلى ەسكەندىر زۇلقارنايىن تالقاندادى. ءVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يران اراب حاليفاتىنىڭ قۇرامىنا قوسىلدى.
ءVىىى عاسىردا اراب حاليفاتىنىڭ بيلەۋشىسى ءابۋ ءال-ابباس ءاس-ساففاح حاليفات استاناسىن باعداد قالاسىنا كوشىردى. ءحىى عاسىردا سالجۇقتار بىرنەشە سۇلتاندىققا ءبولىنىپ, وسى عاسىردىڭ سوڭىندا بۇكىل يراندى تۇركى قىپشاق تايپاسىنان شىققان حورەزم شاحى تەكەش بيلەدى. 1220-1256 جىلدارى يراندى شىڭعىس حان اۋلەتى جاۋلاپ الدى. 1380-1393 جىلدارى يراندى ءامىر تەمىر اسكەرلەرى باسىپ الدى. ءحVى عاسىردا كىشى ازيادان شىققان تۇركى تايپالارى (قىزىلباستار) يرانعا باسىپ كىرىپ, ونى تولىعىمەن باعىندىردى.
ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا يران ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ جارتىلاي وتارىنا اينالا باستادى. 1909 جىلى بىرلەسكەن اعىلشىن-پارسى مۇناي كومپانياسى قۇرىلدى. ەلدىڭ سولتۇستىگىنە رەسەي, وڭتۇستىگىنە ۇلىبريتانيا قوجالىق ەتتى. 1905-1911 جىلدارى شەتەلدىكتەرگە قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى بەلەڭ الدى. 1918 جىلى اعىلشىندار بۇكىل يراندى باسىپ الىپ, ونى كىرىپتارلىق شارتتارعا قول قويۋعا ماجبۇرلەدى. 1921 جىلى رەزا حاننىڭ باسشىلىعىمەن مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرىلىپ, جاڭا ۇكىمەت قۇرىلدى. 1941 جىلى 16 قىركۇيەكتە رەزا شاح تاقتان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ورنىنا بالاسى مۇحاممەد رەزا پەحلەۆي شاح بولدى.
1955 جىلى يران شاحى م.ر.پەحلەۆي اقش-پەن اسكەري كەلىسىمدەر جاساستى. 1960 جىلدان باستاپ يران باتىس ۇلگىسىمەن دامي باستادى. ەلدە اقش كاپيتالىنىڭ ۇستەمدىك الۋى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ اياققا باسىلۋى 1972 جىلى حالىقتىڭ شاح ۇكىمەتىنە قارسى جاپپاي كوتەرىلىسكە شىعۋىنا الىپ كەلدى. 1979 جىلعى 11 اقپانداعى توڭكەرىس ناتيجەسىندە شاح ۇكىمەتى قۇلاپ, 1 ساۋىردەن باستاپ يران يسلام رەسپۋبليكاسى جاريالاندى. ۇكىمەت باسىنا شيت ءدىنباسىلارىنىڭ كوسەمى اياتوللا ر.حومەيني كەلدى.
يران ورتالىق شىعىستاعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا بولىپ سانالادى. ول ءىجو جاعىنان ازيادا قىتاي, جاپونيا, ءۇندىستان, ءتۇركيا, يندونەزيا جانە وڭتۇستىك كورەيادان كەيىنگى جەتىنشى ورىندى يەلەنەدى. يران مۇناي ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان وپەك مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. يران مۇناي ونەركاسىبى جوعارى دامىعان يندۋستريالىق ەل بولىپ تابىلادى. مۇندا ءىرى مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيميا كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن بىرگە, ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبى دە جاقسى دامىعان. ەلدىڭ تاماق جانە توقىما ءوندىرىسى سالاسىندا دا تابىستارى ۇلكەن.
يران الەمدەگى بۇكىل تابيعي گاز قورىنىڭ 16 پايىزىنا يەلىك ەتەدى. يران ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سوڭعى جىلدارى باتىس مەملەكەتتەرى تاراپىنان قويىلعان سانكتسيالار وتە كەرى ىقپالىن تيگىزدى. سوڭعى ۋاقىتتا يراننىڭ باتىس مەملەكەتتەرىمەن جۇرگىزگەن تابىستى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق سانكتسيالار بىرتىندەپ الىنا باستادى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا جاسالعان رەسمي ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق بايلانىسقا جاڭا قارقىن بەردى. ساپار بارىسىندا ەلباسى كەلەسى جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى وتەتىندىگىن ەسكە سالىپ, وسىعان بايلانىستى بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىندا الدىڭعى قاتارلى, وزىق تەحنولوگيالارعا قىزىعۋشىلىق مول ەكەندىگىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى قازىرگى قازاقستاندا باسىمدىعى بار بىرقاتار مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, ولارعا يران كومپانيالارى قاتىسا الاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. بۇلار – ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ارنالعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى.
سونىمەن بىرگە, قازاقستان يرانمەن ىنتىماقتاستىقتى مەديتسينا, بيوتەحنولوگيا, اگروتەحنولوگيا, عارىش تەحنولوگياسى سالالارىندا دا بەلسەندى تۇردە دامىتۋعا مۇددەلى. يران مەملەكەتىنىڭ حالقى كوپ. سوندىقتان, تۇتىنۋ قابىلەتى دە جوعارى. وسى سەبەپتى قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى بۇل ەلگە جىلدان-جىلعا بيداي, ارپا, مايلى داقىلدار جانە باسقا ەگىنشىلىك ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى ارتتىرا بەرمەك.
گابون رەسپۋبليكاسى – ورتالىق افريكاداعى مەملەكەت, فرانتسيانىڭ بۇرىنعى وتارى بولىپ تابىلادى. جەر كولەمى 267 667 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. 2012 جىلعى ساناق بويىنشا حالقىنىڭ سانى 1 563 873 ادامدى قۇراعان. ەل استاناسى – ليبرەۆيل, مەملەكەتتىك ءتىلى – فرانتسۋز ءتىلى. گابون 9 پروۆينتسياعا بولىنگەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا بولىپ تابىلادى. گابون رەسپۋبليكاسى شىعىسىندا جانە وڭتۇستىگىندە – كونگو رەسپۋبليكاسىمەن, ءسولتۇستىگىندە – كامەرۋنمەن, سولتۇستىك-باتىسىندا ەكۆاتورلىق گۆينەيامەن شەكارالاسادى. ەلدىڭ باتىس جاعالاۋىن اتلانت مۇحيتىنىڭ سۋى شايىپ جاتىر. حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى كاتوليك ءدىنىن, از بولىگى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستانادى. گابون رەسپۋبليكاسى افريكا قۇرلىعىنداعى ەڭ باي جانە تۇراقتى مەملەكەت بولىپ تابىلادى.
ەل اۋماعىندا العاش پيگمەي تايپالارى ءومىر ءسۇردى. ولار تروپيكالىق ورمانداردا اڭ جانە جەمىس تەرۋمەن اينالىساتىن. ح-ءحىىى عاسىرلاردا گابون جەرىنە مۇحيت جاعالاۋىنداعى بانتۋ تايپالارى قونىس اۋداردى. شىعىستا جانە وڭتۇستىگىندە تەكە, مپونگۆە تايپالارى قونىستاندى. ءحىح عاسىردا گابونعا فانگ تايپالارى باسىپ كىرىپ, جەرگىلىكتى تايپالاردى ىعىستىرىپ, ەلدەگى ەڭ كوپ ەتنيكالىق توپقا اينالدى. 1472 جىلى گابون جەرىنە كاپيتان رۋي دي سيكەيرۋ باستاعان پورتۋگالدار باسىپ كىردى. ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلاردا گابون جەرىنە گوللاندتار, فرانتسۋزدار, يسپاندار جانە اعىلشىندار كەلە باستادى. ءسويتىپ, بۇل جەردە قۇلداردى ساتاتىن ورۋنگۋ كورولدىگى قۇرىلدى. ول 1873 جىلعا دەيىن ەۋروپالىقتاردىڭ كومەگىمەن ءومىر ءسۇردى. گابون جەرىن فرانتسۋزداردىڭ وتارلاۋى 1839 جىلى كاپيتان ل.ە.بۋە-ۆيومەزدىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. 1840-1960 جىلدارى فرانتسۋز وتارشىلارى جەرگىلىكتى تايپا كوسەمدەرىنىڭ بارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ولاردى «فرانتسيانىڭ قورعانىشى مەن شاپاعاتىنا» كىرۋگە كوندىردى.
گابون رەسپۋبليكاسى 1960 جىلى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن الدى. وسى ۋاقىتتان بەرى ول افريكاداعى جان باسىنا شاققانداعى تابىسى ەڭ جوعارى دامىعان جانە تۇراقتى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. بۇكىل تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا گابوندا بار بولعانى ءۇش پرەزيدەنت قانا اۋىستى. 1961 جىلى لەون مبا ءبىرىنشى پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالدى. 1967 جىلى مبا ولگەننەن كەيىن 32 جاسار البەر-بەرنار بونگو پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. 1973 جىلى ول حريستيان دىنىنەن شىعىپ, يسلام ءدىنىن قابىلداپ, ءال-حادج ومار بونگو دەگەن ەسىم الدى. بونگو تەكە تايپاسى كوسەمىنىڭ ۇلى بولاتىن. 2005 جىلى وتكەن سايلاۋدا ءال-حادج ومار بونگو سايلاۋشىلاردىڭ 80 پايىزىنىڭ قولداۋىمەن تاعى دا پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. 2009 جىلى 8 ماۋسىمدا ەلدى 38 جىل باسقارعان ومار بونگو قايتىس بولدى. 2009 جىلى 30 تامىزدا وتكەن سايلاۋدا ەل پرەزيدەنتى بولىپ ءال-حادج ومار بونگونىڭ ۇلى الي-بەن بونگو سايلاندى.
قازبا بايلىقتارىنىڭ ارقاسىندا گابون افريكا قۇرلىعىنداعى ەڭ باي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ەلدە جان باسىنا شاققاندا ءىجو كولەمى افريكا قۇرلىعىندا ءۇشىنشى ورىن الادى. تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزىنا جۋىعى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. نەگىزىنەن بۇل ەلدە كاكاو, كوفە, قانت جانە مال ونىمدەرى وندىرىلەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
