«...مەن كوپ قازاقتىڭ بالالارى سياقتى, اكەنىڭ ىسىنەن ۇلگى الىپ, ونىڭ قاتالدىعىنا شىداپ, انانىڭ تاربيەسىمەن وسكەن اداممىن».
ن.ءا.نازارباەۆ
ءسوز باسى
تاربيە ماسەلەسىنە بايلانىستى جاستارمەن بولعان ءبىر كەزدەسۋدە: «اكە قانداي بولۋى كەرەك؟ اكەنىڭ قاتال بولعانى دۇرىس پا؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. اكەنىڭ ىقپالدى, تالاپشىل بولعانىنىڭ, اكە ونەگەسىمەن ءوسۋدىڭ, بالا-شاعاسى ءۇشىن اكەسى زور بەدەل يەسى بولۋىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى وراسان زور ماڭىزى تۋرالى ۇدايى كوكەيىمدە جۇرگەن ويدى ايتۋدىڭ ءساتى تۇسكەندە, باستى دايەك رەتىندە جوعارىدا اتالعان كىتاپ پەن ءۇزىندى مىسالعا كەلتىرىلىپ ەدى. ودان ءارى اكە تۋرالى, ونىڭ ءداستۇرلى قازاق وتباسىنداعى ەشقانداي جاعداي, ەشبىر كۇش شايقالتا المايتىن بەدەلى تۋرالى پىكىر الماسۋ, وي ايتۋ, تاجىريبە ءبولىسۋدىڭ ءبارىن قامتىعان اڭگىمە باستالىپ كەتتى.
وسى ماقالانى جازۋعا دا سول كەزدەسۋ تۇرتكى بولدى.
جاھاندانۋدىڭ, باسقا مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىنان بولار, ءبىزدىڭ قوعامدا كوپتەگەن قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراس وزگەرۋدە. وكىنىشكە قاراي, جاقسارۋ جاعىنا قاراي ەمەس, ناشارلاۋ, تومەندەۋ جاعىنا قاراي. ونىڭ مىسالدارى اتتاپ باسقان سايىن كەزدەسەدى. بىرەۋدى بىرەۋدىڭ ۇرىپ جاتقانىن كورگەندەر ولاردى اجىراتۋعا, ءجابىر كورۋشىنى اراشالاۋعا ەمەس, جالما-جان تەلەفونىنا ءتۇسىرىپ الۋعا ۇمتىلاتىنى نەمەسە بايقاماعانداي ءوتىپ كەتۋى – الىمجەتتىككە توزبەۋ, ءالسىزدى قورعاۋ سياقتى ادامي اسىل قاسيەتتەردىڭ ازايۋىنان دەگەن وي كەلەدى. ال شاڭىراق كوتەرگەندەردىڭ تورتتەن ءبىرى اجىراساتىنىن – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ قادىرى كەتۋىنەن دەمەي نە دەيمىز؟
ال سوڭعى كەزدەردەگى ءبىلىمدى, بىلىكتى دەپ ءۇمىت ارتىپ, جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىندالعان جاپ-جاس باسشىلاردىڭ جەمقور بولىپ شىعىپ, اكەلەرىنىڭ «اتتارىن شىعارىپ» جاتقاندارىنان مورالدىق قۇلدىراۋدىڭ ايقىن بەلگىسىن كورۋگە بولادى. تاياۋدا سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ اكەسىمەن قالاي سويلەسكەنىن كورىپ, جاعاسىن ۇستاعان تانىس قورعاۋشى كىسى مول سوما تولەنەتىن جۇمىستان باس تارتقانىن بىلەمىز. ونىڭ بۇلاي ەتۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىنبەگەن جەمقور جىگىتتىڭ تۋىستارى تاڭعالىپتى. جالىنىپ, شالعايىنا وراتىلعان شەشەسى دە ونىڭ «اكەسىن تاپتاپ كەتەيىن دەپ تۇرعان ۇلدان نە ءۇمىت, نە قايىر؟» دەگەن ءۋاجىن تۇسىنە قويماعان سىڭايلى...
بىزدىڭشە بۇل – ورتاسىندا, وتباسىندا اكەنى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ دەگەن اتىمەن بولماعان ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنان حابار بەرەدى. ادەتتە, قىلمىستىق جولعا تولىق ەمەس وتباسىندا, قوعامدىق ناشار ورتادا وسكەندەر كوپ بارادى دەسەدى. ال سوڭعى جىلدارداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستار كەيىپكەرلەرىن ويشا شولىپ ءوتىڭىزشى – ولاردىڭ ىشىندە «قارنى توق, ۋايىمى جوق» ورتادا, ەشكىمنەن (اكەسىنەن دە!) ىقپاي وسكەن بالالاردىڭ كوپ ەكەندىگى ويلانتادى.
مىنە, وسىنداي مىسالدار وتباسىنداعى اكەنىڭ بايىرعى بەدەلىن, ماقالا باسىنداعى سىلتەمەدە كەلتىرگەندەي, ورىندى قاتالدىعىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ول ءۇشىن ەۋروپالىق تاربيە اسەرىمەن بارعان سايىن كەڭ قولدانىسقا يە بولىپ بارا جاتقان «اكە – دوسىڭ» دەگەننەن گورى «اكە – سەنىڭ جارىق دۇنيەگە كەلۋىڭە سەبەپشى, سەن باس يەر تۇلعا» دەگەن قازاقي ۇعىمدى ورنىقتىرعان دۇرىس. اركىمنىڭ ءوز ورنى بار. اكە ۇلى مەن قىزىنىڭ قۇپيا سىرىن ءبولىسىپ, سىبىرلاسىپ جۇرەتىن «دوسىنان» گورى, وتباسىنىڭ ايبارى, قورعانى, اسىراۋشىسى جانە ەڭ باستىسى, بالالارى ءۇشىن بەدەلدى تۇلعا بولۋى كەرەك. بۇل ەكى تاراپقا دا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
بالا كەزىمىزدە ءبىر جاققا بارعىمىز كەلىپ, انامىزدان سۇرانساق, ول كىسى «اكەڭ جىبەرسە – بارارسىڭ» دەيتىن. الدەبىر جاعدايعا كەلىسەتىن بولسا دا, اۋەلى «اكەڭە ايتايىن» دەيتىنىن بىلەتىنبىز. مەنىڭ الدىمداعى بۋىن وكىلدەرى مەن قاتارلاستار مۇنى جوققا شىعارماسى انىق.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قوعامدا سول بەدەلدىڭ بەرەكەسى كەتە باستاعان سياقتى. اتقارعان قىزمەتىمە, زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىبىما بايلانىستى وتباسىلىق ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەتىن جيىن, كەزدەسۋلەرگە, تەلەحابارلارعا ءجيى قاتىسامىن. سول جەرلەردە اليمەنت تولەمەۋ ءۇشىن ءوز بەلىنەن جاراتىلعان بالالارىنان قاشىپ-پىسىپ ءجۇرگەن «اكەلەر» تۋرالى; ءومىردىڭ قيىندىعىنا «كۇيىنىپ» ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەن «وتاعاسىلار» تۋرالى مىسالداردى ەستىگەن سايىن; اكەسىنىڭ جۋان جۇدىرىعىنان قورعاۋ ءۇشىن ايەلدەردىڭ شيەتتەي بالا-شاعاسىمەن «داعدارىس ورتالىقتارىن» مەكەندەپ جۇرگەنىن كورگەن سايىن... ءبىز بىلەتىن, ءبىز جىرعا قوساتىن اكەلەر دينوزاۆرلار سياقتى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ ۇيالاپ ءجۇر.
اكەلەر نەگە وزگەردى؟ اتالار مەن اكەلەردىڭ بويىنداعى ىرىلىكتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا دارۋى نەگە ماردىمسىز؟
تۋعانىنان باستاپ ايەلدەردىڭ تاربيەسىندە بولىپ, ەر ادامنىڭ ىقپالىن كەم كورگەن بۇگىنگى بۋىن ازاماتتاردىڭ ىشىندە «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرەتىن, ايەلدىڭ تابىسىنا اۋىز اشىپ وتىراتىن, ەركەككە ءتان ىرىلىگى از, ۇساقتىعى باسىم, باتىر بابالارىمىزدىڭ ەل قورعاۋشىلىق رۋحىن جوعالتىپ, اسكەرگە بارۋدان قاشاتىن, ايەل دەمەي, قىز دەمەي, سالعىلاسىپ ۇرسىسىپ شىعا كەلەتىن جىگىتتەر كوبەيىپ بارا جاتقانداي.
سولارعا قاراپ ءجۇرىپ, ەلسۇيەر ۇلدى ءوز ونەگەسىمەن باۋلىپ وسىرگەن ۇلى تۇلعالار تۋرالى كىتاپتاردان وقىعانىمىزداي, ونىڭ بەر جاعىندا ءوزىمىزدى تاربيەلەگەندەي رۋحى كۇشتى, اتادان بالاعا بەرىلگەن تاربيە ءتىنى مىقتى, ادامي قادىر-قاسيەتىن ساقتاي العان اكەلەردى, سونداي اكەلەردىڭ تاربيەسىن كورگەن بالالاردى ىزدەيتىن بولدىم.
ارابياداعى احمەت
قازىرگىدەي تىكەلەي رەيس جوق كەزىندە دۋباي قالاسىنا كەلگەندەردى ابۋ-دابي اۋەجايىنان «ەير-استانا» كومپانياسىنىڭ اۆتوبۋسى جەتكىزىپ سالاتىن. كولىك جۇرگىزۋشىسى: «انە, سىزدەر توقتايتىن قوناقۇيى» دەپ 43 قاباتتىق «Gloria hotel»-ءدى كورسەتىپ, ءبىزدى جول بويىنان ءتۇسىرىپ كەتتى. ماشينالار ءارلى-بەرلى توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتقان سەگىز قاتارلى اۆتوجولدىڭ ارعى بەتىندەگى قوناقۇيگە قالاي بارامىز دەپ تۇرعانىمىزدا: «سىزدەرگە تاكسي كەرەك پە؟» دەگەن داۋىس ەستىلدى. دۋبايدا, ءتۇن جارىمنان اۋعاندا, قازاق تىلىندە قويىلعان سۇراققا اڭ-تاڭ قالىپ, ەس جيعانىمىزشا, قاسىمىزعا كەلىپ توقتاي قالعان كولىكتەن جاس جىگىت ءتۇسىپ, سالەم بەردى.
ول ءبىزدى قوناقۇيگە اكەلىپ, ورنالاسۋىمىزعا كومەكتەستى. قىزىم ءتۇرلى قاعازداردى تولتىرىپ جاتقاندا مەن ونىمەن جاقىنىراق تانىستىم. اتى احمەت ەكەن. اكەسى ساپار وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى شارتقا سايكەس اسا ۇلكەن, جابىق قۇرىلىس نىسانىن سالىسۋعا كەلگەن ينجەنەر ەكەن. ۋاقىت وتە سول جەردەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى قىزمەتكە شاقىرعان كەزدە بالا-شاعاسىن كوشىرىپ الىپ كەلىپتى. ءۇش ۇلى, ەكى قىزى بار, احمەت كەنجەلەرى كورىنەدى. «اپالارىڭىز ارابتارعا تۇرمىسقا شىقتى ما؟» دەگەن سۇراعىما «و نە دەگەنىڭىز؟ اكەم ولاردى «قازاققا تۇرمىسقا شىعاسىڭدار» دەپ وسىرگەن, سولاي بولدى دا» دەدى. داۋىس ىرعاعىندا اكەسىنىڭ ايتقانى ءجون ەكەندىگىنە دەگەن نىق سەنىم بار.
«قازاقشا جاقسى سويلەيدى ەكەنسىز», – دەدىم مەن سۇيسىنگەنىمدى جاسىرماي. احمەت: «انا ءتىلىم عوي!» – دەدى جاي عانا. سوسىن: «اكەمنىڭ تالابى سولاي بولدى. ول كىسى ۇيدە ارابشا سويلەۋىمىزگە رۇقسات ەتپەيدى. بالا كەزىمىزدە ونىسىن تۇسىنبەگەنبىز, قازىر سول ءۇشىن تەك العىس ايتامىز», – دەپ قوسىپ قويدى. انا تىلىنە قوسا اراب, اعىلشىن, فرانتسۋز, تۇرىك ءتىلدەرىندە ەركىن سويلەيدى ەكەن. «ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. قازاقستانعا بارسام, كەرەك بولادى عوي» دەدى. جۇرەگىم شىم ەتە قالدى.
بىرەر جىل بۇرىن قازاقستانعا كەلىپ كەتىپتى. تۋعان جەرى – اقتوبە ءوڭىرى تۋرالى ايتىپ, «وقۋىمدى بىتىرگەن سوڭ ەلگە قايتامىن», دەپ الىپ-ۇشىپ وتىر. ماقساتى – تاعى دا اكەسىنىڭ ايتۋى بويىنشا – العان ءبىلىمىن قازاقستاننىڭ كوركەيۋىنە ارناپ, تۋعان جەرگە قازىق قاعۋ جانە قازاق قىزىنا ۇيلەنۋ.
«ەلدەگى ادامداردىڭ ءسوز اراسىنا «براتان», «داۆاي», «كونەچنو» دەپ سويلەيتىندەرى قىزىق كورىندى. سوسىن جىگىتتەردىڭ دە, قىزداردىڭ دا دورەكى مىنەز كورسەتەتىندەرى قولايسىز اسەر ەتتى. ال ەڭ جامانى, قىزدار بىرەۋدىڭ وتباسىن بۇزىپ, كۇيەۋگە شىعا بەرەدى ەكەن – وعان اكەلەرى قالاي رۇقسات ەتكەنىن تۇسىنبەدىم», – دەدى احمەت تاعى ءبىر اڭگىمەلەسكەنىمىزدە.
ويلاپ وتىرسام, بۇل دا بىزدەگى اكەلەردىڭ ايبارىمەن ىقتىرىپ, ۇرپاعىنا ءتۇزۋ ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى مىزعىماس ۇستانىمىن سىڭىرەتىن بايىرعى بەدەلى ازايىپ بارا جاتىر ما دەگەن كۇدىگىمنىڭ بەكەر ەمەستىگىن كورسەتەتىندەي. ءبىز بالا بولعان ۋاقىتتا انامىزدى ءويتىپ-ءبۇيتىپ دەگەنىمىزگە كوندىرۋ مۇمكىن بولعانىمەن, ءبارىبىر سوڭعى ءسوزدى اكە ايتاتىن. اۋلەتىنە كەلەر ءسوز, تۇسەر تاڭبا «پالەنشەنىڭ ۇل-قىزى» دەپ, ءوزىنىڭ اتىمەن قوسا ايتىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇپكىلىكتى شەشىمدى اكە قابىلدايتىن.
ءار جىلدارداعى دەرەكتەردى سالىستىرىپ وتىرساق, بۇدان وتىز, قىرىق جىل بۇرىن قازىرگىدەي, بىرەۋدىڭ ايەلىن تاستاتىپ تۇرمىسقا شىعۋ, ايەلى بار ەكەنىن بىلە تۇرا ءجۇرىس جاساۋ, نەكەسىز بالا تۋ فاكتىلەرى دە الدەقايدا از كەزدەسەدى. ال بۇگىندە ارامىزدا ۇل-قىزىنا كۇنانىڭ ەڭ ۇلكەنى – بىرەۋدىڭ وتباسىن بۇزۋ ەكەنىن ايتپاق تۇگىلى, وتباسىلى ەركەكتەن بالا تۋىپ العان قىزدارىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ جۇرگەن اكەلەر دە كەزدەسەدى. اششى شىندىق. شىركىن, احمەتتىڭ اكەسىن اكەلىپ, سولارعا اۋلەت ابىرويىن ويلايتىن اكە بولۋدان «شەبەرلىك ساباقتارىن» وتكىزدىرەر مە ەدى دەگەن ويعا قالام كەيدە.
احمەتتىڭ ءار سوزىنەن اكەدەن ءۇيرەنۋ, اكەنى ءپىر تۇتۋ, وتباسىنداعى اكەنىڭ ورنى تۋرالى نىق ورنىققان سەنىم بايقالاتىن ەدى. سول كۇندەرى قازاقستان تۋرالى سۇراپ, كەيدە قالانىڭ قاي جەرىنە بارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, بىزبەن حابارلاسىپ تۇرعان جاس جىگىتپەن اڭگىمەلەسكەن سايىن ونىڭ تاريحىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز, ەلدىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى سونشالىق كوپ بىلەتىنىنە ءسۇيسىندىم. جانە احمەتتىڭ اڭگىمەلەرىنەن ونىڭ ءاربىر جەتىستىگىنىڭ ار جاعىندا «اكەم ءبىلىپ ءجۇر دەگەن... اكەم ۇيرەتكەن... اكەم ايتقان سوڭ...» دەگەن «تۇرتكى» تۇرعانىنا كوزىم جەتە ءتۇستى. احمەتپەن قوشتاساردا: «اكەڭىزگە تارتقان ازامات بولىڭىز!», دەپ تىلەك ايتتىم. ول: «و-و, اكەمدەي بولۋ وڭاي ەمەس» دەدى رياسىز تازا كوڭىلمەن.
تورعايدىڭ «تاراس بۋلباسى»
مەكتەپ بىتىرە سالا وقۋ ىزدەپ كەتىپ, ودان كەيىن «قىز – جات جۇرتتىق» دەگەن ءومىر سالتى بويىنشا, تۋعان جەرىمنەن ءبىراز الىستاپ كەتكەن مەن قازىر عانا ەل ازاماتتارىنىڭ ءبىرلى-جارىم باسقوسۋلارىنا بارىپ, ارالاسا باستادىم. سونداي باسقوسۋدىڭ بىرىندە شاشى اپپاق كۇمىستەي, ءتۇرى دە كەلىستى ءبىر اعايعا كوپشىلىك شۇپىرلەسە امانداسىپ, ءوزى قاتارلاس ءبىر كىسى «وۋ, تاراس بۋلبا كەلىپ قالىپتى عوي!», دەپ قۇشاق جايىپ جاتتى. «بۇل كىسى كىم؟» دەدىم مەكتەپتەس قۇربىما قاراپ. ونىڭ: «ەلدە قىزمەت ەتكەن. وبلىس جابىلعاندا الماتىعا كوشكەن» دەگەن ءسوزدەرى ماعان ەشقانداي اقپارات بەرگەن جوق. كوكەيىمدە «نەگە تاراس بۋلبا؟» دەگەن سۇراق تۇردى.
ارادا بىرنەشە اي وتكەندە اعايدىڭ بايبىشەسىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاسى سەكسەننەن اسسا دا ويى انىق, ءسوزى شيراق, جىلى ءجۇزدى كىسى ەكەن, اپايمەن بىردەن ءشۇيىركەلەسىپ اڭگىمەلەسىپ كەتتىم. ءسوز اراسىندا رەتىن تاۋىپ, اعايدىڭ «تاراس بۋلبا» اتانۋىنىڭ سىرىن سۇراپ ەدىم, ول كىسى اۋەلى: «ايتسام با ەكەن؟» دەگەندەي سىناي قارادى. سوسىن «ارادا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى... قاتارلاستارىمىزدىڭ كوبى جوق. سوندا دا بولسا, اتىمىزدى اتاماي-اق قويشى», دەپ ءوتىندى. سەبەبىن اپايدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعاندا ءتۇسىندىم.
«اعايىڭنىڭ ارقاسىندا شالقىپ ءومىر كەشتىم. ەلگە سىيلى, وتباسىنا قادىرلى بولدى. ساياتشىلىعى بار ەدى, «قابان اتامىز, قۇس اتامىز», دەپ اقكول, سارىقوپا جاققا ءجيى بارىپ تۇراتىن. ولجاسىن جۇرتقا تاراتىپ, شاڭ-شاڭ بولىپ ۇيگە كىرىپ كەلگەنىندە بالالارى موينىنا اسىلىپ, بالاعىنا جارماسىپ جاتقانىنا ءماز بولاتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ, بالالاردىڭ وسكەنىن دە بايقاماي قالدىق. ۇلكەن قىزىمىز تۇرمىسقا شىقپاق ويىن ايتقاندا جانە وتباسىلى اداممەن كوڭىل جاراستىردىم دەگەندە توبەمىزدەن جاي تۇسكەندەي بولدى.
اكەسى «شىقپايسىڭ» دەپ شورت كەستى. «بىرەۋدىڭ وتباسىن بۇزىپ, بالالارىن ءتىرى جەتىم ەتۋگە جول بەرمەيمىن» دەدى. مەن دە اقىلىمدى ايتىپ, رايىنان قايتارۋعا تىرىسىپ باقتىم – قىزدىڭ كونەتىن ءتۇرى جوق. «بالالارىنا قاراسىپ تۇرادى» دەپ ءۋاج ايتادى وزىنشە. «جاستىق شاقتا جەلىك قاي ەركەكتە دە بولادى. ول – وتپەلى جاعداي, ال وتباسى – كيەلى, وعان ەشكىمنىڭ كيلىگۋىنە بولمايدى» دەدى اكەسى شەگەلەي سويلەپ. قىز سوندا دا قيسايىپ, وزىنىكىن ءجون دەي بەردى. كەنەت اعايىڭ «ۇيگە الىپ كەل, كورەيىك» دەدى. مەن كوندى دەپ ويلاپ قالعام... سويتسەم, وتاعاسىم باسقا ويعا بەكىنگەن ەكەن.
جىگىت كەلگەن كەزدە ىشكى بولمەگە كىرىپ كەتكەن ول مىلتىعىن الىپ شىعىپ, قىزىنا كەزەدى. «ۇيابۇزار بولعانىڭشا ولگەنىڭ ارتىق», – دەدى تىستەنىپ. سوسىن جىگىتكە قاراپ: «قازىر مىنا شىرىك جۇمىرتقانى اتىپ تاستايمىن دا... ميليتسياعا بارىپ بەرىلەمىن... ال سەن... سونشا قادىرلى بولسا, سۇيەگىن الىپ كەتىپ جەرلەۋىڭە بولادى!» – دەدى سۇپ-سۇر بولىپ.
بارىمىزدە ءۇن جوق. جىگىت ەكى تىزەسى ءدىر-ءدىر ەتىپ ءتىل قاتپاي تۇرا بەردى. ءبىر كەزدە «بالا-شاعامدى تاستامايمىن دەسەم, قىزىڭىز عوي...», دەپ مىڭگىرلەدى.
ونى ءارى قاراي تىڭداۋدىڭ ەش ءمانىسى جوعىن تۇسىنگەن بولۋى كەرەك, وتاعاسىم بارىپ ەسىكتى اشتى دا سىرتتى نۇسقادى. ول ءىلبي باسىپ شىعىپ بارا جاتقاندا, قىز شىڭعىرىپ اتىن اتاپ ەدى, بۇرىلعان دا جوق...
بۇل وقيعا وسىلاي اياقتالدى. قاي-قايسىمىزعا دا جەڭىل تيگەن جوق, شىراعىم, بىراق, ەڭ قاتتى قينالعان وتاعاسىم شىعار دەپ ويلايمىن. شاشى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە اعارىپ كەتتى. قىزىم ءبىر جاعىنان سونى كورىپ, تاۋبەسىنە كەلگەن سياقتى. ءارى جاس كەزىندە ادامنىڭ ىشكى قۋاتى دا مولىراق بولادى عوي – بىزگە قاراعاندا تەزىرەك ەس جيىپ, ەل قاتارلى كۇنىن كورىپ كەتتى.
بولعان جاي تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارعان جوقپىز – ماقتاناتىن نارسە ەمەس قوي. نە دە بولسا «بولماي قالعان» كۇيەۋ جىگىتتەن شىققان سياقتى. بىردە قۇرداستارى اعاڭا «سەن تاراس بۋلبا سياقتى «يا تەبيا پوروديل – يا تەبيا ۋبيۋ» دەپسىڭ عوي», دەپ قالجىڭداپ جاتقانىن قۇلاعىم شالدى. بىراق: «سەنىكى ءجون! ناعىز ەركەكسىڭ!», دەپ ارقاسىنان قاعىپ, «بۇلاي ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى» دەگەندەرىن دا ەستىدىم», – دەپ اياقتادى اپاي اڭگىمەسىن.
تۋعان ءتىلدىڭ تۇمەندىك جاناشىرى
قاراعاندى قالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى قازاق ءتىلىن دامىتۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان تولەۋعايشا نوقاتقىزى ەسىمدى جاقسى مامان, ابزال انا تۇرادى. كەزىندە قازاق مەكتەپتەرىن اشقىزۋ جولىندا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن شونا سماحان ۇلى اعامىز تۋرالى بارشا قازاق بىلەدى. دەگەنمەن, سول جىلدارى بۇكىل ەلدى قامتىعان وسى باستامانى ءوڭىر-وڭىرلەردە ءىلىپ اكەتىپ, باسى-قاسىندا تۇرعان ادامداردىڭ اتتارى كوپكە تانىمال ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – وسى تولەۋعايشا نوقاتقىزى.
وتكەن جىلى جاقىن دوستارىنىڭ ۇلى ۇيلەنەتىنىن, بولاشاق جارى سوناۋ رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنان ەكەنىن حابارلاعاندا قۋانىشپەن قوسا ىشىندە ءبىر «اتتەگەن-اي» سەزىمى قىلاڭ بەرگەنىن ول جاسىرمايدى. «قازاقشا بىلمەيتىن شىعار... قاراعاندى جاستارىنىڭ ءتىلى ءشۇلدىر-شۇلدىرگە بەيىم. ولارعا «قازاق جەرىنىڭ كىندىگىندە تۇرىپ, ءوز انا تىلدەرىڭدە سويلەمەگەندەرىڭ ۇيات», دەپ كەيدە جونگە سالىپ وتىرامىز. ال قالىڭ ورىستىڭ ورتاسىندا تۋىپ-وسكەن ادامنان قازاقشا سويلە دەپ قالاي تالاپ ەتەمىز؟» دەپ ويلاپتى.
تابالدىرىق اتتاعان ۇلپەرشەكتەي جاس كەلىننىڭ ءىزىن الا تۇمەن وبلىسى ۋپوروۆ اۋدانىندا ءوسىپ-ونگەن قۇدا-قۇداعي سەرعالي قاليحان ۇلى مەن ماعريپا جاقسىمبايقىزى ءاشىمحانوۆتار باستاعان جاڭا جەگجاتتار دا كەلىپ جەتەدى. مۇنداعىلاردى ورىستىڭ نۋ ورماندى ولكەسىنەن كەلگەن جاڭا قۇدالاردىڭ سالت-داستۇرگە بەرىكتىگى, كادە-جورالعىلارعا جۇيرىكتىگى ەرەكشە سۇيسىندىرەدى... اسىرەسە, قۇدالار توبىنىڭ انا تىلىمىزدە ايتىلعان بايىپتى وي, عيبراتتى سوزدەرى, كوركەم تىلدەرى تاڭعالدىرادى. تاڭعالدىرىپ قانا قويماي وزدەرىنىڭ قۇدالىقتا دا, تويدا دا تىلەكتەرىن باسقا تىلدە بىلدىرگەندەرى ءۇشىن ۇيالتادى...
مۇنداعىلاردىڭ «قازاق مەكتەبىندە وقىدىڭىزدار ما؟» دەگەن سۇراعىنا «قايداعى مەكتەپ؟ بار بولعانى بىرنەشە ءتۇتىن تۇردىق ول جەردە», – دەگەن جاۋاپتارى ودان ارمەن قىسىلتادى. «سوندا قازاقشا قالاي تازا سويلەيسىزدەر!» دەپ قويماپتى قۇداعيلاردىڭ ءبىرى. «ول – ءبىزدىڭ وتاعاسىنىڭ ارقاسى. اكەسى ءۇي ىشىندە سونداي ءتارتىپ ورناتقان: ەسىكتەن كىرگەننەن كەيىن تەك قازاقشا سويلەۋىمىز كەرەك. بالا-شاعاسى اكەسىنىڭ قاباعىنا قاراپ ءوستى, قازىر دە تىك تۇرىپ سىيلايدى. تۋىستارىمىز بەن جورا-جولداستارىمىز دا سەراعاڭنىڭ ۇستانىمىن قولدايدى», – دەپتى ماعريپا قۇداعي.
ايتقانداي, ول كىسىلەر تاياۋدا اتامەكەنگە ورالىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ لەنين اۋدانىنا قاراستى بەرەزوۆكا سەلوسىنا قونىس تەۋىپتى. «ەندى سول جەردەگى اكەلەر ءسىزدىڭ قۇدانىڭ جولىن قۋىپ, ءوز وتباسىلارىندا سونداي ءتارتىپ ورناتسا, قانداستارىمىزدىڭ سانى 40 پايىزعا جەتەر-جەتپەس وڭىردە قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوسىلار ەدى», – دەدىك ءبىز وسى اڭگىمەنى ەستىگەندە.
ءتىلدى ۇيرەتىپ قانا قويماي, ورتا احۋالىن زەردەلەپ جۇرەتىن تولەۋعايشا نوقاتقىزى: «ءبىز انا ءتىلى دەيمىز عوي. بىراق وسى جىلدار ىشىندە وتباسىندا كىمنىڭ ىقپالى ۇستەم بولسا, بالا سونىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, سونىڭ تىلىندە سويلەيتىنىنە كوزىم جەتتى, – دەيدى. – قالادا وسكەن قىزدار پىسىق كەلەدى عوي. اۋىلدان كەلىپ, سونداي قالا قىزىنا ۇيلەنگەن جىگىتتەردىڭ وتباسىنا كىرىپ شىعىڭىزشى – بالالارى شەتىنەن ورىسشا سويلەيدى. ويتكەنى, قازىرگى زاماننىڭ بالالارى سۇڭعىلا – وتباسىندا كىمنىڭ بەدەلدى ەكەنىن جاقسى بىلەدى».
بۇل دا – ويلاندىراتىن جاي.
قوعامدا, وتباسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ورنىعىپ, ونىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە اكەنىڭ ورنى مەن ءرولى بەكەمدەلە ءتۇسۋىن ويلاساق, ونى ىسكە اسىرۋ كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە اكە بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىن جاڭا فورماتتى ءىس-شارالاردىڭ ءجونى بولەك. سونىڭ ىشىندە بالالار كوپ قولداناتىن ەلەكتروندىق قۇرالدارعا سالىنعان اكەنىڭ ورنى, ونەگەسى تۋرالى تاعىلىمدى مىسالداردى ارقاۋ ەتكەن شاعىن روليكتەر جاس بۋىننىڭ ساناسىنا تەزىرەك اسەر ەتەر ەدى. حالقىمىزدا «ءجۇز رەت ەستىگەننەن ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەگەن ءسوز بار, ەندەشە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىق تۇرلەرىندە اكە بەدەلى ناسيحاتتالىپ, وسى ماقالا كەيىپكەرلەرى سياقتى ناقتى ادامدار جاستارمەن كەزدەسۋلەرگە, توك-شوۋلارعا شاقىرىلۋىنىڭ دا پايداسى زور.
ۇلدارىمىزدى ءومىر بويى تەك قانا ايەلدەر تاربيەسىنىڭ ىقپالىنان شىعارۋ ءۇشىن جاسالۋى كەرەك تاعى ءبىر قادام – جاس ۇرپاققا تاربيە, ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ەر-ازاماتتاردىڭ مولىنان تارتىلۋى ەكەندىگى داۋسىز. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن پەداگوگيكالىق ءبىلىم وردالارىنا ۇل بالالاردى قابىلداۋدا جەڭىلدىك جاسالۋى كەرەك.
ودان كەيىنگى ماسەلە پەداگوگتەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا كەلىپ تىرەلەدى. وتاعاسى, اسىراۋشى بولعان سوڭ, ونىڭ تابار تابىسى دا سوعان سايكەس بولۋى كەرەك. يگى ماقساتىمىز ءۇشىن, مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ءىستەيتىن ەر ازاماتتاردىڭ جالاقىسىنا ۇستەمە اقى بەلگىلەۋ جولدارى قاراستىرىلعانى ءجون بولار ەدى. ماسەلەگە بايىپپەن قاراپ, ويلاستىرسا, پەداگوگ ۇستازداردىڭ قاتارىن ەر ازاماتتارمەن تولتىرۋدىڭ بۇل جاندى ماسەلەسى شەشىمىن تابار ما ەدى؟
ال ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن ءبىلىمدى, ىسكەر قىزدارىمىزدىڭ بيلىككە ارالاسۋى قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ساقتالۋى, ۇلدارىمىزدىڭ جاس شىبىقتاي سولقىلداپ تۇرعان شاعىندا ەر ازاماتتاردان ونەگە الىپ, وزدەرىن جىگىتشە ۇستاپ ءۇيرەنۋى, ەركەك بولىپ قالىپتاسۋى دا سونشالىقتى ماڭىزدى. ۇستازدار اراسىندا ەر ازاماتتار سانىنىڭ كوبەيۋى ۇلدارىمىزدىڭ ۇلىقتى بولىپ وسۋىنە, ال ءوز كەزەگىندە بۇل وتباسىنداعى, قوعامداعى اكە بەدەلىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتەر ەدى.
كامال الپەيىسوۆا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ حاتشىسى
ءسوز باسى
تاربيە ماسەلەسىنە بايلانىستى جاستارمەن بولعان ءبىر كەزدەسۋدە: «اكە قانداي بولۋى كەرەك؟ اكەنىڭ قاتال بولعانى دۇرىس پا؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. اكەنىڭ ىقپالدى, تالاپشىل بولعانىنىڭ, اكە ونەگەسىمەن ءوسۋدىڭ, بالا-شاعاسى ءۇشىن اكەسى زور بەدەل يەسى بولۋىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى وراسان زور ماڭىزى تۋرالى ۇدايى كوكەيىمدە جۇرگەن ويدى ايتۋدىڭ ءساتى تۇسكەندە, باستى دايەك رەتىندە جوعارىدا اتالعان كىتاپ پەن ءۇزىندى مىسالعا كەلتىرىلىپ ەدى. ودان ءارى اكە تۋرالى, ونىڭ ءداستۇرلى قازاق وتباسىنداعى ەشقانداي جاعداي, ەشبىر كۇش شايقالتا المايتىن بەدەلى تۋرالى پىكىر الماسۋ, وي ايتۋ, تاجىريبە ءبولىسۋدىڭ ءبارىن قامتىعان اڭگىمە باستالىپ كەتتى.
وسى ماقالانى جازۋعا دا سول كەزدەسۋ تۇرتكى بولدى.
جاھاندانۋدىڭ, باسقا مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىنان بولار, ءبىزدىڭ قوعامدا كوپتەگەن قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراس وزگەرۋدە. وكىنىشكە قاراي, جاقسارۋ جاعىنا قاراي ەمەس, ناشارلاۋ, تومەندەۋ جاعىنا قاراي. ونىڭ مىسالدارى اتتاپ باسقان سايىن كەزدەسەدى. بىرەۋدى بىرەۋدىڭ ۇرىپ جاتقانىن كورگەندەر ولاردى اجىراتۋعا, ءجابىر كورۋشىنى اراشالاۋعا ەمەس, جالما-جان تەلەفونىنا ءتۇسىرىپ الۋعا ۇمتىلاتىنى نەمەسە بايقاماعانداي ءوتىپ كەتۋى – الىمجەتتىككە توزبەۋ, ءالسىزدى قورعاۋ سياقتى ادامي اسىل قاسيەتتەردىڭ ازايۋىنان دەگەن وي كەلەدى. ال شاڭىراق كوتەرگەندەردىڭ تورتتەن ءبىرى اجىراساتىنىن – وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ قادىرى كەتۋىنەن دەمەي نە دەيمىز؟
ال سوڭعى كەزدەردەگى ءبىلىمدى, بىلىكتى دەپ ءۇمىت ارتىپ, جوعارى لاۋازىمدارعا تاعايىندالعان جاپ-جاس باسشىلاردىڭ جەمقور بولىپ شىعىپ, اكەلەرىنىڭ «اتتارىن شىعارىپ» جاتقاندارىنان مورالدىق قۇلدىراۋدىڭ ايقىن بەلگىسىن كورۋگە بولادى. تاياۋدا سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ اكەسىمەن قالاي سويلەسكەنىن كورىپ, جاعاسىن ۇستاعان تانىس قورعاۋشى كىسى مول سوما تولەنەتىن جۇمىستان باس تارتقانىن بىلەمىز. ونىڭ بۇلاي ەتۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىنبەگەن جەمقور جىگىتتىڭ تۋىستارى تاڭعالىپتى. جالىنىپ, شالعايىنا وراتىلعان شەشەسى دە ونىڭ «اكەسىن تاپتاپ كەتەيىن دەپ تۇرعان ۇلدان نە ءۇمىت, نە قايىر؟» دەگەن ءۋاجىن تۇسىنە قويماعان سىڭايلى...
بىزدىڭشە بۇل – ورتاسىندا, وتباسىندا اكەنى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ دەگەن اتىمەن بولماعان ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنان حابار بەرەدى. ادەتتە, قىلمىستىق جولعا تولىق ەمەس وتباسىندا, قوعامدىق ناشار ورتادا وسكەندەر كوپ بارادى دەسەدى. ال سوڭعى جىلدارداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىستار كەيىپكەرلەرىن ويشا شولىپ ءوتىڭىزشى – ولاردىڭ ىشىندە «قارنى توق, ۋايىمى جوق» ورتادا, ەشكىمنەن (اكەسىنەن دە!) ىقپاي وسكەن بالالاردىڭ كوپ ەكەندىگى ويلانتادى.
مىنە, وسىنداي مىسالدار وتباسىنداعى اكەنىڭ بايىرعى بەدەلىن, ماقالا باسىنداعى سىلتەمەدە كەلتىرگەندەي, ورىندى قاتالدىعىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ول ءۇشىن ەۋروپالىق تاربيە اسەرىمەن بارعان سايىن كەڭ قولدانىسقا يە بولىپ بارا جاتقان «اكە – دوسىڭ» دەگەننەن گورى «اكە – سەنىڭ جارىق دۇنيەگە كەلۋىڭە سەبەپشى, سەن باس يەر تۇلعا» دەگەن قازاقي ۇعىمدى ورنىقتىرعان دۇرىس. اركىمنىڭ ءوز ورنى بار. اكە ۇلى مەن قىزىنىڭ قۇپيا سىرىن ءبولىسىپ, سىبىرلاسىپ جۇرەتىن «دوسىنان» گورى, وتباسىنىڭ ايبارى, قورعانى, اسىراۋشىسى جانە ەڭ باستىسى, بالالارى ءۇشىن بەدەلدى تۇلعا بولۋى كەرەك. بۇل ەكى تاراپقا دا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
بالا كەزىمىزدە ءبىر جاققا بارعىمىز كەلىپ, انامىزدان سۇرانساق, ول كىسى «اكەڭ جىبەرسە – بارارسىڭ» دەيتىن. الدەبىر جاعدايعا كەلىسەتىن بولسا دا, اۋەلى «اكەڭە ايتايىن» دەيتىنىن بىلەتىنبىز. مەنىڭ الدىمداعى بۋىن وكىلدەرى مەن قاتارلاستار مۇنى جوققا شىعارماسى انىق.
وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قوعامدا سول بەدەلدىڭ بەرەكەسى كەتە باستاعان سياقتى. اتقارعان قىزمەتىمە, زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىبىما بايلانىستى وتباسىلىق ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەتىن جيىن, كەزدەسۋلەرگە, تەلەحابارلارعا ءجيى قاتىسامىن. سول جەرلەردە اليمەنت تولەمەۋ ءۇشىن ءوز بەلىنەن جاراتىلعان بالالارىنان قاشىپ-پىسىپ ءجۇرگەن «اكەلەر» تۋرالى; ءومىردىڭ قيىندىعىنا «كۇيىنىپ» ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەن «وتاعاسىلار» تۋرالى مىسالداردى ەستىگەن سايىن; اكەسىنىڭ جۋان جۇدىرىعىنان قورعاۋ ءۇشىن ايەلدەردىڭ شيەتتەي بالا-شاعاسىمەن «داعدارىس ورتالىقتارىن» مەكەندەپ جۇرگەنىن كورگەن سايىن... ءبىز بىلەتىن, ءبىز جىرعا قوساتىن اكەلەر دينوزاۆرلار سياقتى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ ۇيالاپ ءجۇر.
اكەلەر نەگە وزگەردى؟ اتالار مەن اكەلەردىڭ بويىنداعى ىرىلىكتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا دارۋى نەگە ماردىمسىز؟
تۋعانىنان باستاپ ايەلدەردىڭ تاربيەسىندە بولىپ, ەر ادامنىڭ ىقپالىن كەم كورگەن بۇگىنگى بۋىن ازاماتتاردىڭ ىشىندە «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرەتىن, ايەلدىڭ تابىسىنا اۋىز اشىپ وتىراتىن, ەركەككە ءتان ىرىلىگى از, ۇساقتىعى باسىم, باتىر بابالارىمىزدىڭ ەل قورعاۋشىلىق رۋحىن جوعالتىپ, اسكەرگە بارۋدان قاشاتىن, ايەل دەمەي, قىز دەمەي, سالعىلاسىپ ۇرسىسىپ شىعا كەلەتىن جىگىتتەر كوبەيىپ بارا جاتقانداي.
سولارعا قاراپ ءجۇرىپ, ەلسۇيەر ۇلدى ءوز ونەگەسىمەن باۋلىپ وسىرگەن ۇلى تۇلعالار تۋرالى كىتاپتاردان وقىعانىمىزداي, ونىڭ بەر جاعىندا ءوزىمىزدى تاربيەلەگەندەي رۋحى كۇشتى, اتادان بالاعا بەرىلگەن تاربيە ءتىنى مىقتى, ادامي قادىر-قاسيەتىن ساقتاي العان اكەلەردى, سونداي اكەلەردىڭ تاربيەسىن كورگەن بالالاردى ىزدەيتىن بولدىم.
ارابياداعى احمەت
قازىرگىدەي تىكەلەي رەيس جوق كەزىندە دۋباي قالاسىنا كەلگەندەردى ابۋ-دابي اۋەجايىنان «ەير-استانا» كومپانياسىنىڭ اۆتوبۋسى جەتكىزىپ سالاتىن. كولىك جۇرگىزۋشىسى: «انە, سىزدەر توقتايتىن قوناقۇيى» دەپ 43 قاباتتىق «Gloria hotel»-ءدى كورسەتىپ, ءبىزدى جول بويىنان ءتۇسىرىپ كەتتى. ماشينالار ءارلى-بەرلى توقتاۋسىز ءجۇرىپ جاتقان سەگىز قاتارلى اۆتوجولدىڭ ارعى بەتىندەگى قوناقۇيگە قالاي بارامىز دەپ تۇرعانىمىزدا: «سىزدەرگە تاكسي كەرەك پە؟» دەگەن داۋىس ەستىلدى. دۋبايدا, ءتۇن جارىمنان اۋعاندا, قازاق تىلىندە قويىلعان سۇراققا اڭ-تاڭ قالىپ, ەس جيعانىمىزشا, قاسىمىزعا كەلىپ توقتاي قالعان كولىكتەن جاس جىگىت ءتۇسىپ, سالەم بەردى.
ول ءبىزدى قوناقۇيگە اكەلىپ, ورنالاسۋىمىزعا كومەكتەستى. قىزىم ءتۇرلى قاعازداردى تولتىرىپ جاتقاندا مەن ونىمەن جاقىنىراق تانىستىم. اتى احمەت ەكەن. اكەسى ساپار وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى شارتقا سايكەس اسا ۇلكەن, جابىق قۇرىلىس نىسانىن سالىسۋعا كەلگەن ينجەنەر ەكەن. ۋاقىت وتە سول جەردەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى قىزمەتكە شاقىرعان كەزدە بالا-شاعاسىن كوشىرىپ الىپ كەلىپتى. ءۇش ۇلى, ەكى قىزى بار, احمەت كەنجەلەرى كورىنەدى. «اپالارىڭىز ارابتارعا تۇرمىسقا شىقتى ما؟» دەگەن سۇراعىما «و نە دەگەنىڭىز؟ اكەم ولاردى «قازاققا تۇرمىسقا شىعاسىڭدار» دەپ وسىرگەن, سولاي بولدى دا» دەدى. داۋىس ىرعاعىندا اكەسىنىڭ ايتقانى ءجون ەكەندىگىنە دەگەن نىق سەنىم بار.
«قازاقشا جاقسى سويلەيدى ەكەنسىز», – دەدىم مەن سۇيسىنگەنىمدى جاسىرماي. احمەت: «انا ءتىلىم عوي!» – دەدى جاي عانا. سوسىن: «اكەمنىڭ تالابى سولاي بولدى. ول كىسى ۇيدە ارابشا سويلەۋىمىزگە رۇقسات ەتپەيدى. بالا كەزىمىزدە ونىسىن تۇسىنبەگەنبىز, قازىر سول ءۇشىن تەك العىس ايتامىز», – دەپ قوسىپ قويدى. انا تىلىنە قوسا اراب, اعىلشىن, فرانتسۋز, تۇرىك ءتىلدەرىندە ەركىن سويلەيدى ەكەن. «ورىس ءتىلىن ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. قازاقستانعا بارسام, كەرەك بولادى عوي» دەدى. جۇرەگىم شىم ەتە قالدى.
بىرەر جىل بۇرىن قازاقستانعا كەلىپ كەتىپتى. تۋعان جەرى – اقتوبە ءوڭىرى تۋرالى ايتىپ, «وقۋىمدى بىتىرگەن سوڭ ەلگە قايتامىن», دەپ الىپ-ۇشىپ وتىر. ماقساتى – تاعى دا اكەسىنىڭ ايتۋى بويىنشا – العان ءبىلىمىن قازاقستاننىڭ كوركەيۋىنە ارناپ, تۋعان جەرگە قازىق قاعۋ جانە قازاق قىزىنا ۇيلەنۋ.
«ەلدەگى ادامداردىڭ ءسوز اراسىنا «براتان», «داۆاي», «كونەچنو» دەپ سويلەيتىندەرى قىزىق كورىندى. سوسىن جىگىتتەردىڭ دە, قىزداردىڭ دا دورەكى مىنەز كورسەتەتىندەرى قولايسىز اسەر ەتتى. ال ەڭ جامانى, قىزدار بىرەۋدىڭ وتباسىن بۇزىپ, كۇيەۋگە شىعا بەرەدى ەكەن – وعان اكەلەرى قالاي رۇقسات ەتكەنىن تۇسىنبەدىم», – دەدى احمەت تاعى ءبىر اڭگىمەلەسكەنىمىزدە.
ويلاپ وتىرسام, بۇل دا بىزدەگى اكەلەردىڭ ايبارىمەن ىقتىرىپ, ۇرپاعىنا ءتۇزۋ ءومىر ءسۇرۋ تۋرالى مىزعىماس ۇستانىمىن سىڭىرەتىن بايىرعى بەدەلى ازايىپ بارا جاتىر ما دەگەن كۇدىگىمنىڭ بەكەر ەمەستىگىن كورسەتەتىندەي. ءبىز بالا بولعان ۋاقىتتا انامىزدى ءويتىپ-ءبۇيتىپ دەگەنىمىزگە كوندىرۋ مۇمكىن بولعانىمەن, ءبارىبىر سوڭعى ءسوزدى اكە ايتاتىن. اۋلەتىنە كەلەر ءسوز, تۇسەر تاڭبا «پالەنشەنىڭ ۇل-قىزى» دەپ, ءوزىنىڭ اتىمەن قوسا ايتىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇپكىلىكتى شەشىمدى اكە قابىلدايتىن.
ءار جىلدارداعى دەرەكتەردى سالىستىرىپ وتىرساق, بۇدان وتىز, قىرىق جىل بۇرىن قازىرگىدەي, بىرەۋدىڭ ايەلىن تاستاتىپ تۇرمىسقا شىعۋ, ايەلى بار ەكەنىن بىلە تۇرا ءجۇرىس جاساۋ, نەكەسىز بالا تۋ فاكتىلەرى دە الدەقايدا از كەزدەسەدى. ال بۇگىندە ارامىزدا ۇل-قىزىنا كۇنانىڭ ەڭ ۇلكەنى – بىرەۋدىڭ وتباسىن بۇزۋ ەكەنىن ايتپاق تۇگىلى, وتباسىلى ەركەكتەن بالا تۋىپ العان قىزدارىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ جۇرگەن اكەلەر دە كەزدەسەدى. اششى شىندىق. شىركىن, احمەتتىڭ اكەسىن اكەلىپ, سولارعا اۋلەت ابىرويىن ويلايتىن اكە بولۋدان «شەبەرلىك ساباقتارىن» وتكىزدىرەر مە ەدى دەگەن ويعا قالام كەيدە.
احمەتتىڭ ءار سوزىنەن اكەدەن ءۇيرەنۋ, اكەنى ءپىر تۇتۋ, وتباسىنداعى اكەنىڭ ورنى تۋرالى نىق ورنىققان سەنىم بايقالاتىن ەدى. سول كۇندەرى قازاقستان تۋرالى سۇراپ, كەيدە قالانىڭ قاي جەرىنە بارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, بىزبەن حابارلاسىپ تۇرعان جاس جىگىتپەن اڭگىمەلەسكەن سايىن ونىڭ تاريحىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز, ەلدىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى سونشالىق كوپ بىلەتىنىنە ءسۇيسىندىم. جانە احمەتتىڭ اڭگىمەلەرىنەن ونىڭ ءاربىر جەتىستىگىنىڭ ار جاعىندا «اكەم ءبىلىپ ءجۇر دەگەن... اكەم ۇيرەتكەن... اكەم ايتقان سوڭ...» دەگەن «تۇرتكى» تۇرعانىنا كوزىم جەتە ءتۇستى. احمەتپەن قوشتاساردا: «اكەڭىزگە تارتقان ازامات بولىڭىز!», دەپ تىلەك ايتتىم. ول: «و-و, اكەمدەي بولۋ وڭاي ەمەس» دەدى رياسىز تازا كوڭىلمەن.
تورعايدىڭ «تاراس بۋلباسى»
مەكتەپ بىتىرە سالا وقۋ ىزدەپ كەتىپ, ودان كەيىن «قىز – جات جۇرتتىق» دەگەن ءومىر سالتى بويىنشا, تۋعان جەرىمنەن ءبىراز الىستاپ كەتكەن مەن قازىر عانا ەل ازاماتتارىنىڭ ءبىرلى-جارىم باسقوسۋلارىنا بارىپ, ارالاسا باستادىم. سونداي باسقوسۋدىڭ بىرىندە شاشى اپپاق كۇمىستەي, ءتۇرى دە كەلىستى ءبىر اعايعا كوپشىلىك شۇپىرلەسە امانداسىپ, ءوزى قاتارلاس ءبىر كىسى «وۋ, تاراس بۋلبا كەلىپ قالىپتى عوي!», دەپ قۇشاق جايىپ جاتتى. «بۇل كىسى كىم؟» دەدىم مەكتەپتەس قۇربىما قاراپ. ونىڭ: «ەلدە قىزمەت ەتكەن. وبلىس جابىلعاندا الماتىعا كوشكەن» دەگەن ءسوزدەرى ماعان ەشقانداي اقپارات بەرگەن جوق. كوكەيىمدە «نەگە تاراس بۋلبا؟» دەگەن سۇراق تۇردى.
ارادا بىرنەشە اي وتكەندە اعايدىڭ بايبىشەسىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاسى سەكسەننەن اسسا دا ويى انىق, ءسوزى شيراق, جىلى ءجۇزدى كىسى ەكەن, اپايمەن بىردەن ءشۇيىركەلەسىپ اڭگىمەلەسىپ كەتتىم. ءسوز اراسىندا رەتىن تاۋىپ, اعايدىڭ «تاراس بۋلبا» اتانۋىنىڭ سىرىن سۇراپ ەدىم, ول كىسى اۋەلى: «ايتسام با ەكەن؟» دەگەندەي سىناي قارادى. سوسىن «ارادا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى... قاتارلاستارىمىزدىڭ كوبى جوق. سوندا دا بولسا, اتىمىزدى اتاماي-اق قويشى», دەپ ءوتىندى. سەبەبىن اپايدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعاندا ءتۇسىندىم.
«اعايىڭنىڭ ارقاسىندا شالقىپ ءومىر كەشتىم. ەلگە سىيلى, وتباسىنا قادىرلى بولدى. ساياتشىلىعى بار ەدى, «قابان اتامىز, قۇس اتامىز», دەپ اقكول, سارىقوپا جاققا ءجيى بارىپ تۇراتىن. ولجاسىن جۇرتقا تاراتىپ, شاڭ-شاڭ بولىپ ۇيگە كىرىپ كەلگەنىندە بالالارى موينىنا اسىلىپ, بالاعىنا جارماسىپ جاتقانىنا ءماز بولاتىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ, بالالاردىڭ وسكەنىن دە بايقاماي قالدىق. ۇلكەن قىزىمىز تۇرمىسقا شىقپاق ويىن ايتقاندا جانە وتباسىلى اداممەن كوڭىل جاراستىردىم دەگەندە توبەمىزدەن جاي تۇسكەندەي بولدى.
اكەسى «شىقپايسىڭ» دەپ شورت كەستى. «بىرەۋدىڭ وتباسىن بۇزىپ, بالالارىن ءتىرى جەتىم ەتۋگە جول بەرمەيمىن» دەدى. مەن دە اقىلىمدى ايتىپ, رايىنان قايتارۋعا تىرىسىپ باقتىم – قىزدىڭ كونەتىن ءتۇرى جوق. «بالالارىنا قاراسىپ تۇرادى» دەپ ءۋاج ايتادى وزىنشە. «جاستىق شاقتا جەلىك قاي ەركەكتە دە بولادى. ول – وتپەلى جاعداي, ال وتباسى – كيەلى, وعان ەشكىمنىڭ كيلىگۋىنە بولمايدى» دەدى اكەسى شەگەلەي سويلەپ. قىز سوندا دا قيسايىپ, وزىنىكىن ءجون دەي بەردى. كەنەت اعايىڭ «ۇيگە الىپ كەل, كورەيىك» دەدى. مەن كوندى دەپ ويلاپ قالعام... سويتسەم, وتاعاسىم باسقا ويعا بەكىنگەن ەكەن.
جىگىت كەلگەن كەزدە ىشكى بولمەگە كىرىپ كەتكەن ول مىلتىعىن الىپ شىعىپ, قىزىنا كەزەدى. «ۇيابۇزار بولعانىڭشا ولگەنىڭ ارتىق», – دەدى تىستەنىپ. سوسىن جىگىتكە قاراپ: «قازىر مىنا شىرىك جۇمىرتقانى اتىپ تاستايمىن دا... ميليتسياعا بارىپ بەرىلەمىن... ال سەن... سونشا قادىرلى بولسا, سۇيەگىن الىپ كەتىپ جەرلەۋىڭە بولادى!» – دەدى سۇپ-سۇر بولىپ.
بارىمىزدە ءۇن جوق. جىگىت ەكى تىزەسى ءدىر-ءدىر ەتىپ ءتىل قاتپاي تۇرا بەردى. ءبىر كەزدە «بالا-شاعامدى تاستامايمىن دەسەم, قىزىڭىز عوي...», دەپ مىڭگىرلەدى.
ونى ءارى قاراي تىڭداۋدىڭ ەش ءمانىسى جوعىن تۇسىنگەن بولۋى كەرەك, وتاعاسىم بارىپ ەسىكتى اشتى دا سىرتتى نۇسقادى. ول ءىلبي باسىپ شىعىپ بارا جاتقاندا, قىز شىڭعىرىپ اتىن اتاپ ەدى, بۇرىلعان دا جوق...
بۇل وقيعا وسىلاي اياقتالدى. قاي-قايسىمىزعا دا جەڭىل تيگەن جوق, شىراعىم, بىراق, ەڭ قاتتى قينالعان وتاعاسىم شىعار دەپ ويلايمىن. شاشى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە اعارىپ كەتتى. قىزىم ءبىر جاعىنان سونى كورىپ, تاۋبەسىنە كەلگەن سياقتى. ءارى جاس كەزىندە ادامنىڭ ىشكى قۋاتى دا مولىراق بولادى عوي – بىزگە قاراعاندا تەزىرەك ەس جيىپ, ەل قاتارلى كۇنىن كورىپ كەتتى.
بولعان جاي تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارعان جوقپىز – ماقتاناتىن نارسە ەمەس قوي. نە دە بولسا «بولماي قالعان» كۇيەۋ جىگىتتەن شىققان سياقتى. بىردە قۇرداستارى اعاڭا «سەن تاراس بۋلبا سياقتى «يا تەبيا پوروديل – يا تەبيا ۋبيۋ» دەپسىڭ عوي», دەپ قالجىڭداپ جاتقانىن قۇلاعىم شالدى. بىراق: «سەنىكى ءجون! ناعىز ەركەكسىڭ!», دەپ ارقاسىنان قاعىپ, «بۇلاي ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى» دەگەندەرىن دا ەستىدىم», – دەپ اياقتادى اپاي اڭگىمەسىن.
تۋعان ءتىلدىڭ تۇمەندىك جاناشىرى
قاراعاندى قالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى قازاق ءتىلىن دامىتۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان تولەۋعايشا نوقاتقىزى ەسىمدى جاقسى مامان, ابزال انا تۇرادى. كەزىندە قازاق مەكتەپتەرىن اشقىزۋ جولىندا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن شونا سماحان ۇلى اعامىز تۋرالى بارشا قازاق بىلەدى. دەگەنمەن, سول جىلدارى بۇكىل ەلدى قامتىعان وسى باستامانى ءوڭىر-وڭىرلەردە ءىلىپ اكەتىپ, باسى-قاسىندا تۇرعان ادامداردىڭ اتتارى كوپكە تانىمال ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – وسى تولەۋعايشا نوقاتقىزى.
وتكەن جىلى جاقىن دوستارىنىڭ ۇلى ۇيلەنەتىنىن, بولاشاق جارى سوناۋ رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنان ەكەنىن حابارلاعاندا قۋانىشپەن قوسا ىشىندە ءبىر «اتتەگەن-اي» سەزىمى قىلاڭ بەرگەنىن ول جاسىرمايدى. «قازاقشا بىلمەيتىن شىعار... قاراعاندى جاستارىنىڭ ءتىلى ءشۇلدىر-شۇلدىرگە بەيىم. ولارعا «قازاق جەرىنىڭ كىندىگىندە تۇرىپ, ءوز انا تىلدەرىڭدە سويلەمەگەندەرىڭ ۇيات», دەپ كەيدە جونگە سالىپ وتىرامىز. ال قالىڭ ورىستىڭ ورتاسىندا تۋىپ-وسكەن ادامنان قازاقشا سويلە دەپ قالاي تالاپ ەتەمىز؟» دەپ ويلاپتى.
تابالدىرىق اتتاعان ۇلپەرشەكتەي جاس كەلىننىڭ ءىزىن الا تۇمەن وبلىسى ۋپوروۆ اۋدانىندا ءوسىپ-ونگەن قۇدا-قۇداعي سەرعالي قاليحان ۇلى مەن ماعريپا جاقسىمبايقىزى ءاشىمحانوۆتار باستاعان جاڭا جەگجاتتار دا كەلىپ جەتەدى. مۇنداعىلاردى ورىستىڭ نۋ ورماندى ولكەسىنەن كەلگەن جاڭا قۇدالاردىڭ سالت-داستۇرگە بەرىكتىگى, كادە-جورالعىلارعا جۇيرىكتىگى ەرەكشە سۇيسىندىرەدى... اسىرەسە, قۇدالار توبىنىڭ انا تىلىمىزدە ايتىلعان بايىپتى وي, عيبراتتى سوزدەرى, كوركەم تىلدەرى تاڭعالدىرادى. تاڭعالدىرىپ قانا قويماي وزدەرىنىڭ قۇدالىقتا دا, تويدا دا تىلەكتەرىن باسقا تىلدە بىلدىرگەندەرى ءۇشىن ۇيالتادى...
مۇنداعىلاردىڭ «قازاق مەكتەبىندە وقىدىڭىزدار ما؟» دەگەن سۇراعىنا «قايداعى مەكتەپ؟ بار بولعانى بىرنەشە ءتۇتىن تۇردىق ول جەردە», – دەگەن جاۋاپتارى ودان ارمەن قىسىلتادى. «سوندا قازاقشا قالاي تازا سويلەيسىزدەر!» دەپ قويماپتى قۇداعيلاردىڭ ءبىرى. «ول – ءبىزدىڭ وتاعاسىنىڭ ارقاسى. اكەسى ءۇي ىشىندە سونداي ءتارتىپ ورناتقان: ەسىكتەن كىرگەننەن كەيىن تەك قازاقشا سويلەۋىمىز كەرەك. بالا-شاعاسى اكەسىنىڭ قاباعىنا قاراپ ءوستى, قازىر دە تىك تۇرىپ سىيلايدى. تۋىستارىمىز بەن جورا-جولداستارىمىز دا سەراعاڭنىڭ ۇستانىمىن قولدايدى», – دەپتى ماعريپا قۇداعي.
ايتقانداي, ول كىسىلەر تاياۋدا اتامەكەنگە ورالىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ لەنين اۋدانىنا قاراستى بەرەزوۆكا سەلوسىنا قونىس تەۋىپتى. «ەندى سول جەردەگى اكەلەر ءسىزدىڭ قۇدانىڭ جولىن قۋىپ, ءوز وتباسىلارىندا سونداي ءتارتىپ ورناتسا, قانداستارىمىزدىڭ سانى 40 پايىزعا جەتەر-جەتپەس وڭىردە قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ناقتى ۇلەس قوسىلار ەدى», – دەدىك ءبىز وسى اڭگىمەنى ەستىگەندە.
ءتىلدى ۇيرەتىپ قانا قويماي, ورتا احۋالىن زەردەلەپ جۇرەتىن تولەۋعايشا نوقاتقىزى: «ءبىز انا ءتىلى دەيمىز عوي. بىراق وسى جىلدار ىشىندە وتباسىندا كىمنىڭ ىقپالى ۇستەم بولسا, بالا سونىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, سونىڭ تىلىندە سويلەيتىنىنە كوزىم جەتتى, – دەيدى. – قالادا وسكەن قىزدار پىسىق كەلەدى عوي. اۋىلدان كەلىپ, سونداي قالا قىزىنا ۇيلەنگەن جىگىتتەردىڭ وتباسىنا كىرىپ شىعىڭىزشى – بالالارى شەتىنەن ورىسشا سويلەيدى. ويتكەنى, قازىرگى زاماننىڭ بالالارى سۇڭعىلا – وتباسىندا كىمنىڭ بەدەلدى ەكەنىن جاقسى بىلەدى».
بۇل دا – ويلاندىراتىن جاي.
قوعامدا, وتباسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ورنىعىپ, ونىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە اكەنىڭ ورنى مەن ءرولى بەكەمدەلە ءتۇسۋىن ويلاساق, ونى ىسكە اسىرۋ كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە اكە بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىن جاڭا فورماتتى ءىس-شارالاردىڭ ءجونى بولەك. سونىڭ ىشىندە بالالار كوپ قولداناتىن ەلەكتروندىق قۇرالدارعا سالىنعان اكەنىڭ ورنى, ونەگەسى تۋرالى تاعىلىمدى مىسالداردى ارقاۋ ەتكەن شاعىن روليكتەر جاس بۋىننىڭ ساناسىنا تەزىرەك اسەر ەتەر ەدى. حالقىمىزدا «ءجۇز رەت ەستىگەننەن ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەگەن ءسوز بار, ەندەشە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىق تۇرلەرىندە اكە بەدەلى ناسيحاتتالىپ, وسى ماقالا كەيىپكەرلەرى سياقتى ناقتى ادامدار جاستارمەن كەزدەسۋلەرگە, توك-شوۋلارعا شاقىرىلۋىنىڭ دا پايداسى زور.
ۇلدارىمىزدى ءومىر بويى تەك قانا ايەلدەر تاربيەسىنىڭ ىقپالىنان شىعارۋ ءۇشىن جاسالۋى كەرەك تاعى ءبىر قادام – جاس ۇرپاققا تاربيە, ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ەر-ازاماتتاردىڭ مولىنان تارتىلۋى ەكەندىگى داۋسىز. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن پەداگوگيكالىق ءبىلىم وردالارىنا ۇل بالالاردى قابىلداۋدا جەڭىلدىك جاسالۋى كەرەك.
ودان كەيىنگى ماسەلە پەداگوگتەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا كەلىپ تىرەلەدى. وتاعاسى, اسىراۋشى بولعان سوڭ, ونىڭ تابار تابىسى دا سوعان سايكەس بولۋى كەرەك. يگى ماقساتىمىز ءۇشىن, مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ءىستەيتىن ەر ازاماتتاردىڭ جالاقىسىنا ۇستەمە اقى بەلگىلەۋ جولدارى قاراستىرىلعانى ءجون بولار ەدى. ماسەلەگە بايىپپەن قاراپ, ويلاستىرسا, پەداگوگ ۇستازداردىڭ قاتارىن ەر ازاماتتارمەن تولتىرۋدىڭ بۇل جاندى ماسەلەسى شەشىمىن تابار ما ەدى؟
ال ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن ءبىلىمدى, ىسكەر قىزدارىمىزدىڭ بيلىككە ارالاسۋى قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ساقتالۋى, ۇلدارىمىزدىڭ جاس شىبىقتاي سولقىلداپ تۇرعان شاعىندا ەر ازاماتتاردان ونەگە الىپ, وزدەرىن جىگىتشە ۇستاپ ءۇيرەنۋى, ەركەك بولىپ قالىپتاسۋى دا سونشالىقتى ماڭىزدى. ۇستازدار اراسىندا ەر ازاماتتار سانىنىڭ كوبەيۋى ۇلدارىمىزدىڭ ۇلىقتى بولىپ وسۋىنە, ال ءوز كەزەگىندە بۇل وتباسىنداعى, قوعامداعى اكە بەدەلىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپال ەتەر ەدى.
كامال الپەيىسوۆا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ حاتشىسى
