دالامىزدى اسقاقتاتقان دارابوز

ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن كەزدەسۋ كەشى ءوتتى. ينە شانشار ورىن قالماعان زال ىشىندە ءيىن تىرەسكەن وقىرمان وزدەرىنىڭ سۇيىكتى قالامگەرىنە قولدان كەلگەن قوشەمەتىن كورسەتتى. ولجەكەڭ تۋرالى ودا ايتۋدان اۋلاق­پىز. ونسىز دا الاشتان ات وزدىرعان الەمدىك ايدىك تۇلعا وعان ونشالىقتى ءزارۋ ەمەس. ال­عاشقى اياق الىسىنان-اق الىسقا شابار ارعىماقتىڭ ارىنىن بايقاتقان تالانت­تى اقىنىنا القالاعان الەۋمەت ءادىل باعاسىن باياعىدا-اق بەرىپ قويعان. كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ «تو­لىق­سىپ» تۇرعان تۇسىندا «از ي يا» اتتى ايگىلى كىتابىن جازىپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارعان كوزسىز ەرلىگى كوكىرەگى وياۋ كوپشىلىكتىڭ ەسىنەن ءسىرا, كەتەر مە. سوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ تاپسىرماسىمەن, سۋسلوۆتاي سۇر كاردينالدىڭ سۇق ساۋساعىن شوشاي­تۋىمەن « ۇلى ورىس حال­قىنا قارسى جازىلعان ۇلتشىلدىق  رۋحتاعى» ەڭ­بەكتى تالقىعا سالعاندا ازۋلارى التى قا­رىس اكادەميكتەر جان-جاعىنان اراداي تالاعانىمەن اتا جاۋمەن ايقاستا اتويلاپ الدىمەن شاباتىن ولجاباي باتىردىڭ جەتىنشى ۇرپاعىنا قيسىندى ءۋاج ايتا الماي قينالعانى امبەگە ايان. كەيىن ءىس ناسىرعا شابۋعا اينالعان سوڭ دىنمۇحامەد قوناەۆتاي داناگويدىڭ اقىلىمەن ءباسپاسوز بەتىندە كەشىرىم سۇراعانداي سىڭاي تانىتا سالدى... وسىندايدا ويعا ورالادى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ماسكەۋدەگى وس­تانكينو تەلەستۋدياسىنداعى شىعارما­شىلىق كەشىندە وعان كەراۋىز بىرەۋ: «وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جازعاندارىڭىزدىڭ ىشىندە باس تارتاتىنداي دۇنيەلەرىڭىز بار ما؟» دەگەن قيامپۇرىستاۋ سۇراق قويدى. سول كەزدە سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ءوزىمىز الگى قۋدىڭ نەنى مەڭزەپ تۇر­عانىن سەزدىك تە, تەلەديدار بەتىنە تەلمىرە قالدىق. «قايتەر ەكەن؟» قانى قويۋ ءار قازاق­تىڭ ساناسىندا وسىنداي سۇراق قىلاڭ بەرگەنى انىق. سابازىڭىز ساس­پادى. قالىڭ كورەر­مەنگە قاسقايا قاراپ: «يا نيچەگو پودلوگو نە ناپيسال», دەدى دە كەلەسى ساۋالعا كوشىپ كەتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اينالاسىنا اجال سەۋىپ كەلگەن سەمەي پوليگونىن جابۋعا اتتانداپ اتسالىسقان  ازامات تاعى ولجاس ومار ۇلى ەكەنىن بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ال ەندى ونىڭ ەل تاريحىن ەكشەۋدەگى ەڭبەگى تىپتەن ەرەن. ۇزاق جىلدارعى ۇدايى ىزدەنىستىڭ جەمىسىندەي «مىڭ ءبىر ءسوز», «اتام زامانعى تۇركىلەر» جانە باسقا كەسەك تۋىن­دىلار اۆتوردىڭ اتاق-داڭقىن اسپاندا­تىپ جىبەرگەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. قازاعىن ۇلىقتاعان قايراتكەردىڭ ءام­بە­باپتىعىن ءار ساققا جۇگىرتكەندەر دە بولماي قالمادى. بيلىك باسىنداعى ءبازبىر يدەولوگتارىمىز: «ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن ۇستاپ ەكىلەنگەنشە, ولەڭىن جازىپ جايىنا جۇرمەي مە», دەگەنگە دەيىن باردى. «ەگەر تاريحشىلارىمىز ەلگە­زەكتىك تانىتىپ, حالقىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنىن, اينالاسىنداعى الىس-جاقىن كورشى­لەرىمەن ارالاس-قۇرالاستىعىن, رۋحاني اۋىس-ءتۇيىسىن جەرىنە جەتكىزە زەرتتەپ, زەردەلەسە ارينە مەن ماحاببات جىرلارىن مازداتىپ مامىراجاي پوەزيامەن اينالىسار ەدىم. امال قانشا...» كىتاپحاناداعى كەزدەسۋدە وسىلايشا وي تولعاعان كورنەكتى قالامگەر كوكەيىندەگى كوشەلى پىكىر­لەرىن كومەيىندە ىرىكپەدى. كەيبىرىن كەلتىرە كەتەيىك. «بىلتىر قاراعاندىنىڭ تەحنيكا­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بارسام, مەنىڭ ىلگەرىدە ايتقان: «ۇلتتىڭ كۇشى – ارسەنالداردا ەمەس, كىتاپحانالاردا», دەگەن ءسوزىمدى قابىرعاعا كور­نەكى ەتىپ ءىلىپ قويىپ­تى. سول پىكىرىمنەن قايتپايمىن. كىتاپحانا – ادامزات اقىل-ويى­نىڭ قويماسى. بۇل باعا جەتپەس باي­لىقتان ايى­رى­لۋعا بولمايدى». وسىعان بايلانىستى ول اس­تانا تورىندەگى ۇلت­تىق كىتاپحانا قورىندا بۇكىل دۇنيەجۇزىندە بىرەر داناسى عانا ساقتال­عان سيرەك قۇن­دى­لىقتار بارلىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىل­دىرىپ, جاس­تاردى مۇنداي اسىل قازى­نانىڭ قادىرىن سەزىنۋگە شاقىردى. «ءبىز قانداي زاماندى باستان كەشىپ جاتىرمىز؟ ايتايىن, ءبارىمىز وتپەلى كەزەڭدە ءومىر سۇرۋدەمىز. قايدا بارامىز؟ قايدا بولۋشى ەدى, كەلەسى وتپەلى كەزەڭگە كەلەمىز. كەۋدەسىندە جانى تۇرعاندا كەز كەلگەن حالىق العا تارتا بەرەدى. بۇل – قاراپايىم ءومىر قاعيداسى». ءسوز سۇلەيى سۇلەيمەنوۆ ەندى ءبىر ءسات: «سوتسياليزمگە قالاي قارايسىز؟» دەگەن ساۋالعا بايلانىستى سويلەپ كەتتى. «ءوزىمدى ىشتەي سوتسياليست سانايمىن. بۇل ەجەلگى گرەكتەردە, پلاتون داۋىرىندە تۋعان ەسكى ءھام ەستى يدەولوگيا. ءتۇپ-توركىنى قوعام ۇعىمىنا سايادى. ەندەشە, قاراقان باسىڭنىڭ عانا قامىن جەمەي, قو­عام جايىندا قوردالى ماسەلە قوزعاعاننىڭ نەسى جامان؟!.». دۋالى اۋىزدى قويساڭشى بۇل. اتاقتى ادامنىڭ پايىمدارى اجەپ­تاۋىر اسەر ەتىپ, كوز الدىمىزدان باياعىدا كىتاپ سورەلەرىنە سىيماي سىرەسىپ تۇراتىن ماركس, ەنگەلس, لەنين تومدارى ەرىكسىز ەلەس­تەپ ءوتتى. راسىمەن دە, جوعارىداعى جارىق­­تىقتاردىڭ شىعارمالارىندا ءىلىپ الارلىق يگى يدەيالار جەتەرلىك-اۋ ءىز­دەگەن جانعا. اعىل-تەگىل اقتارىلعان ابىز ءوزىن قان­داي وزەكتى پروبلەمالار تولعان­دىرا­تىنىن جۇرتشىلىققا جايىپ سالدى. «الدى-ارتىمىزدى ابايلامايتىن البىرت شاعىمىزدا ءوز جايىمىزدى كوبىرەك كۇيتتەگەن شىعارمىز. ال جاس ۇلعايعان سايىن موينىڭداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىرلاپ, حالقىڭنىڭ الدىنداعى قارىزىڭ مەن پارىزىڭدى كوبىرەك ەستە ۇستايتىن بولاسىڭ. ەل, جەر, الەم تاعدىرى جارعاق قۇلاعىڭدى جاستىققا تيگىزبەي مازالايدى. اسىرەسە, دۇبىرگە تولى دۇنيەنىڭ الاساپىران احۋالى قاتتى الاڭداتادى. بەينەلەپ ايتقاندا ءبارىمىز پلانەتا اتتى الىپ مەم­لەكەتتى مەكەندەيمىز. قازاقستان سونىڭ ءبىر ايماعى ىسپەتتەس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش, بىتىمگەرشىلىك باعىتىنداعى قايىرلى قادامدارى وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە بول­عانىن ماقتان تۇتامىن. ويتكەنى, بەيبىت كۇننىڭ استىندا بەرەكەلى تىرلىك كەشىپ, قالاعان ىسىڭمەن شۇعىلدانۋعا ەشتەڭە جەتپەيدى!». بەلگىلى جۋرناليست عادىلبەك شالاح­مەتوۆ جۇرگىزگەن باسقوسۋعا ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسىپ, مەرەيتوي يەسىنە جىلى لەبىزدەرىن جەتكىزدى. العاشقى ءسوزدى العان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆ عۇلاما عالىم قانىش ءسات­باەۆتاي ۇلىلاردىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى باياناۋىل جەرىندە جەتپىس جەتى اتاسى ءوسىپ-ونگەن ولجاستاي تارلانبوزدىڭ تو­پىراعىنا تارتىپ تۋعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ونىڭ بۇكىل بولمىس-بىتىمىمەن  تۋعان حالقىمىزدىڭ تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستار ۇلىنا, ماڭدايىنا باسار مارعاسقاسىنا اينالعانىن اتاپ كورسەتتى. سودان سوڭ ارعىماق تەكتەس اقىننىڭ سوناۋ 1962 جىلى جازىلعان: «ۆبليزي چينگيزسكيح گور ەگو موگيلا», دەپ باستالاتىن ولەڭىنە توقتالىپ, نەبارى ەكى شۋماققا دانىشپان اباي دۇنيەگە كەلگەن كيەلى ءوڭىردىڭ اتومدىق سىناقتار سالعان جاراسىن سىيدىرىپ جىبەرگەنىن سۇيسىنە ەسكە الدى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى سۇلەيمەنوۆتىڭ كۇش سالۋىمەن 2008 جىلى يۋنەسكو ارنايى كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ, ادامزاتتىڭ تورتكۇل دۇنيەگە تاراۋى جونىندەگى باتىل بولجامدارعا جول اشىلعانىن العا تارتتى. القالى جيىندار قازىر كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى ىرگەلى عىلىمي ورتالىقتاردا جالعاسىن تاپقانىن, امە­ريكانى اشقان ارعى تۇرىكتەردىڭ ايبىنىن اسىرۋعا ولجاستاي دارحان دارىننىڭ قوماقتى ۇلەس قوسقانىن ايتتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, سەناتور نۇرلان ورازالين وسىدان پالەن جىل بۇرىن: «باتىس تا جوق, شىعىس تا جوق, ءبىر اكەنىڭ ەكى بالاسى بار», دەپ كورەگەندىك تانىتقان اعاسىنىڭ ۇستانىمى قازىرگى ۋاقىتتىڭ تالابىمەن تولىقتاي ۇندەسەتىندىگىن, قازاقتىڭ ارعىماعىن, دومبىراسىن, ساعىم ويناعان سارى دالاسىن جىرعا قوسىپ اسقاقتاتقان اقىننىڭ شالقار شابىتى ءالى دە شالقي بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. كەزدەسۋدە ساحناعا جاس تالاپكەرلەر شىعىپ, ورتالارىندا وتىرعان مارتەبەلى مەيماننىڭ ولەڭدەرىن وقىدى. ءوز كەزە­گىندە كەمەلىنە كەلگەن كەمەڭگەر ولجاس ءىزباسارلارىنا ساتتىلىك تىلەپ, اقساقالدىق اق باتاسىن بەردى. تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان» استانا