ەل مۇددەسى الدىمەن ەسكەرىلۋى ءتيىس

ءبىز ءوڭىرىمىزدىڭ قادىرلى اقساقالى, وبلىستىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى جاقسىلىق ىسقاقوۆقا جولىعىپ, ەلباسى جەر كودەكسىنىڭ كەيبىر نور­مالارىنا نە سەبەپ­تى توقتاۋ سال­عا­نى ءجو­نىن­دەگى پىكىرىن بىلگەن ەدىك. – كيەلى اتامەكەن ەسكە تۇسسە, جاسىمىز سەكسەننەن اسسا دا ەلەڭ ەتە قالامىز. بويىمىزعا جاس­تا­يىمىزدان ەلدىك ۇعىمدارىن ءسىڭىر­­گەن قاسيەتتى اۋىل ءبارىمىز ءۇشىن جۇماق ىسپەتتەس. دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەننەن كەيىنگى ءوڭىر ءار­­كەز ىستىق كورىنەدى. تانىمال جازۋ­­شى شەرحان مۇرتازانىڭ «قۇداي-اۋ, نە قۇدىرەتىنىڭ بارىن, الماتىدا جۇرسەم دە, الىس شەتەل­­دەرگە قىدىرا بارسام دا نە ويىم­­نان, نە تۇسىمنەن شىقپايدى. ويىم­مەن سول اۋىلدا جۇرەمىن. بالا كەزىمدەگىدەي سىلدىراپ اق­قان بۇلاعى, جەلمەن جايقالىپ, تول­قىن­دانا تەربەلگەن شالعىنى كوز الدىما كەلەدى», دەپ اقتارىلا سىر شەرتۋىنەن سايىن دالانىڭ تاڭ­عا­جايىپ ەرەن قۇبىلىسىن تەرەڭ ۇققانداي بولاسىڭ. تۋعان جەر­دى, ەلدى قادىرلەۋ, قاستەرلەۋ– اتا-با­بالارىمىزدان قالعان اما­نات. سول سەبەپتى, «باتىرلار ءدۇرىل­­دەپ وتكەن جەر, تۇلپارلار ءدۇبى­رىن توككەن جەر, باس ءيىپ, ءيىس­كەپ توپى­راعىنا, تاعزىم جاساماي ءوت­پەڭ­دەر» (م.ماقاتاەۆ) دەگەن تاعى­لىم­دى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇعىن­دى­را بىلسەك, اعا ۇرپاق پارىزىنىڭ وتەلگەنى. مۇنىڭ ءبارى كوز الدىمدا ساق­تالىپ, كوكىرەكتە جاتتالىپ قالعان كەشەگى ءومىر كورىنىستەرى. ال, ءۇل­كەن تولعانىسپەن سىر اقتارىپ وتىر­عانىم, پرەزيدەنتتىڭ جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن كەيبىر تۇزەتۋ­لەرگە موراتوري جاريالاۋى­نا بايلانىستى. ەرتەرەكتە المەرەك شەشەن: «ەلىڭنىڭ سىرىن ءبىل, جەرىڭ­نىڭ ءتىلىن ءبىل. ەل ىشىندە داۋ تۋسا, وسى ەكەۋىنەن تۋادى. ەلىڭ­دى كوشىرەسىڭ, جەرىڭنىڭ بار جاق­سى­سىن وشىرەسىڭ», دەگەن ەكەن. ءبىر­لىك­شىل اعايىننىڭ تىرلىگىن, ەل قۋاتى بىرلىگىن التى­باقان ال­تى اۋىزدىعى ەمەس, كوشەلى كوسەم­دىگى تانىتسا كەرەك. بار گاپ جەر كودەكسى باپتارىنىڭ دۇرىس ءتۇسىن­دىرىلمەۋىنە, جان-جاقتى نا­سي­­حاتتىڭ جۇرگىزىلمەۋىنە, اشىق ءاڭ­گىمە-سۇحباتتاردىڭ ۇيىم­داس­تى­رىلماۋىنا كەلىپ تىرەلەدى. كەڭەسىپ پىشكەن توننىڭ كەلتە بولمايتىنى سەكىلدى, بۇرىنعى زاڭعا ەنگىزىلگەن ۇسىنىس-تولىقتىرۋلار اشىق, ءمول­دىر جۇرگىزىلگەندە ورىن­سىز ءدۇر­لىگۋلەرگە جول بەرىل­مەس ەدى. ەل­با­سىنىڭ ەسكەرتپە­سى­نەن كەيىن عانا قۇزىرلى ورگان­دار­دىڭ شابان ۇيرەك قۇساپ قوز­عالا باستاعان­دارى سوندىقتان. بۇرىندارى حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتۋ, ەل ءۇشىن تەر توگۋ, ادال ەڭ­بەك­تى ارداقتاۋ باستى ۇران, اي­نى­­ماس قاعيدا, اسىل مۇرات بولاتىن. ومىرىمىزبەن قوسا ءار­بىر ءىسى­مىزدە ءوز قولتاڭبامىزدى قال­­­دى­ر­ۋعا ۇمتىلاتىنبىز. قازىر شە؟ «كىم ەكەنىڭدى ەڭبەگىڭمەن ءدا­لەل­دە, باسقا جول جوق الەمدە» (ق.مىرزاليەۆ) داۋرەنى ءوتىپ, قۇن­دى ءدۇ­نيەلەرىمىزدىڭ مارجاننان ار­زانعا اينالا باس­تاعان كەزەڭىنە تاپ بولدىق. «قۇلاعىڭداعى التىن سىر­عاڭدى قايتەيىن, التىن ءسوزدى ۇق­پاسا», دەگەن ەكەن بىرەۋ نالى­عان­­نان. جەر كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەن­گى­زىلگەننەن كەيىن ءتيىستى ۆەدوموست­ۆو­لار مەن بيلىك ورىندارى بار شارۋا وسىمەن ءبىتتى دەگەندەي ار­قانى كەڭگە سالعانى جاسىرىن ەمەس. ەڭ باستىسى, جۇرتشىلىق حا­بار­سىز قالدى. «كەلىسىمگە كەلمەي كەرىسە بەرسەڭ, ەلدەن بەرەكە, ەر­دەن قادىر كەتەدى» (شوڭكى بي) دەگەن وسى! جاسىراتىنى جوق, جەرگە كىم بولسا سول يە, سول قوجا. العان ءونى­­­مى جۇمساعان شىعىنىن اقتا­م­اي­­­تىن شارۋاشىلىقتار دا از ەمەس. ماماندىعىم اگرونوم بول­عاندىقتان, كوپ جىل اۋداندىق پارتيا, وبلىستىق اتقارۋ كومي­تەت­تەرىن باسقارعاندىقتان, تابي­عات­تاعى جاراتىلىستىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن تامىرلاس, ساباقتاس ەكە­نىن جاقسى بىلەمىن. ءبىر جىل­دارى «كىشى يرريگاتسيا» دەگەن ناۋ­قانشىلدىقتى باس­تان كە­شىرگەنىمىزدى ءالى ۇمىتا قوي­عان جوقپىز. ونىڭ سالدارىنان كى­شىگىرىم كولدەر تارتىلىپ, سۋا­لۋ­عا, قورشاعان ورتا ءب ۇلى­نۋ­گە اي­نالدى. مەن وبلاتكوم ءتور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىندە جۇرگەنمىن. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى, ماسە­لەنى وبكومنىڭ بيۋروسىنا دەيىن جەتكىزىپ, جۇرتشىلىق تىلە­گىمەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلماي­تىن شەشىمدى توق­تات­قا­نىمىز بار. قازىر جەر كۇتى­مى­نە كىم جاۋاپتى دەگەن ساۋال قويىلسا, اكىمقارالار تەرىس اي­­نالادى. فەرمەرلەر جالعا الىپ وتىرعاندارىن, مەنشىك يەسى ەمەس ەكەندىكتەرىن كولدەنەڭ تار­تادى. قازاننىڭ قاقپاعىن ۇستا­عان­دار, جەرگە يەلىك ەتۋشىلەر ماتە­ريالدىق يگىلىكتى ءبىرىنشى ورىن­عا شىعاردى. بۇل– قاسىرەت. اشكوزدىك, قاناعاتسىزدىق ار-ۇياتتان بەزدىرىپ, ونىڭ سوڭى رۋحاني كەمەلسىزدىككە ۇرىندىرادى. جەر-انا مۇنداي «ەركەلىكتى» كوتەرمەيدى, كەشىرمەيدى. بىلىكتى­لىگى مەن بىلىمدىلىگى كەلمەسە دە, ەكىنىڭ بىرى–ديقان. اتى بار دا زاتى جوق فەرمەرلەر كوبەيگەن. لاتيفۋنديستەر شۇرايلى جەرلەر­دى يەلەنىپ العان. جەر وڭدەۋ تەح­نولوگياسىنان بەيحابار. از جەگەن ۇرى, كوپ جەگەن ءىرى بولدى. ارقاي­سىسىنىڭ ويلايتىنى–قارا باستىڭ قامى. ەلدى مەكەندەر جەتىمسىرەپ, ۇمىت قالعان. ونى كورىپ وسكەن ۇرپاق كىمگە ەلىكتەيدى, كىمنەن ۇلگى الادى؟ اگرونومدار اۋىلعا بارۋدان قاشقاقتايدى. ءبىز تىڭ يگەرۋ سى­قىلدى دۇربەلەڭ شاقتا ديپلوم الىپ, ەڭبەككە ارالاستىق. ەلدى مەكەندەرگە جىبە­رەر الدىندا مەلنيك دەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قا­بىل­داپ, جاس ماماندارعا اقجول تىلە­دى. ۇكىمەت قامقورلىعى وسىنداي ەدى! قازىرگى كەي مينيسترلەر ءوز مىندەتتەرىن تيىسىنشە اتقارا ال­ماي­تىنىنا نامىستانبايدى, ادەت بولىپ جۇققان. ءداستۇر ءۇزىل­گەن جەردە دۇرمەك باستالادى. بار­شا­مىز بولىپ ويلاناتىن ماسەلە وسى. ەلباسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەلەلى كەڭەستە جەر زاڭنا­ما­سىنا بايلانىستى قابىل­دانعان شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ء–بارى­مىزگە سىن. وندا ماسە­لەنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى زەرت­تەل­مەگەنى, سو­نىڭ سالدارىنان شالا قارپىلعان كيىز­دەي ۇسى­نى­لا سالعانى قاداپ ايتىلدى. الاش ارىستارى اڭساعان باقىت­قا قول جەتكىزگەن داۋىردە اۋىل­شا­رۋا­شىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى قا­لاي بولسا سولاي پايدالانۋعا, كىم كورىنگەنگە ۇستاتا سالۋعا ەش قاقىمىز جوق. «قازاق قۇدايعا وكپەلەمەۋگە ءتيىس. ول قازاققا باي جەردى دە, تالانتتى ۇل, قىزدى دا بەردى. بىراق سونىڭ قىزىعىن بۇل قازاق كورە الماي كەلەدى. ەۆرەي تالانتىنىڭ, بايلىعىنىڭ ءبارىن كادەگە جاراتادى. نەمىس قۇداي بەرگەننىڭ 70-80 پايىزىن پاي­دا­لا­نىپ قالادى. ال, قازاق ەڭ قۇرى­عىندا سول قۇداي بەرگەننىڭ تىم بولماسا 20 پايىزىن نەگە جۇزەگە اسىرمايدى؟ جەر باي, تالانت بار, اقىل دا جەتەدى. ەندەشە, قازاق نەگە كەدەي بولۋعا ءتيىس» (گ.بەلگەر) دەگەن ءسوزدى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار  دا, ەڭبەك ەتكەندەر دە ءبىر ءسات ەستەن شىعارماۋلارى كەرەك. بابالارىمىز قالدىرعان باي جەرىمىزدىڭ ىرىس-بەرەكەسىن, ريزى­عىن كورەتىن كۇندەر الدا. ءومىر بۇگىنمەن شەكتەلمەيدى. ەل با­سىن­داعى اۋىرتپالىقتار ءالى-اق وتەدى. ءبىز الاپات اشتىقتىڭ كەزىندە تۋىپ, امان قالعان ۇرپاقپىز. «قارنى تويىپ, نان جەگەن ادامدا ارمان بار ما», دەگەن ءسوزدى ەس­تىپ وسكەندىكتەن, جەر-انانىڭ قادى­رىن جاقسى بىلەمىز. ەندى جەرگە دە­گەن جەكەمەنشىك پيعىلدى نىق قا­لىپ­تاستىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرايىق! جازىپ العان  ومىر ەسقالي,  «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى