تامساندىرعان ءتاج ماحال!

ساناڭدى سارسىلتىپ شاپاقتايتىن ءلاززات-سەزىم ءوشۋ ورنىنا ءورشي تۇسسە, وڭىڭدە عانا ەمەس, تۇسىڭدە دە دەگبىرىڭدى قاشىرىپ, دەمىكتىرگەندەي كۇيگە بولەسە, كۇيدىرتىپ كۇڭىرەنتسە, كەمىرىپ تۇرىپ, كەنەت كوڭىلدەندىرسە, شاتتىق ەلەسپەن جۇرەك شاڭىن قاعىپ, ىلە ارمان ءالديىن الىستاتا, قويۋ مۇڭعا مالىپ-مالىپ السا, انە, سەنىڭ اڭسارىڭنىڭ – انىق اسقىنعانى, الپىس ەكى تامىرىڭدا ماحاببات قانى تاسقىندادى! بۇل – جالپى, جيىنتىق جاننات ۇعىمنىڭ ماحابباتى! ءومىردى ءسۇيۋدىڭ ماڭگىلىك ماحابباتى! عاشىقتىق تابىنۋدى ەسەلەگەن ماحاببات! تامسانعان سايىن سىلاڭداپ ۇزاپ, ۇستاتپايتىن ماحاببات! ءسال شىداڭىز, ونىڭ اتى – ءتاج ماحال! كوڭىلىمنىڭ قوڭىراۋى بەزەكتەپ بەبەۋلەگەلى قاشان: «كورمەي سۇيدىرگەن عاجابىم, ويىمدى مۇجىگەن ازابىم! ءبىر سيپاسام تاسىڭدى, ساعىنىش دەرتىن جازامىن!..» ماحابباتىمسىڭ, ءتاج ماحال! بەتكە الدىم سەنى, قابىل ال!.. ءسىرا, اسقاق الاتاۋىمنىڭ قار جامىل­عان شىڭدارىن ۇشاق قاناتىمەن سيپاپ كەتەردەي بوپ, جاناسا قالىقتاعانىم وسى بولار... باعىت – دەلي! ون ءمينوتى كەم ءتورت ساعاتتا ءۇندىستان جەرىنە تابانىمىز ءتيدى... وسىدان الپىس ءبىر جىل بۇرىن 58 جاسىندا ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ماسكەۋ ارقىلى ەۋروپانىڭ ءبىراز مەملەكەتىن اداقتاپ دەليگە بىرنەشە كۇندەر مەن تۇندەردى ساپىرىلىستىرىپ, ارەڭ اۋەلەپ جەتكەن ەدى-اۋ! ومىردەن وتەرىنەن ءبىر جىل بۇرىن تاعى سوققان ءتاج ماحالعا!.. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ءتاج ماحالدى كورۋگە ىنتىققان تالانتتى جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ تا دەليگە شابان وگىزدىڭ اياڭىنا ىلەسكەندەي بوپ تيتىقتاپ جەتىپتى-مىس... ءبىز شە؟ شۇكىر, تاۋبە! «جول اقىسى – جۇرمەك, تۋريست اقىسى – كورمەك»,– دەپ وڭتۇستىك ازيانىڭ ءۇندىستان تۇبەگىندەگى الىپ مەملەكەتكە (الەمدە جەر كولەمىنەن – جەتىنشى ورىن, حالىق سانىنان – ەكىنشى ورىن. نەگىزگى ءدىنى – يندۋيزم, ەكىنشى ورىندا – يسلام) ءوز ەلىمىزدىڭ شىعىسىنان باتىسىنا جەتۋگە شىعىندالار ۋاقىتتىڭ و جاق, بۇ جاعىندا توپ ەتە تۇستىك قوي! اينالدىم, تاۋەلسىزدىكتىڭ وسىناۋ شاپاعاتىنان! اپتاپ ىستىق تەرىنى كۇيدىرەدى, جالىنداعان اۋا تىنىستى تارىلتادى. نە كەدەرگىگە قارار شامامىز جوق, ۇندىستانداعى ەڭ ۇلكەن, 25 مىڭ ادامدىق ءجامي مەشىتىنە زيارات جاساۋ ءۇشىن ەسكى دەليدىڭ اۋماعىنا بەت الىپ كەلەمىز. بۇل قاستەرلى مەشىت ءتاج ماحالدى سالدىرعان شاح جاحاننىڭ سوڭعى ساۋلەتكەرلىك قولتاڭباسى بوپ ەسەپتەلەدى. ون ءتورت جىلدا سالىپ بىتىرگەن. بۇل كەشەن ءۇش قاقپالى, ءتورت بۇرىشىن مۇنارالار اسقاقتاتادى, ەكى مينارەتى بايسالدىلىق پەن يماندىلىقتى ۋاعىزدايتىنداي. قىزىل تاس پەن اق ءمارماردان بۇزاۋتىستەندىرە ورىلگەن قابىرعالارى كۇنمەن مىڭ قۇبىلىپ, جالتىراي ءتۇسىپ, جانىڭدى جايلاندىرادى. بيىك باسقىشتارىن ايالاي باسىپ, قاقپا الدىنا تىرەلىپ, ءارى قاراي جالاڭاياق تارتتىق. جۇرەر جولدىڭ توسەنىشى بار ەكەن. بىراق ەركىڭدى ءوز قالاۋىڭ بيلەيدى... ىسسى گرانيتتەن جالىن ۇرىپ تۇر. تۇلابوي بالبىراپ, قۇيقا شىمىرلايتىنداي. وزەكتى وتكىنشى ءدىرىل بيلەپ, اڭسار سەزىم تۇتانا ويانادى, جۇرەك تۇس ءتاتتى قىتىقتالا تۇسەدى. تاباندى شوققا قاقتاتقانداي بولدىق... بوي ىسىنىپ, وي تۇتانىپ, رۋح مازداپ, يماندىلىق ۇيىپ ساجدەگە جىعىلدىق... مەشىت كىرەبەرىسىنىڭ سول جاعىندا تەمىر تورشامەن قورشالعان ۇزىنشا دالىزگە كىرگەنىمىزدە, ونىڭ تۇپكى بۇرىشىنداعى ق ۇلىپتالىپ تاستالعان دۇڭگىرشەك الدىندا قارۋ اسىنعان شويىنقارا كۇزەتشى تۇر ەكەن. جىلى جىميىپ سالەمدەستى. بىزگە قىزمەت ەتۋگە ىقىلاستانا ىڭعايلاندى. قالتاسىنان كىلت شىعارىپ, شىلدىراتىپ ق ۇلىپتى اشقاندا, ايقارا سەرپىلگەن قاقپاقشانىڭ ارعى جاعى ۇڭىرەيە قاراۋىتىپ, سونىڭ الدەنە ءبىر قۋىسىنا قول سوزىپ شىنى قوراپشانى الىپ شىقتى. ىشىندەگىسى حازىرەت ءاليدىڭ (ر.ع.) قولىمەن جازىلعان قۇراننىڭ ارابشا تۇپنۇسقاسى ەكەن. جامىراي كورىپ تاڭىرقاسىپ جاتىرمىز. سالدەن سوڭ ول اسا ءبىر باپتى مانەرمەن سول قۋىستان سوبىقشا تۇتىكشەنى كورسەتىپ, سۇق ساۋساعىنا قىستىرا ۇلبىرەتىپ اۋا قارماپ تۇردى. ءوزىنىڭ قيمىلىنا سيقىرشىداي باعىندىرا ارباپ تۇتىكشە ىشىندەگى كوزگە ارەڭ ىلىگەتىن ءبىر تال شاشتاي نازىك قىلدى نۇسقاپ سويلەپ جاتىر. باقساق, بۇل مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) مۇباراك ساقالىنىڭ ءبىر تالى ەكەن! سونداي-اق, پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) تەرى اياق كيىمىنىڭ جۇرناعىن سيپالاپ, تابانىنىڭ ءىزى بەدەرلەنگەن مارمارعا ەرىن تيگىزدىك. كەزىندە بۇل جادىگەرلەردى اقساق تەمىر ءۇندىستاندى جاۋلاپ العان جورىعىندا سامارقاننان اكەلىپ قالدىرىپتى-مىس. رۋحاني تازارۋ تالعامنىڭ تابىن ەسەلەپ, ىشكى قۋات-كۇشتى اتويلاتىپ, بۇلا قايراتقا كەنەلتىپ, بۇعالىقتالعان كوگەندەۋلى ويلاردى بۇلقىنتىپ كەپ سەرپىپ-سەرپىپ جىبەرەتىندەي. قايدا ءجۇرسىڭ سەن؟!.. 22 ميلليون تۇرعىنى بار دەليدىڭ ءبىر كىشكەنە پۇشپاعىنا ىلىككەندە-اق كورىپ-سەزگەنىڭنىڭ بىرەر مەزەتى مەن سەزىم شيرىعىسى جۇمىر جەردەگى بۇتكىل تىرشىلىك تىلسىمىنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ تۇگەندەتە الار ما ەكەن؟ بىراق, بىراق... بەيتانىس ەلدى تانۋ, حالىق ومىرىنە ءۇڭىلۋ– تەڭىز ءدامى تامشىسىنان بىلىنەردىڭ كەبىندەي بوپ, بىرتىندەپ ساناعا ءسىڭىپ, ەجەلگى تۇما باستاۋلارىنىڭ وزەگىنە شام الىپ تۇسكەندەي ەتىپ, كەۋدەنى وزگەشە نۇرعا بولەپ, جالپى ءومىر سىرىن اشۋعا دەگەن ىڭكارلىكتى وياتاتىنى قانداي عاجاپ! مىنا عاپىل دۇنيە عاجايىپتارىنا ءتانتى قىلعىزىپ, عۇمىر كەشۋدىڭ ءمانىن ۇعىندىرىپ, ومىرگە نە ءۇشىن كەلگەنىڭدى سىناتىپ, قيساڭ دا, قيماساڭ دا بۇل ءفانيدىڭ جالعاندىعىنا سەنىمىڭدى قۇتايتاتىنى, اسىرەسە, سىرت ەلدە جۇرگەندە شىنشىلدىق بىزىمەن جۇرەك سۇققىلايدى ەكەن... مۇنىمىز تەك ءتىل بەزەۋ ەمەس! قاراشى, مىنا ءومىردىڭ نە سيقى بار؟! كوشە بويىندا اش-جالاڭاشتار انداعايلاپ ءجۇر. قاپ-قارا سۇلدە باياۋلاعان كولىكپەن جانتالاسا جاناسىپ ساداقا-قايىر سۇراپ قولىن جايعاندا, الاقانى ايداي جارق ەتىپ, زارە-قۇتتى قاشىرادى. جانكەشتى ەڭبەكپەن قىزىلشاقا ەتىنە دەيىن قىرنالعان كادىمگى الاقان! سونداي عارىپتىڭ بىرىنەن: «بۇ نە تىرلىك, پەندەم-اۋ! تاپقان-تايانعانىڭ ءنار سىزۋعا جەتپەيدى؟ ومىرگە كەلگەنىڭە وكىنبەيسىڭ بە؟» دەپ سۇراعان ەكەن. «جو-جوق! مەن مىنا ومىرگە كەلگەنىم ءۇشىن باقىتتىمىن! تىرشىلىك ەتە الماسام – وزىمنەن! ءومىردىڭ وعان ەشقانداي كىناسى جوق! وزىمنەن... وزىمنەن!..»– دەپ ءتىسىن اقسيتا ەلجىرەگەندە كومەيىنەن كۇن كورىنگەندەي بولىپتى. انە, كوشە قىبىرلاپ, جىبىرلاپ جاتىر... مارعاۋ سيىرى, سالپاڭ قۇلاق ەشكىسى, كەي تۇسىندا كەبەجەدەي مەگەجىنى, سۇلەسوق ەسەگى ادامدارمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەن. ءتىپتى, قىت-قىتتاعان تاۋىق, اتەشى وزدەرىنىڭ تابادا شىجعىرىلىپ, قۋىرىلۋىن كۇتىپ بايىز تاپپاي كەرنەيلەتەدى. ءبىر تراكتوردىڭ جۇگىن ىشقىنا تارتىپ بارا جاتقان ريكشالار. بىرەۋىندە ايداي اپپاق سۇلۋ كەلىنشەك جالعىز وتىر. ورلەۋ تۇستا ريكشا ءۇندى شالى ۆەلوسيپەد پەدالىن تۇرەگەپ باسقاندا, قوس جاۋىرىنى قوپارىلىپ تۇسەردەي مىقشىڭدايدى. اپپاق سۇلۋ سوعان ءماز بولادى. ءسىرا, بىرەۋدىڭ سورىنان لاززاتتانعان تۋريست بولسا كەرەك... وسىنداي جابايىلىققا جاقىن كورىنىستەردەن كوز الماعاندىقتان شىعار, الدە ءدجامنا وزەنى جاعاسىنداعى رادج گحات ساياباعىنا – 1948 جىلى ۇلتىنىڭ ازاتتىعىن اڭساعان قاھارماندىعى ءۇشىن قاساقانا ولتىرىلگەن ماحاتما گانديدىڭ سۇيەگى ورتەلىپ قويىلعان قاسيەتتى ورىنعا كەلە جاتقاندىقتان با ەكەن, ايتەۋىر, ءۇندى ەلىندەگى بايلار مەن كەدەيلەر ءومىرىنىڭ اقىلعا سىيمايتىنداي الشاقتىعى ساناعا اۋىر سالماق سالا بەرەدى. مىنە, گۇلزارلارعا كومكەرىلگەن اللەيا بويىمەن باياۋ ءجۇرىپ, كوڭىل تورىقتىرىپ, سەزىم شيرىقتىرىپ دەگەندەي, قارا مارماردەن الاسا تۇعىرى كوتەرىلگەن, ءۇستى كوز تۇناتىن مىڭ سان گۇلمەن ورىلگەن, ونىڭ قاق ورتاسىنا شىنىلى شامنىڭ وزەگىن سۋىرا نازىك لۇپىلمەن جالىنداپ, شالقىپ جانىپ تۇرعان الاۋ-وتقا تەلمىرە قارادىق. باسىمىز ەرىكسىز يىلە بەردى. مۇندا دانا-ءومىردىڭ ۇزىلگەن كۇنى – ءار جۇما سايىن مەموريالدىق ءداستۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. مۇندا كوپتەگەن قۇجاتتىق ايعاقتارمەن قاتار, ماحاتما گاندي اتىپ ولتىرىلگەن قاندىاۋىز تاپانشا دا قويىلىپتى... ونىڭ ۇڭعىسى تومەن قاراتىلىپتى... قۇرىسىن ءارى, ەندى ەشكىمگە كەزەلمەسىن دەگەندەي... الگىندەي اش-جالاڭاشتاردى ودان بەتەر كۇڭىرەنتكەن, بولاشاقتىڭ تامىرىنا وق بوراتقان قارا تاڭبالى تاپانشا داۋىسى شىڭىراۋدا جۇتىلىپ جاتقانى – ەڭسەنى تىكتەيدى. ال «وتارشىلاردىڭ تاربيەسىنەن شىققان ەليتا – ءوز حالقىنىڭ ەڭ باستى جاۋى»,– دەگەن م. گاندي وسيەتى جۇرەكتەردى جاڭعىرتاتىنداي. وسى ۇلى ادامعا قاتىستى مىناداي شىنشىل اڭگىمە بار ەكەن. اعىلشىن وتارشىلارىنىڭ ىقپالىندا مۇلدە كەتپەس ءۇشىن ەلدە ءوز تاۋارلارىن ءوندىرىپ كيىنۋ ماقساتىن مىقتاپ قويعان گاندي مەن نەرۋ توقىما ورمەگىنە وزدەرى باس بوپ وتىرىپ, ماتا شىعارۋعا ۇلگى كورسەتىپتى. ... قوناق ءۇيدىڭ ونىنشى قاباتىنان دەلي جازىقققا شاشىلعان تارىداي بوپ بىرتەكتى, كەي تۇسى بيىك عيماراتتارىمەن وركەشتەنىپ, جازىلا-كەرىلىپ كوزگە شالىنادى. دالا جەلكەم. اۋاسى ونشا لاس تا ەمەس سەكىلدى. كوكەيدى كانىگىلەنگەن وي كەرنەيدى: «ءتاج ماحالىم! قاشان كورىنەسىڭ كوزىمە!» سول-اق ەكەن, شىدامسىزدىق جەلكەنى كەرىلىپ كەتكەنى... ۇلى مۇحاڭ ءتاج ماحالدى دۇنيە جۇزىندەگى ادام قولىمەن تۇرعىزىلعان جەتى عاجايىپ ارحيتەكتۋرا ەسكەرتكىشىنىڭ بىرەۋى سانالاتىنىن «ينديا وچەركتەرىندە» (1956 ج.) جازعان ەدى. بىراق سول تىزىمنەن ۋاقىتپەن ەكشەلىپ بۇگىنگە جەتكەنى تەك وسى جالعىز ءتاج ماحال ەكەن! وسىدان بايقاڭىز قۇدىرەتىن! ال 2007 جىلعى 7 شىلدەدە الەمنىڭ جەتى كەرەمەتى بىلايشى ءتۇزىلىپتى: ريمدەگى كوليزەي (امفيتەاتر); ۇلى قىتاي قورعانى; پەرۋدەگى ماچۋ-پيكچۋ ( «كارى تاۋ» ۇعىمىن بەرەدى. حV عاسىر ورتاسىندا سالىنعان قالا); يوردانياداعى پەترا (ەجەلگى قالا, يدۋمەي (ەدوما) استاناسى); اگراداعى ء(ۇندىستان) ءتاج ماحال; ريو-دە-جانەيروداعى «كۇنا وتەۋشى حريستوس ەسكەرتكىشى» (بۇل ەسكەرتكىش برازيليانىڭ سيمۆولى) جانە يۋكاتانداعى (مەكسيكا) چيچەن-يتسا (ەجەلگى قالا). تاعى ءبىر قىزىعى – قۇرمەتتى ۇمىتكەر رەتىندە ەگيپەتتەگى گيزا پيراميدالارى (كاير ماڭىنداعى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر كەشەنى) اتالىپتى. ...ال تىپىرلاماي كورشى! ساباڭا قالاي عانا سيارسىڭ! ءتاج ماحال جايلى اڭساۋدى كوڭىلدە قايتىپ تيارسىڭ؟! تەز كورىنشى كوزىمە, ىنتىق ەتىپ زارىقتىرعان ءتاج ماحال! دەليدىڭ وعان دەيىن دە كورسەتەتىن تاماشالارى بار ەكەن. سولاردى بىرتىندەپ قىزىقتاي باستادىق. شاھاردىڭ وڭتۇستىگىندە 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ۇندىستانداعى ەڭ بيىك تاس مۇنارا كۋتۋب مينار ساۋلەت ونەرىنىڭ جاقۇتى بوپ ەسەپتەلەدى ەكەن. مينارەتىنىڭ بيىكتىگى 73 مەتر, ءتۇپ نەگىزىنىڭ ديامەترى 15 مەتر بولسا, ال ەڭ ۇشار باسىنىكى 2,5 مەتر عانا. مۇنارا بەس يارۋستان تۇرادى. ونىڭ ارقايسىسى ويۋلانعان بالكونمەن قيۋلاستىرىلعان. ءبىرىنشى ءۇش يارۋسى قىزىل پەسچانيك تاستان, ال ءتورتىنشى جانە بەسىنشىسى ءمارمار مەن جاي پەسچانيكتەن قالانعان. 1803 جىلعى جەر سىلكىنىسىنەن (قۇرىلىسى 1209 جىلى باستالىپ, بىرنەشە بيلەۋشىنىڭ جالعاستىرۋىمەن اياقتالعان) مۇنارا كۇمبەزى شىتىناپ ءتۇسىپ قالعاندىقتان اعىلشىندار ونى 1829 جىلى قايتالاپ جاڭعىرتقانىمەن باستاپقىسىنداي جىمداسىپ, قابىسپاي قالىپتى. سول سەبەپتى دە بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ قايىرا بۇزىلىپ, كونە قالپىنا كەلتىرىلگەن. بۇل جەردە ءمىنسىز ساۋلەت ونەرىنىڭ ءوز ساۋىرىنان رەتسىز سيپاتپايتىن قاعيداسىن ەش مانسۇق ەتۋگە بولمايتىنىن ەسكە سالساق, نەسى ارتىق؟ جۇزدەگەن جىلدارعا شىداس بەرگەن بۇل مۇنارا بۇگىندەرى كوزبەن الىستان شولعاندا بىلىنەر-بىلىنبەس بۇيىرلەپ قالعانداي اسەر بەرەدى. شىنىندا, سولاي ەكەن. ءبىر جاعى بۇل ىرگەتاسىنىڭ جىلجىمالى قۇيىلعانىنىڭ دا اسەرى ەكەندىگىنە سايادى. توبەدەن تونگەن مۇنارانىڭ ۇشار باسىنا قۇمارتا قاراساڭ, قالپاعىڭ سىرعىپ تۇسەتىندەي. ىشكى سىرىن بىلمەككە دە تىيىم سالىنعان. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ەكسكۋرسياسى كەزىندە ءبىرىن-ءبىرى جانشىپ تاپتاۋدان قىرۋار ادام كوز جۇمىپتى. سودان بەرى جابىق تۇر. ءبارىبىر وسىناۋ مۇنارانىڭ قاسىنا بارىپ, قابىرعاسىنا قول تيگىزىپ, يارۋستارىنىڭ ءمىنسىز ورنەكتەلگەنىن كورگەندە, تالاي ىسمەر شەبەرلەردىڭ ماڭگىلىك تە سيقىرلى ەڭبەگىنە ءتانتى بولاسىز. «ءباتىر-اۋ, ەرتەڭ ءتاج ماحالدىڭ ازىرگە سوزبەن ۇعىنىپ, اسەرلەنگەن سۇلۋ سىمباتى مەن ەرتەگىدەي ءمۇسىنىن كورگەندە قايتەر ەكەنبىز؟!» ەلىكتىرگىش, سۇعاناق ويلار وسىلايشا سابىر تاپتىرماي, تىزالاقتاتادى. سۇلۋلىق اتاۋلىنىڭ الدە, كوزدەن قاعابەرىس تۇرا تۇرعانى ابزال ما؟ جاناردىڭ سۇعى قادالماعانى ءجون بە؟ سىرتتاي ماپەلەپ, رياسىز مازدەنگەنىڭ قۇپ بولار, بالكىم. جانىنا بارىپ جاناسىپ, قولىڭا ۇستاپ كورسەڭ ساناڭداعى ول پەريزات-ەلەس سۇلۋلىقتى التىننىڭ بۋىنداي ۇشىرىپ الماسپىسىڭ؟ تەجەلشى! اپتىقپاشى! كەنەزەڭ كەپكەنشە, سۇلۋلىقتى الىستان عانا بىلدىرتپەي, وزىنە دەگەن عاشىقتىعىڭدى بۇركەمەلەپ, سەزدىرتپەي, ۇركىپ تە ۇمىتتەنىپ, ماسايراپ تا مۇڭايىپ, ك ۇلىمدەپ تە كۇڭىرەنىپ قانا ۇلى سەنىمىڭدى سەلكەۋلەمەي كۇتە تۇرشى! وتىنەم! ۇشىرىپ الما سۇلۋلىقتى! قيالىڭا ۇياسىن سالىپ السىن الدىمەن!.. دەليدىڭ ىشكى ءيىرىم تارماقتارىنىڭ قايسىبىرىن اداقتارسىڭ. ءار تامىرىن بىرەر باسىپ جونەلە بەرەسىڭ. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن تاعدىرلى, تالايلى, تاڭعاجايىپ كورىنىستەر ءۇيىرىپ الا جونەلەدى. ءبىرى كۇيىندىرەدى, ءبىرى سۇيىندىرەدى... بۇل تىلسىم شاھاردىڭ ءبىر وزىندە ەجەلگى عاسىرلاردىڭ سانسىز كومبەسى سىر بۇگىپ جاتقانداي. كەشەگىسىن بۇگىنگە اكەپ ساباقتاعانداي. سەنەسىز بە ءوزى, شەتكى ايماعىنان ورتاسىنا قاراي تارتىلا ءتۇسىپ ەدىك, مۇلدە باسقا الەمگە كىرىگە باستاعانداي اسەرلەندىك. بايشىكەش كوشەلەردىڭ كەيپىنە قاراپ, ونداعى ريكشاسىز قوزعالىستاردىڭ تالعامدىلىعىنان, قىمبات ماركالى كولىكتەردىڭ جوسىلۋىنان-اق مۇنداعى تۇرمىس-تىرلىكتىڭ مۇلدە وزگەرىپ كەتكەنىن بايقايسىز. كوز جاۋىن الاتىن پرەزيدەنت سارايى, پارلامەنت ءۇيى, ورتالىق سەكرەتاريات, ت.ب. بيلىك عيماراتتارىنىڭ مىسى باسىپ جۇرە بەرەدى. وسىلاردىڭ ساپىنان تۇزۋلەنە تارتقان سۋبۇرقاقتاردان الۋان اجارلى ءتۇر-تۇسكە مالىنعان كەمپىرقوساقتاي كەرىم ايشىق تولقىنى بيىكتىگى قىرىق ەكى مەترلىك ينديا تاس قاقپاسىنا كەپ تىرەدى. ءيا, بۇل سالتاناتتى اركانىڭ تۇلا تۇرپاتى قان تۋلاتىپ جىبەرەتىندەي جۇرەك قاقتىرادى. ونىڭ قىپ-قىزىل قابىرعاسىنا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا سولتۇستىك-باتىس مايدانى شابۋىلىندا مەرت بولعان ينديا ارمياسىنىڭ 85 مىڭ جاۋىنگەرىنىڭ ەسىمى قاشالىپ جازىلعان. بۇل دا بولسا ەرلىككە تاعزىمنىڭ وشپەس بەلگىسىندەي ەكەن. قاسيەتتى قاقپا بەينەبىر ازاتتىق كۇرەسى مەن بەيبىت ءومىردىڭ شەكاراسىن بەلگىلەپ, قاندى قىرعىندى ەسكە سالىپ, ادامزات بالاسىن سوعىسسىز عۇمىر كەشۋگە ۇندەپ تۇرعانداي. سول سەبەپتى دە قاقپامەن بەتپە-بەت كەلگەندەگى اۋىر دا ازاپتى ويلار ودان ءارى اتتاپ وتكەندە يىقتان ىسىرىلعانداي بولىپ جۇرەك جەڭىلدەپ, جەلپىنىپ قالادى ەكەنسىڭ. جالپى, ءۇندى ەلىنىڭ قاي جەرىن ارالاساڭىز دا مىنا مازاسىز تىرشىلىكتىڭ سالىستىرمالى تۇردەگى سيپاتتارى ويشا سارالانىپ, كوزگە پەردەسىز كۇيىندە ەلەس­تەي تۇسەدى. اۋىر مەن جەڭىل, زار-نالا مەن جاراستى ءومىر, تۇلدىرسىز تۇرمىس پەن شالقىعان بايلىق, ءبىر ءتۇيىر نان مەن كول-كوسىر تاعامدى داستارقان... وسىنداي كەراعار كورىنىستەر قاتار كولبەڭدەيدى. وسىنداي قايشىلىقتى رادجاستان شتاتىنىڭ استاناسى جايپۋرعا كەلە جاتقاندا دا مولىنان بايقادىق. بۇل قالا دەليدەن 252 شاقىرىمداي جەردە. وعان جەتكەنشە, ۇزىن جولدىڭ بويىندا ەلدى مەكەندەر ۇزىلمەي, جالعاسىپ وتىرادى ەكەن. ءبىز قالا ىشىندەگىدەن ءسال قارقىندى جىلدامدىقپەن ءجۇرىپ كەلەمىز. مۇندا دا اعىلعان, اپتىققان, اسىققان كولىكتى جۇرگىنشىلەر. جولدىڭ قوس قاپتالى قايناعان ءومىر نىشاندارى. انە, قولمەن بيداي, كۇرىش ورىلىپ جاتىر. ءبىر جەرىندە ۇيىلگەن سابان, ەكىنشى جەردە قاۋىزىنان ۇشىرىلعان استىق كۇن وتىندە وركەشتەنگەن. سونى قاپتايدى ەكەن دە, شاعىن تراكتور قورابىنا تيەيدى. ءبارى دە قولمەن. كوبىنە ايەلدەر مەن ۇلكەندى-كىشىلى بالالار تيتىقتاپ ءجۇر. ءبىر قاپتالىندا قۇيرىقسىز قويلارى مەن سان الۋان ءتۇستى ەشكىلەر جەر تۇرتەدى. جەردى تىسىمەن قاۋىپ شاڭداتادى.انە ءبىر ۇزىنتۇرا ايەلدىڭ باسىنا ىلميگەن ەكى-ءۇش ادام كوڭ تولتىرىلعان قوراپتى قوندىرىپ بەرىپ ەدى, ول ىرگەدەگى ەگىستىككە قيرالاڭداپ تارتتى. جەتتى دە, ەڭكەيمەي, تىك تۇرىپ قوراپتاعىنى قوتارا سالدى. نەتكەن جانكەشتىلىك. ءومىر ءۇشىن كۇرەس! تىرشىلىكپەن تايتالاس جەڭىسكە جەتىپ جاتقانى بايقالادى. سەبەبى, وسىنداي جانكەشتىلىكپەن جيناعان ءونىمى ەكسپورتقا زور سۇرانىسپەن شىعارىلادى ەكەن. جايپۋرداعى كۇندەر تاڭداي قاقتىرۋمەن ءوتتى دەسە بولادى. شاھاردىڭ ءوزىن «قىزعىلت قالا» نەمەسە «جەڭىس قالاسى» دەپ اتايدى ەكەن. جەڭىس شەرۋى تالاي زامانالاردان جالعاسىپ, وسى كۇنگى بەيبىت ومىرگە تىرەلگەندەي. ونىڭ كۋاسى سوعىلعان تالاي قورعانداردان بايقالادى. سونىڭ ءبىرى امبەرا قامالى. ءحVى عاسىردىڭ تاڭداي قاقتىرارلىق ساۋلەت ونەرىنە جاتادى ول. اسىل تاستار وتانى سانالاتىن جايپۋر تاۋ-توبەگە يىقتاسىپ جاتىر. ونىڭ اينالاسى كادىمگى قىتاي قورعانىنا ۇقساپ, ءورلى-ىلديلى جەرلەردى تالعاماي تابانداتىپ تارتىلعان. ونداعان نىساندار كەشەنىن ارالاپ ءجۇرىپ, مۇندا كەزىندە باقۋاتتى ءومىر بولعانىنا سەنۋ قيىن-اق. بىراق قانداي ءومىر سالتانات قۇرعان دەسەڭىزشى! ءتىپتى, التىندالعان, اينالى سارايلار دا بار. كۇنگە تابىناتىن باقشا ءىشى سول قالپىندا ساقتالعان كورىنەدى. سۇقتانعاندا سۇلۋلىقتان كوزدىڭ ءوزى ۇيالاتىنداي. ونىڭ ساف اۋاسى, تۇرعىندارىن لاززاتقا كەنەلدىرگەن جەمىس-جيدەكتى الاڭقايلارى, نارتتاي قىزىل-جاسىلدى گۇلزارلارى, مەيىر قاندىرىپ سۋ ىشەتىن قۇدىعى, سىلقىمداردىڭ بىلقىلداي باسىپ سەرۋەندەگەن يرەلەڭ جولدارى «كەشەدەن كەلدىم بۇگىنگە» دەپ ەلجىرەيتىندەي... وي, دۇنيە-اي! ءيا, ءيا, ويشا سول كۇيىندەگىسىنىڭ ءبارىن كورىپ تۇرمىز! ءبارى بولعان. كەيىن سولعان... ال «قىزعىلت قالا» اتانۋى شاھار تەك قىزعىلت تاستان قالانىپ, تۇرعىزىلعان ەكەن. ونداعى عاجاپ ساۋلەتكەرلىك نىساننىڭ ءبىرى حاۆا ماحال نەمەسە «جەلدى ساراي» اتالادى ەكەن. كەزىندە گارەم مەكەنى بولعان ونىڭ بالكوندارىنان الدەنەگە الاڭ كوڭىلمەن سارسىلعان, مۇڭعا باتىپ سارعايعان بويجەتكەن سۇلۋلار اجارىن ايداي ەتىپ كورسەتىپ, جەلمەن جەلپىنىپ, ىشكى كۇيىك-اڭسارىن, ىستىق سەزىم-كۇندەستىگىن تەجەي الماي, جۇرەك القىنىس-دەمىنەن تورسيا تومپيعان كەۋدەلەرى كورىكشە كوتەرىلىپ-باسىلىپ, شەمەندى شەرلەرى جاسپەن شايىلىپ, جۇمباق سۇزىلگەن جانارلارىنان ءۇزىلىپ ءتۇسىپ كەتەتىنى, انە, سول «جەلدى سارايعا» تەلمىرىپ قالعان ءبىزدىڭ وزىمىزگە دە اينا-قاتەسىز ەلەستەيدى-اق!.. مۇنداي سيقىرلى سەزىم نەگە عانا جۇرەكتى قىتىقتاي بەرەدى؟ ءبارى ءتاج ماحالعا بايلانىستى ەكەن عوي! جانە دە ۇلى مۇحاڭنىڭ بىلاي دەپ تامساندىرىپ قويعانى بار: «ءتاج ماحالدى ءبىز كۇندىز ءبىر كورگەنگە قاناعات قىلماي, كەشكى استان كەيىن تاعى باردىق. ونىڭ وزگەشە ءبىر سەبەبى جانە بار. اپپاق مراموردان سالىنعان ءتاج ماحالدىڭ ۇلكەن كۇمبەزى تۇندە جارىق اي استىندا وزگەشە كورىنەدى» دەسەدى». ال كەرەك بولسا!.. ەندى تاعات قايدان بولسىن! «قاشان كورىنەسىڭ كوزىمە, ءتاج ماحال! بىزدەردى كۇتىپ ءجۇرسىڭ بە؟.. شىن با؟ شىن با؟.. حاس سۇلۋىم!» مىنە, كۇللى الەم ىنتىزارلىقپەن كوز سۇزگەن ءتاج ماحال ورىن تەپكەن اگرا قالاسىنا دا تاقاپ كەلەمىز. وعان جيىرما جەتى شاقىرىم جەتپەي, جولاي فاتەحپۋر سيكري قالاسىنا ايالدادىق. نەگىزىن 1569 جىلى ۇلى موگول يمپەريا­سى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى اكبار قالاعان قالانىڭ بۇگىنگە جەتكەن جانسىز, تىرشىلىكسىز اسەم عيماراتتارى كوز ارباپ جۇتىنىپ تۇر. اكباردىڭ 300 ايەلىنەن ءبىر ۇل بولماعان ەكەن. تاعدىر وعان اۋليە شەيح ساليم ءچيستيدىڭ باتاسىنان سوڭ عانا مەيىرىمىن توگىپ, ۇلىنىڭ ەسىمىن ساليم قويادى. ول كەيىننەن جاحانگير نىسپىسىمەن الەمگە ەرلىگىمەن تانىلادى. جاحانگيردەن سوڭ تاققا ءتاج ماحالدى سالعان شاح جاحان وتىرادى. اكبار وزىنە تاعدىر مۇسىركەۋىمەن ۇل سىيلاۋعا سەبەپشى بولعان اۋليە شەيح ساليم چيستيگە وسى فاتەحپۋر سيكري قالاسىن سالعان ەكەن. سونداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ جاقۇتتارىن تامسانا ارالاپ كورگەن سوڭ ورتاسىندا ەرەكشەلەنىپ تۇرعان اۋليە قابىرىنە ءمىناجات ەتتىك. ءۇندى جەرىنە اياق باسقالى كوڭىلدى الاڭ قىلىپ, ەلىتىپ قويعان اگراعا كەشكى ساعات جەتىنىڭ شاماسىندا جەتتىك. مۇندا دا سول قايشىلىقتى تۇرمىس رەڭى بايقالادى. بار مەن جوقتىڭ بازارى كوشەلەر بويىنا ەش قوسپاسىز جايىلىپ تاستالعانداي. استامشىل دۇنيەنىڭ پۇشپاعىنان ءبىرى كەم دۇنيە تارتقىلاپ جاتقانداي... قوناق ءۇيدىڭ نومىرىنە كىرگەن بەتتە بەسىنشى قابات تەرەزەسىنەن كوز سالىپ ەدىم, و, جاساعان, سوناداي قىراتتاۋ تۇستان ءتاج ماحال جانارىمدى قارىپ جىبەردى! «تاۋبە! شۇكىر! سالەم ساعان, ءتاج ماحال! قازاق ەلىنىڭ ىستىق ماحابباتىن قابىل ال!..» كەشىكپەي ىمىرت ءۇيىرىلدى. اينەكتەن ءتاج ماحالعا ءالسىن-ءالى تەلمىرۋمەن ءتۇن دە قويۋلانعان ەدى... اقتانگەر جازۋشى تاحاۋي احتانوۆتىڭ وسىدان 46 جىل بۇرىن جازعانى ەسكە ءتۇسىپ, ۇيقىمىزدىڭ ءالديى بولعانداي: «سۇلۋلىق سيپاتى – جەڭىلدىك پەن ۇشقىرلىق ەمەس پە. انەكەي, بۇكىل دەنە ءبىتىمى باۋىرىنان جاراعان بەدەۋدەي اسەم دە سيدام, اققۋدىڭ مامىعىنان سوققان اق ساراي اسپانعا قالقىپ كەتەيىن دەپ تۇر». «اگرا تاڭى تەزىرەك اتسا ەكەن!.. ءتاج ماحال تۋرالى ءتاتتى ءتۇس كورسەم ەكەن!.. ەركەكتەر-اۋ, ءوز ءتاج ماحالدارىڭ بار ما, وسى؟! تەك, شىندارىڭدى ايتىڭدارشى!..» ...كەلە جاتىرمىز ءتاج ماحالعا! «ءمارماردان سوعىلعان ارمان» دەيدى ەكەن ونى! بىلايشا ءتاج سارايى دەگەن دە ء(تاج – كورونا, ماحال – ساراي) ۇعىمى بار. 1593 جىلى 6 ساۋىردە دۇنيەگە كەلگەن پارسى قىزى اردجۋماند بانۋ بەگام ەسىمدى ينديا يمپەراتورشاسىنىڭ وشپەس بەينەسىن ماڭگىلىك ۇلىقتايتىن ءتاج ماحال ساۋلەتى جاعىنان الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ساناتىنا ەنگەن. ۇلى موگول يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىسى شاح جاحاننىڭ سۇيىكتى ايەلى ءمۇمتاز ماحال (ارابشا – وتە اسەم) ون ءتورتىنشى بالاسىن تۋعان سوڭ اۋىرىپ, دەمى ۇزىلەردە ەرىنە ءۇش وسيەت ايتادى: «بالالارىما مەيىرىممەن قارا, جاقسى ءوسىر; باسقا ايەل الما; مازداعان ماحابباتىمىزدىڭ وشپەس الاۋىنداي ەتىپ قابىرىمنىڭ ۇستىنە ماعان ارناپ الەم تاڭداي قاعاتىن ەسكەرتكىش-ساراي سالارسىڭ!» سۇيىكتىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, قايعىدان ازاپتانعان شاح جاحان ەكى جىل بويى ەشقايدا شىقپاي, كوزىنىڭ جاسىن كولدەتىپ, تەك قانا ءار جۇما سايىن اق كيىممەن جالاڭ اياق كۇيىندە ماحابباتىنىڭ قابىرىنە دۇعا وقۋعا بارىپ تۇرىپتى... مىنە, ءتاج ماحالدىڭ شىعىس قاقپاسىنىڭ الاڭقايىمەن ءجۇرىپ كەلەمىز... اينالاعا اپتىعىپ قاراساڭ, جەر دە, اسپان دا تۇتاسا تۇرىلگەن ماحاببات شىمىلدىعى ءتارىزدى بوپ كوز جانارىڭ سۇلۋلىق الەمىنەن مۇنارتىپ, باسىڭ جەڭىل اينالىپ, جۇرەگىڭ شاتتانا دىرىلدەي باستايدى. اناداي جەردەگى باس كىرمە قاقپانىڭ توبەسىنەن 22 شاعىن كۇمبەزشە تىزىلە قالىپتى. بۇل ءتاج ماحالدىڭ وسىنشا جىل سالىنعانىنىڭ (1631-1653 ج.ج.) بەلگىسىن اڭداتادى. تۇرىك ساۋلەتكەرى ۋستاد يسا ءافانديدىڭ جوباسى بويىنشا جيىرما مىڭ جۇمىسشىنىڭ كۇشىمەن تۇرعىزىلعان. اق ءمارمار, قىمبات تاستار ىرگەدەگى رادجاستاننان الىنسا, باسقا قاجەتتىلىكتەر (التىن, كۇمىس, قارا ءمارمار, ت.ب.) الەمنىڭ ءار قيىرىنان پىلمەن, وگىزبەن تاسىلىپ اكەلىنىپتى. باس قاقپادان وتكەنىمىزدە ماڭدايىمىز­دان تۋرالانعان ءتاج ماحالدىڭ سوناداي جەردەگى ءمۇسىنى ايداي جارقىراپ, بەتىن جاڭا اشقان ۇلبىرەگەن كەلىنشە اق ءمارمارلى سۇلباسىن قىمسىنا قىلاڭداتىپ قويدى. ەسىڭدە مە, جاس كۇنىڭ, ەي, پەندەلەر؟! توي جىرىمەن الديلەنگەن, سۇيىسپەنشىلىك سيقىرىنا سەنگەن! قازاقى اق وتاۋدىڭ ەسىگىنەن ەنگەن! سوندا الدىڭدا نە تۇرۋشى ەدى؟ پاكتىكتىڭ سامالى ەسكەن اق شىمىلدىق! ارلى, ابىرويلى, اينىماس اسىل سەرتتى اق شىمىلدىق قارسى المايتىن با ەدى؟ سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ دانالىقپەن سۋارىلعان سول قاسيەتى-اي! قازىر شە؟!.. مۇڭايماشى, مۇقالماشى, سەن ءتاج ماحالمەن قاۋىشقالى تۇرسىڭ عوي... تەڭدەسسىز ماحابباتتىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن ءوز قۇلاعىڭمەن ەستيسىڭ قازىر... ادىمىمىز اۋىرلاپ, جەلىمدەلىپ قالعانداي... اياعىمىزدى وي تەجەيدى, كوز توقتاتادى. ماۆزولەيگە جەتكەنشە يران باعىنان وتكىن كورىنىستەردى قارپۋعا ۇلگەرمەيسىڭ. جايناعان جۇماقتاي! 16 ساياباعى, 53 سۋبۇرقاعى بار ەكەن. وسى ساندار جيىنتىعى – 1653 جىلدى بەدەرلەيدى. ياعني, سۇلۋلىق سارايىنىڭ سوعىلىپ بىتكەن جىلى! تاقاي تۇستىك-اۋ دەيمىن. ماۆزولەيدىڭ وڭ قاناتىنداعى مەشىت, سول جاعىنداعى قوناق قابىلداۋ ءۇيى سونداي ءبىر مەيىرىمدىلىكپەن ايقارىلعانداي... ... ارمان دەگەن نە, جارقىنىم؟ ارمان دەگەن ساناڭدى بيلەگەن اڭسارىڭا قول جەتكىزۋ بولسا كەرەك! سەنەسىز بە, ءدال قازىر (مۇمكىن ءومىر باقي) ءتاج ماحالدىڭ قاسيەتتى قابىرعاسىن سيپالاپ تۇرمىز. قارا ءمارماردان نازىك ورنەكپەن تۇزىلگەن قۇران سۇرەلەرىن ءسۇيىپ تە العانبىز. ورىندالعان ارمان دەگەن وسى شىعار, بالكىم! ءتاج ماحالدىڭ بوساعاسىنان اتتادىق! ىشىنە كىردىك! التىن تورلى قورشاۋدىڭ ءداپ ورتاسىنا قوس مۇڭلىقتىڭ قابىرى تۇعىرلى ەتىپ قوندىرىلىپتى... جيەكتەرى نارتتاي قىزىل گۇلدەرمەن كومكەرىلىپتى. ولىلەرگە ەمەس, ماڭگىلىك ءتىرى ماحابباتقا قويىلعان گۇلدەر دەسەك جاراسار! نۇرلارىڭ پەيىشتىڭ تورىندە شالقىسىن!.. ءبارى اللانىڭ ءىسى! ءبارىبىر ەكەۋى بىرگە جاتىر! باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن ەكەن. يمپەراتور شاح جاحان سۇيىكتىسى ءمۇمتاز ماحالدىڭ وسيەتىن ورىنداعان سوڭ ءدجامنا وزەنىنىڭ ارعى بەتىنەن وزىنە ارناپ قارا ءمارماردان ءداپ ءتاج ماحالدان اۋماعان ماۆزولەي تۇرعىزباقشى بولعان. بىراق ءۇش اعاسىن ءولتىرىپ تاققا وتىرعان يمپەراتور اۋرانگزەب اكەسىن ۇيقاماقتا ۇستاپ, ونىڭ بۇل ارمانىن ورىنداتپاعان. ءۇي تەرەزەسىنەن كورىنەتىن ساعىنىشتىڭ اق سارايىنا 9 جىل بويى ازالانا تەلمىرگەن اكەسى ولگەن سوڭ, ونى شەشەسىنىڭ قاسىنا جەرلەي سالعان. تاعدىر-تالايى سولاي! قوس عاشىق ماڭگىلىك قاتار جاتىر! اللا مەيىرىمى ءتۇسىپ, كىرشىكسىز, ادال, سەنىمدى ماحابباتپەن نۇرلانعان ءوز مۇسىلماندارىن بىرىنەن-ءبىرىن بولەكتەمەگەن ەكەن! ايتارىم وسىمەن ءتامام. قانشا تىرىسسام دا ءتاج ماحال كوركىن تولىق جەتكىزە المايتىنىمدى سەزدىم. ءوزىڭىز بارىپ كورگەنگە نە جەتسىن! ارمانداي بەرىڭىز. ورىندالادى... قوشتاسارداعى جۇرەك ءسوزىمدى قوسايىن: «الەمنىڭ تاجىندەي بوپ, ءتاج ماحال سىلانادى. ماحابباتقا تۇتاتىپ وت, ماڭگىلىك تۇرادى ءالى!..» ...قولىمدى بۇلعاپ «قوش» دەگىم كەلدى ءتاج ماحالعا! ءاسىلى, ماحابباتپەن قوشتاسپاعان جاقسى عوي دەپ, تەجەلىپ قالدىم! قايسار ءالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى استانا – الماتى – دەلي – جايپۋر – اگرا