ميلليونداعان گەكتار القاپتىڭ تابيعي قالپى دابىل قاعارلىق جاعدايعا جەتكەن

قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىراحمان ومباەۆپەن اڭگىمە – ءابدىراحمان اعا, بوس جات­قان اۋىلشارۋاشىلىق جەر­لەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ تۋرا­لى قادام جاسالعان تۇستا, ءتۇرلى ماقساتتاعى توپتار مۇنى بەي­قام جاتقان قالىڭ جۇرت­قا ءوز قالاۋىنشا ءتۇسىندىرىپ, ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, ماسەلەنى ۋ­شىق­تىرا ءتۇسۋدى كوزدەگەن كەيىپ تانىتا باستادى. وسى وراي­دا, اۋىلشارۋاشىلىق عالى­مى رەتىندە قازاقستانداعى جەر­دى پايدالانۋ جانە يگەرۋ ءما­سەلەسىنەن اڭگىمەمىزدى باستاساق؟ – اڭگىمەمىزدى باستاماس بۇرىن, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپ­­تى ەتكەن جەر ماسەلەسىنە باي­­­لانىستى ەلباسىنىڭ مورا­تو­ري جاريالاۋى وتە دۇرىس شەشىم بولعانىن اتاپ ءوت­كەنى­مىز ءجون. جەر – ماسەلەسى ادامزات بالاسى ءۇشىن وتە كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى, تىرشىلىكتىڭ بار تەتىگى تىكەلەي وسى جەرمەن بايلانىس­تى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى – جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىنىپ, ونى جوسپارلى تۇردە يگەرۋ جۇمىستارى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ونىڭ ەڭ العاشقى قادامى – جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا ونى حالىققا ءبولىپ بەرۋ, جەردى يگەرۋ مەن كۇتىپ-باپتاۋعا مۇمكىنشىلىك جاساۋ باعدارلاماسىن بەكىتۋدە ەل بيلىگى تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. جەردى حالىق يگىلىگىنە جاراتامىن دەگەن تۇلعالارعا 49 جىلعا جالعا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سودان بەرگى ۋاقىتتا قازاقستان­دا ەگىن شارۋاشىلىعىندا جاق­سى ناتيجەلەرگە جەتىپ, اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن اۋقىمى ارتسا, مۇنىڭ بارلىعى سوناۋ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جەردى شارۋاعا جالعا بەرۋدىڭ ناتيجەسى. جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى, ول – مال شارۋا­شىلىعىن وركەندەتۋگە دە تىكەلەي بايلانىستى. اتا كاسىبىمىزدى جانداندىرۋ, مال باسىن ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك ستراتەگياسىنىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ دە ارنايى جايى­لىمدىق جەرلەر مەن مال ۇستاۋ ورىندارىنىڭ قامتىلۋى مەن ءتيىمدى ورنالاستىرىلۋىنا بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا قازاق­ستاندا 187 ميلليون گەكتار جايى­لىمدىق جەر بار. ءبىز بۇگىن سونىڭ 60 پايىزدايىن عانا پايدالانىپ وتىرمىز. قالعان جەر بوس جاتىر, ياعني ونىڭ پايداسىن حالىق تا, ۇكىمەت تە كورىپ وتىرعان جوق. پالەن مىڭداعان گەكتار جەرلەر كەزىندە ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلگەنىمەن, ول تەك قۇجات جۇزىندە يەسى بار تەرريتوريا قالپىندا تۇر. وندا نە مىڭ­عىرتىپ مال ۇستاپ جاتقان, نە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى مەن كوكونىس ەگىپ جاتقان كىسىنى كورمەيسىز. كەرىسىنشە, اۋىلدىق جەرلەردە جەردى ءتيىمدى پايدالانباۋ سەبەبىنەن جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الىپ, اۋىل قازاعىنىڭ تۇرمىسى كۇرت ءتۇسىپ كەتۋ كورىنىسى كوبەيىپ كەتتى. – جەرىمىز بوس جاتقان سوڭ, وعان قىزىعۋشى سىرتكوز بەن قۇنارىن ەمگىسى كەلەتىندەر تابىلماي ما؟ – ارينە, ءوزى دە سولاي عوي! مەن 1991 جىلى ۇلىبريتانيادا بولدىم. انگليانىڭ اۋا رايى مەن تابيعي جاي-كۇيىنىڭ قولاي­لىلىعى سونشالىقتى, تەمپەراتۋرا قىستا +4, جازدا +17 گرادۋستىڭ ارالىعىندا عانا بولادى ەكەن. ياعني, ادام بالاسىنىڭ ءومىر سۇرۋىنە جايلى, قالىپتى تابيعات. مەن وسىعان تاڭ قالىپ, ءبىر اعىلشىن عالىمىنا «سىزدەر­دىڭ جەرلەرىڭىز ادام ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قولايلى ەكەن» دەگەنىمدە, ول ماعان «بۇل جەر بىزگە اللا تاعالانىڭ ءوزى بەرگەن سىيى. جاراتۋشىمىز ادام بالاسىنا جەر بولگەن كەزدە, اعىلشىن ەڭ سوڭىنان بارىپتى. سوندا جاراتۋشىمىز ادامزاتقا ەندى ۇلەستىرەر جەردىڭ جوق ەكەنىن ايتادى. سوندا اعىلشىن تۇرىپ «مەن دە ءوزىڭىز جاراتقان ءبىر ۇلىڭىزبىن. قۇر قول قايتارماي, تىلەگىمدى ورىنداڭىز؟!» دەپتى. سوندا اللا تاعالا «ءوزىمنىڭ جانىمدا ساقتاعان جەرىم بار ەدى, سونى ساعان بەرەيىن!» دەپ, ءبىزدىڭ اتا-بابامىزعا وسى ۇلىبريتانيا اۋماعىن سىيعا تارتقان ەكەن», دەپ ءازىل-شىنى ارالاس, ءوزىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى قىزىقتى حيكايات ايتىپ بەرگەن ەدى. سول ايتپاقشى, قازاققا دا اللا تاعالا پەيىلىنە قاراي تاۋى مەن تاسىن اياماي, قۇنارلى توپىراعى مەن وزەن-كولى, ورماندى القابى مەن قۇلان جورتار ءشولى بار كەڭ-بايتاق ۇلى دالانى سىيعا تارتقان. تەك, ءبىز بۇل جەردى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن وڭتايلى جاراتىپ, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قۇنارىن جوعالتپاستان پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. جەر سۇراۋعا كەشىگىپ بارعان اعىلشىن قۇساپ, ءبىز دە تۋعان جەرىمىزدى دۇرىس يگەرۋدىڭ بەلگىلى كەزەڭىنە اياق باسىپ وتىرمىز. يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق دەمەكشى, جەرىمىزدىڭ ءار سۇيەمىن ءتيىمدى پايدالانىپ, قوينىندا جاتقان قازىنانى ورنىمەن الا ءبىلۋىمىز قاجەت. قاراپ وتىرساڭىز, اراب ەلى سەكىلدى بىرقاتار مەملەكەتتەردە وزەن-كول جوق, قۇم سۋىرعان قۋ مەديەن دالا عانا بار. ەگەر ولاردا وسىنداي جەر بولسا, الدەقاشان كوپ ىستەردى اتقارىپ تاستاعان بولار ەدى. بىزدە سۋارمالى دا, جايىلىمدىق تا, وزەن-كول مەن كەنگە باي تاۋ-تاس, قازبا بايلىعى مول جەرلەر جەتەرلىك, سونى نەگە ەل يگىلىگى مەن ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن پايدالانباسقا؟! باسىنان نەلەر كۇن وتكەن قازاقتىڭ جەر­لەرىن وتارلاۋ ساياساتى كەزىندە ەڭ شۇرايلى جەرلەرىنە سىرتتان اكەلىپ قوڭسى قوندىرۋ دا ءۇل­كەن ساياسات قوي! ەشكىم بۇل جەر­دى كەسىپ اكەتە المايدى, الايدا, ءبىز­دىڭ ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعانىمىزدى كورگەننەن كەيىن جان-جاقتان كوزىنىڭ سۇعىن قاداۋ­شى­لار تابىلارى انىق جانە ونى ءوزىمىز دە كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, ءبىز ءالى كۇنگە تەك كوشپەلى تۇرمىس سالتىنان ارىگە اسا الماي كەلە جاتقان جۇرتپىز. يەن جاتقان جەردى يگەرۋگە ەمەس, تەك مال شارۋاشىلىعى­نا عانا يەك ارتىپ, ءارلى-بەرلى كوشىپ جۇرۋمەن شەكتەلىپ وتىرمىز. نەگى­زىندە, عىلىمي تۇرعىدان ەگەر جەردى ءتيىمدى پايدالانباسا, ونىڭ وسىمدىك الەمى كۇيرەپ, تو­پى­راعى ەرروزياعا ۇشىراي باس­تايدى. مال باسپاعان توپىراق تا, قوپسىتىلىپ, داقىل سەبىلمەگەن القاپ تا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن نە تۇزدى سورتاڭعا اينالادى, نە اۋىرادى, ياعني ەشبىر ءونىم بەرمەيتىن جاعدايعا دۋشار بولادى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عالىمدار رەتىندە قازاقستاننىڭ بارلىق ايما­عىنداعى جەردىڭ احۋالىن بايقاپ وتىرامىز. وزەن-كولدى, سۋلى اي­ماق­تا باقشا ىسىمەن, ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىس­پاسا, اينالاسى 10 جىلدان سوڭ ول جەرلەر تابيعي قۇنارلىلىعىن جوعالتىپ, ارال ايماعى سەكىلدى تۇزدى القاپقا اينالا باستايدى. وسى رەتتە قانشاما ميلليون جەرىمىزدىڭ تابيعي قالپى قازىردە دابىل قاقتىرارلىق جاعدايدا ەكەندىگىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. – اۋىلشارۋاشىلىق جەر­لەرىن جالعا بەرۋ ارقىلى «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىن­دىرماي» تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋگە بولادى عوي؟ – مانا ايتىپ ءوتتىم عوي, ءبىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى جەرىمىزدى تولىقتاي مەڭگەرىپ, ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ىستەر اتقارىپ كەلە جاتىرمىز. كەزەڭ­دىك باعدارلامالارعا ساي, جەردى تۋىستىق نە تۇرعىلىقتى ماڭىز­عا قاراي ءبولىپ بەرۋ ۇدەرىسى ءوتىپ كەت­تى. بۇل دەگەنىڭىز, باياعىشا ايتقان­دا, جەر­گىلىكتى شارۋا ادام­دارى­نىڭ باس-باسىنا پاي ءبولىپ بەرۋ. ونىڭ ناتيجەسى سونشالىق­تى جەمىستى بولمادى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, جەر دۇرىس پايدالانىل­مادى. ەلىمىز «كووپەرا­تسيا تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. ەندى اۋىل­شارۋا­شىلىق جەرلەرگە يە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جەر يەلەنۋشىلەردى بىرىكتىرىپ, ماق­ساتتى تۇردە ءتيىمدى پايدالانۋ ءىسىن جانداندىرۋعا كۇش سالىنادى. ءبىر نارسە انىق, ەلى­مىز­دىڭ زاڭىندا «جەر شەتەلدىك­تەرگە ساتىلمايدى» دەپ شەگەلەپ تۇرىپ جازىلعان. ول تۋرالى مازاسىزدانۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ال, مىناۋ قازىرگى قوزعالىپ وتىر­عان «اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەر­دى جالعا بەرۋ» ماسەلەسى, مەنىڭ ويىمشا دۇرىس قادام. ويتكەنى, جەردى كەز كەلگەن ادام الىپ, ونى باياعىداي بوس قاڭتارىپ قويمايدى. السا, ءوزىمىزدىڭ ازاماتتار ەگىن ەگۋ, باقشالىق جانە ءداندى داقىلدار ءوندىرۋ ارقىلى بيزنەستى جولعا قويۋ ءۇشىن, ياعني ماقساتتى تۇردە الادى جانە ول جەرلەرگە سالعان ينۆەستيتسياسىن قايتارۋ ءۇشىن جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارەكەتىنە كوشەدى, جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن. ءبىز بارىمىزدى باعالاۋمەن قاتار, باعالىمىزدىڭ بەرەكەتىن دە كورۋىمىز كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى