قازاقستان پارلامەنتىنە – 15 جىل
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوپ ءىستى باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. سونىڭ ءبىرى قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت قۇرۋ بولاتىن. مىنە, ۇستىمىزدەگى جىلى ازات قازاقستان ءۇشىن ايشىقتى داتا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەسەك, كاسىبي پارلامەنتتىڭ دە 15 جىلدىعى ەل شەجىرەسىندەگى ايتۋلى وقيعا ەكەنى انىق.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز وسى كاسىبي زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى جانە قازىرگى كۇنى دە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تابىلاتىن يراك ەلەكەەۆكە جولىعىپ, اتالعان داتاعا وراي اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدى.
– يراك قاسىم ۇلى, ەگەر تاريحقا كوز سالاتىن بولساق, ءبىز ەلدىك شەجىرەمىزدە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» بولعانىن, دالا جۇرتشىلىعىن بىتىمگە باستاپ, بيلىك ايتقان بيلەردىڭ كەسىمدى شەشىمدەرى بولعانىن بىلەمىز. وسىنىڭ بارلىعى قازىرگى تىلمەن ايتساق, دالا پارلامەنتاريزمى مەن زاڭدىق نەگىزدىڭ سول باستا نىشانى بايقالعانىن تانىتادى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى تاراتىلعاننان كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل دامۋىنا قاجەتتى جۇزدەن استام زاڭدى ءوزىنىڭ زاڭدىق كۇشى بار جارلىعىمەن بەكىتكەنى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. ال ءسىز العاشقى كاسىبي پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى بولدىڭىز. قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتكە كەلۋ جولى قالاي ءجۇردى؟
– دۇرىس ايتاسىز, ءبىزدىڭ دالامىزدا بيلىكتەرىنە ەشكىم داۋ ايتا الماعان «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەپ مىناۋ مەنىڭ جاقىنىم ەدى, دەپ بۇرمايتىن بيلەر ينستيتۋتى بولدى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وسى دالا بيلىگىنە قاتىستى سالىق زيمانوۆ ۇيىمداستىرعان عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتكىزىلدى. سوندا وعان جاپونيادان, ءۇندىستاننان كەلىپ قازاق تىلىندە بايانداما جاساعان عالىمدار بولدى. مەن عاجاپ قايران قالدىم. ەگەر ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە قازاق بيلەرى تۋرالى بايانداما جاساپ جاتسا, وعان تاڭقالماۋعا بولار, ال قازاقتاردىڭ وزدەرى جوندەپ ءسويلەمەيتىن قازاق تىلىندە ولار بايانداما جاسادى عوي. سوندا ولار: «بۇل تەك قازاق ەلىنىڭ فەنومەنى, باسقا ەشبىر جۇرتتا مۇنداي جوق, بۇل كەرەمەت قۇبىلىس», دەگەندى كولدەنەڭ تارتتى. راسىندا, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ كەرەمەتتەرىمىز جەتەدى. تەك ۇيلەستىرىپ, بۇگىنگە بەيىمدەپ قولدانۋ جاعىندا كەمشىلىگىمىز بار. جاقىندا «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن قارادىق. سوندا مەن: «مەدياتسيا» دەپ اتاعانىمىز دۇرىس ەمەس. بۇل كادىمگى ءبىزدىڭ باياعى بيلەر ايتقان شەشىمدەر عوي. نەگە ەۋروپانى نەگىزگە الىپ, سولاردىڭ تەرمينىن قولدانامىز؟ دالا زاڭىندا وسىنداي بيلىك ايتۋ بولعان. نەگە بۇل زاڭدى بىتىمگەرشىلىك پە, ءمامىلەگەرلىك پە دەپ پايدالانبايمىز؟» – دەدىم. ءسويتسەك, «بىتىمگەرشىلىك» دەگەن كەزىندە «ميروتۆورچەستو» ءسوزىن قازاقشالاۋعا بەكىتىلىپ كەتكەن ەكەن.
قازاق جەرىندە قاعازعا ءتۇسىرىلىپ, تاسقا باسىلعان زاڭ شىعارۋ ورگانى 1938 جىلى ومىرگە كەلگەن قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنەن باستاۋ الادى. جارتى عاسىردان استام ءومىر سۇرگەن بۇل ينستيتۋت ءوز ءداۋىرىن اياقتاپ, ەلىمىزدىڭ قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتىنە جالعاستى.
ال وعان دەيىنگى قازاقتاردىڭ پارلامەنتكە تالپىنۋى پاتشا زامانىندا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىنا سايلانۋىنان كورىنەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ عۇمىرىنىڭ قانشالىقتى تراگەديامەن اياقتالعانىن كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ ءاربىر جان بىلەدى. الىپ يمپەريانىڭ قۇرساۋىندا بولعان, كەيىن توتاليتارلىق جۇيەگە باعىنعان ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاندا ونىڭ زاڭ شىعارۋ جۇيەسى دە وزگەرۋى ءتيىس بولدى.
كەڭەستەر وداعى ىدىرار الدىندا قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسىنىڭ XII شاقىرىلىمىنىڭ سايلاۋى ءوتكىزىلدى. بۇل دەموكراتيانىڭ العاشقى نىشانى بايقالعان سايلاۋ بولاتىن. 360 مانداتقا ەكى مىڭنان استام ادام اراسىندا بالامالى تۇردە تارتىس ءوتتى. 90 دەپۋتات سول جولى ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمداردان سايلاندى.
XII شاقىرىلىم ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋىندا ەرەكشە ءرول اتقاردى. وسى دەپۋتاتتار اتا زاڭعا وزگەرىستەر قاراستىرىپ, تۇڭعىش رەت پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزدى. مۇنان سوڭ كوپ كەشىكپەي كەڭەس وداعى تىرشىلىگىن توقتاتتى. ايتپاقشى, قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداعان دا وسى شاقىرىلىم ەدى. ال مۇنان كەيىنگى XIII شاقىرىلىمىنىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانى ءمالىم. ول ناعىز ءبىر قيىن شاق بولاتىن. ەلدىڭ الداعى دامۋ جولى انىقتالعان مەرزىم دە وسى ۋاقىت ەدى. ەلباسى وسى قيىن شاقتا زاڭ شىعارۋداعى تىزگىندى قولىنا نىق ۇستاپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن, جاڭا ساياسي جۇيەنىڭ دامۋىنا جول اشقان 147 زاڭعا قول قويدى. 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىنداعى جاڭا كونستيتۋتسيا ەكى پالاتالى پارلامەنت قۇرۋعا نەگىز بولدى. بۇل ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنداعى الەمدىك پارلامەنتاريزم قاعيداتتارىنا سۇيەنگەن جاڭا باعىت ەدى. مەنىڭ باقىتىم – وسى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتى بولۋىم.
– كاسىبي قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ العاشقى شاقىرىلىمىن ايتقاندا ءۇش-اق قانا زاڭگەر بار ەدىك دەپ ەسكە الىپ جاتىرسىز. ارادا 15 جىل ءوتتى. دامۋ جولىندا 15 جىل دەگەننىڭ ءوزى كوپ ەمەس. الايدا, وتكەن مەن قازىرگىنى سالىستىرا قاراپ, پارلامەنتتىڭ ءوسۋ دەڭگەيىنە, قۇرامىنا, زاڭداردىڭ ساپاسىنا زاڭگەر رەتىندە كوز جىبەرىپ كورسەڭىز.
– 1995 جىلى كونستيتۋتسياعا ءوزگەرىس ەنگىزبەي-اق رەفەرەندۋم ارقىلى پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن 5 جىلعا ۇزارتقانبىز. جانە وسكەمەندە وتكەن جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەل ازاماتتارىنا جولداعان ۇندەۋىندە: «قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى (ۇلت كوشباسشىسى) نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولداۋعا شاقىرامىز» دەلىنگەن. ال ءبىزدىڭ قابىلداعان زاڭىمىزدا ونداي ءبىر ءسوز جوق. وسى جەردە زاڭنىڭ قازاقشا جازىلۋى تاعى دا الدىمىزدان شىعادى. ەلباسى دەگەننىڭ ءوزى «گلاۆا گوسۋدارستۆا». اتا زاڭدا, ەندەشە, «ەلباسى» دەگەن ءسوز كوپ جەردە بار. ەكىنشىدەن, ەرەكشە ءبىر ايتايىن دەگەنىم, بۇل تەك بىزدە عانا بولىپ جاتىر ما؟
ەگەر تاريحقا قاراساق, فرانتسيا شارل دە گوللدى ءبىر ەمەس, ەكى رەت رەفەرەندۋم ارقىلى سايلاسا, اقش رۋزۆەلتتى 4 رەت پرەزيدەنتتىككە الىپ كەلگەن. ال ءبىز وسى تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم كەزەڭدە ارتتا قالىپ قالعان جوقپىز, العا دامىعان ەلگە اينالدىق. جانە ءبىز جاس مەملەكەتپىز. ادام جاسى ۇلعايعان سايىن «نە ىستەلىندى؟» دەپ كەيىنگە كوز سالۋعا قۇمار. ال جاسقا ول ءتان ەمەس. ول العا قارايدى. سوندىقتان قازاقستان دا جاس مەملەكەت بولعاندىقتان وتكەنگە ەمەس, العا قاراۋى ءتيىس. ەلدىڭ العا دامۋى ءۇشىن ءبىز ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايمىن.
– ەگەر زاماناۋي تىلمەن ايتساق, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت وتە كرەاتيۆتى ادام عوي.
– مىنە-مىنە, وتە دۇرىس ايتىپ وتىرسىز. ول – توقتاپ تۇرمايتىن, كوپ تىڭ يدەيالاردى ويلاپ تاۋىپ, سونى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلدىرا بىلەتىن تۇلعا.
1997 جىلى ەلباسى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جاريا ەتكەندە, شىنىن ايتايىن, ماعان ول وتە عاجايىپ ەرتەگى سياقتى كورىندى. «2030 قايدا؟» دەگەندەر دە بولعان. ال ءومىر نەنى كورسەتتى؟ ونىڭ ون جىلدىعىن اياقتاپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, ەندى, مىنەكي, ەكىنشى ون جىلدىعىنا كىرىسىپ وتىرمىز. وسى جەردە ەلباسى ايتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ماڭىزى وتە زور. كەڭەس زامانىنان جەتكەن تەحنيكانىڭ بارلىعى ەسكىردى, توزىعى جەتتى نەمەسە مورالدىق تۇرعىدا مۇلدەم كونەردى. كەشەگى سەمەيدە ورىن العان جاعدايدى الايىق. جىلۋ ستانساسى 1936 جىلعى قوندىرعىمەن تۇر. ەندەشە, جوعارىداعى دامۋ جولى بىزگە وتە قاجەت, ەگەر وسى ۇدەدەن شىقساق, ءبىز بۇرىنعىداي 1-2 قادامعا ەمەس, 7-8, ءتىپتى 10 قادامعا سەكىرەتىن بولامىز!
رەسەيدىڭ بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسى, مارقۇم ۆيكتور چەرنومىرديننىڭ كىتابىن وقىدىم. سوندا ول ۇكىمەت باسىنا كەلگەننەن كەيىن ەلتسينگە: «ءسىز قىتايعا بارىپ كەلگەنشە, مەن قازاقستانعا, نازارباەۆقا بارىپ كەلەيىن», دەيدى. «نەگە؟» دەپ سۇراسا, ول: «ءبىزدىڭ قورىمىزدا ءبىر توننا دا استىق جوق», دەيدى. «ۇشىپ باردىم, كومەكتەسۋىن سۇرادىم, – دەپ جازادى. – ەگەر ءبىز كەلىسىم-شارتقا وتىرايىق دەپ سىرەسسەك, وندا ۋاقىت سوزىلار ەدى, ال نانسىز وتىرعان حالىق نە ىستەر ەدى؟ سوندا قازاقستان رەسەيگە قاجەتتى 6 ملن. توننا استىق بەردى». بۇل دەگەنىمىز دوستىققا ادالدىق ەمەس پە؟! وسىنداي جايتتەردى نەگە كورسەتپەيمىز, نەگە ايتپايمىز؟
جۋىردا ەلباسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە باردى, وندا قايتادان پوليتسيا تۋرالى زاڭ قابىلدانۋ كەرەك دەدى. بۇل دا بىلىكتىلىك. قاشاندا ەلباسى قاي سالانى دا تەرەڭ بىلەتىندىگىن كورسەتەدى. جالپى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا نازار اۋدارار ءماسەلەلەر بارشىلىق.
– ءسىز كاسىبي زاڭگەرسىز. جوعارىدا قۇقىق سالاسىندا ماسەلەلەر جەتكىلىكتى دەپ ايتىپ قالدىڭىز. وسى سالادا باستى نازاردا بولاتىن نارسە نە؟
– ەڭ الدىمەن, ايتارىم – بىزدە قىلمىس بويىنشا تۇسكەن شاعىمداردى تىركەۋگە الۋدا ىقىلاستىڭ جوقتىعى. سەبەبى, قىلمىس كوبەيدى مە, ازايدى ما, سول جايىنداعى كورسەتكىش تەكسەرىلەدى. سودان بارىپ, ولار وسى كورسەتكىشتەردى دۇرىس ۇستايمىز دەپ الگىندەي قادامدارعا بارادى. ەلباسى ءىىم-دە بولعاندا وسى ماسەلەنى كورسەتىپ ايتتى.
كەلەسى ءبىر وتە ماڭىزدى ماسەلە – سوت جايى. سوت ەشكىمگە باعىنىشتى بولماۋى ءتيىس. ال قازىر قالاي؟ اۋداندىق سوتتى الىپ تاستاۋدى وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى شەشەدى, وبلىستىق سوتتىڭ تاعدىرىن جوعارعى سوت شەشەدى. ولاي بولماۋى كەرەك. سوت پا, ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى بىردەي بولىپ, ارالارىندا تەك پروتسەسسۋالدى عانا قاتىناستار ءجۇرۋى ءتيىس. نەگە بىزدە قازىر باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ازاماتتاردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوپ؟ بىزدە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر باسقا ەلدەرگە قاراعاندا سونشاما اسقىنىپ تۇر ما, الدەبىر باسقا قاقتىعىستار بار ما؟ جوق, ولاي ەمەس. نەگە, ەندەشە, باس بوستاندىعىن ايىرۋ وتە كوپ؟ بۇگىنگى تاڭدا ەلباسى ىزگىلەندىرۋ جايىندا تاپسىرما بەرگەننەن كەيىن ازاماتتاردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ 50 پايىزدان 40 پايىزعا ءتۇسىپتى. نەگە وسىنى ەلباسى ايتۋى كەرەك؟ سوتتار نەگە ءوزى شەشپەيدى؟ ويتكەنى, «مىنا ادامعا جازانى جەڭىلدەتسەم, ەرتەڭ جوعارعى سوت ونى بۇزۋى مۇمكىن, سوسىن سۋديالىعىمنان ايرىلىپ قالامىن» دەگەن كۇدىكتى ويدان شىعا المايدى.
ەڭ ۇلكەن ماسەلە – سوت تاۋەلسىزدىگى. كەز كەلگەن ازامات ەگەر باسىنا ءبىر كۇن تۋسا, ونىڭ ءادىل شەشىلەتىنىنە كۇمانى بولماۋى كەرەك. ەشقانداي قوڭىراۋ سوقتىرۋ, نەمەسە پارا بەرۋ جولىمەن شەشپەي, زاڭ اياسىندا ءادىل بولاتىنىنا سەنىمى بەكەم بولۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – كەيبىر جوعارى لاۋازىم يەلەرى سوتتالىپ جاتقانى. قازىنادا قاراجات مولايعان سايىن, بيۋدجەت قورجىنى تولعان سايىن ۇرلاۋشىلار كوبەيەدى. كەيبىر مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى ادامدارى سوتتالدى. وسىنداي جايتتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ءبىز بولاشاقتا مەملەكەتتىك قاراجاتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وزىنە بەرمەۋدى قاراستىرۋىمىز كەرەك. ارنايى ورگان قۇرىلىپ, ونىڭ باستىعىن مەملەكەت باسشىسى تاعايىنداۋى ءتيىس. ونىڭ تىكەلەي ەش مينيسترگە باعىنباعانى كەرەك.
– ومىردە قوعامدى تۇتاستاي قامتىپ, ويلانتۋعا جەتەلەيتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. ونى شەشۋدە مەملەكەت, زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك, ازاماتتار, جالپى قوعام بىرىگۋى ءتيىس. سەبەبى, ول – بارشا جۇرتتى ويلاندىراتىن ماسەلە. مىسالى, قازىرگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد. وسىنداي ماسەلەلەردە بىرىگە قيمىل جاساۋ, تىزە قوسۋ تابىلماي جاتاتىنداي. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– ماعان دا سولاي كورىنەدى. ءسىز ايتىپ وتىرعان سۋيتسيد وتە قاۋىپتى. بۇل شىنىندا بىرىگىپ قيمىلدايتىن, كەشەندى قاراستىراتىن ماسەلە. ونى مەكتەپتىڭ ديرەكتورىنا جۇكتەۋ, بولماسا اكىمدىكتەر جانىنداعى قامقورشىلار مەن جاناشىرلار ورگاندارىنا جۇكتەۋ, وسىعان ارناپ ۋچاسكەلىك پوليتسيالاردى ەنگىزۋ ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن. تاربيە كەشەندى جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
ەقىۇ ءسامميتى وتەردىڭ الدىندا استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ءبىر توپ ازاماتتى جينادى, سوندا: «ءسامميتتى وتكىزەرمىز-اۋ, ال مىنا بالالاردىڭ وزىنە قول سالۋىنا نە ىستەيمىز, قانداي اقىل قوساسىزدار؟» – دەپ سۇرادى. قاراڭىزشى, بىلتىرعى جىلى قالامىزدا 13 بالا ومىرىمەن قوش ايتىسقان. وسىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرى قانداي؟ مۇمكىن پوليتسيا ءۇشىن ونى سۋيتسيد دەپ باعالاۋ ءتيىمدى بولار, مۇمكىن ونىڭ باسقا دا ءبىز بىلمەيتىن سەبەپتەرى بار شىعار.
بالكىم, ءبىز نارىق جولىنا ءتۇسكەننەن كەيىن كوبىنە دۇنيە قۋىپ, قالتانىڭ قامىن ويلاپ, ءجاسوسپىرىمدەرگە دۇرىس تاربيە بەرمەي جاتقان شىعارمىز؟ قازىر بالانىڭ دا ەسىل-دەرتى اقشاعا اۋىپ كەتكەن سياقتى. جالپى, وسى ماسەلەدە بارلىعىمىز ويلانۋعا ءتيىسپىز.
– يراك قاسىم ۇلى, اشىلا ءسويلەپ, اشىق وي ايتقانىڭىزعا كوپ راحمەت. ەندى پارلامەنتتىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىندا ارىپتەستەرىڭىزگە دەگەن تىلەگىڭىز بولسا, «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى قۇتتىقتاۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر.
– ءبىز ءۇشىن, بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – حالىقتىڭ اۋىزبىرلىگى, تاتۋلىعى جانە ەلىمىزدى دامىتۋعا ۇلەسىن قوسۋى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىن الدا ۇلكەن مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. سول مىندەتتەر ۇدەسىنەن كورىنەيىك. وتانىمىز ءوركەندەي بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كوپ ءىستى باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. سونىڭ ءبىرى قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت قۇرۋ بولاتىن. مىنە, ۇستىمىزدەگى جىلى ازات قازاقستان ءۇشىن ايشىقتى داتا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى دەسەك, كاسىبي پارلامەنتتىڭ دە 15 جىلدىعى ەل شەجىرەسىندەگى ايتۋلى وقيعا ەكەنى انىق.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز وسى كاسىبي زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى جانە قازىرگى كۇنى دە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تابىلاتىن يراك ەلەكەەۆكە جولىعىپ, اتالعان داتاعا وراي اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدى.
– يراك قاسىم ۇلى, ەگەر تاريحقا كوز سالاتىن بولساق, ءبىز ەلدىك شەجىرەمىزدە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» بولعانىن, دالا جۇرتشىلىعىن بىتىمگە باستاپ, بيلىك ايتقان بيلەردىڭ كەسىمدى شەشىمدەرى بولعانىن بىلەمىز. وسىنىڭ بارلىعى قازىرگى تىلمەن ايتساق, دالا پارلامەنتاريزمى مەن زاڭدىق نەگىزدىڭ سول باستا نىشانى بايقالعانىن تانىتادى. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى تاراتىلعاننان كەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل دامۋىنا قاجەتتى جۇزدەن استام زاڭدى ءوزىنىڭ زاڭدىق كۇشى بار جارلىعىمەن بەكىتكەنى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. ال ءسىز العاشقى كاسىبي پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى بولدىڭىز. قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتكە كەلۋ جولى قالاي ءجۇردى؟
– دۇرىس ايتاسىز, ءبىزدىڭ دالامىزدا بيلىكتەرىنە ەشكىم داۋ ايتا الماعان «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەپ مىناۋ مەنىڭ جاقىنىم ەدى, دەپ بۇرمايتىن بيلەر ينستيتۋتى بولدى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وسى دالا بيلىگىنە قاتىستى سالىق زيمانوۆ ۇيىمداستىرعان عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتكىزىلدى. سوندا وعان جاپونيادان, ءۇندىستاننان كەلىپ قازاق تىلىندە بايانداما جاساعان عالىمدار بولدى. مەن عاجاپ قايران قالدىم. ەگەر ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە قازاق بيلەرى تۋرالى بايانداما جاساپ جاتسا, وعان تاڭقالماۋعا بولار, ال قازاقتاردىڭ وزدەرى جوندەپ ءسويلەمەيتىن قازاق تىلىندە ولار بايانداما جاسادى عوي. سوندا ولار: «بۇل تەك قازاق ەلىنىڭ فەنومەنى, باسقا ەشبىر جۇرتتا مۇنداي جوق, بۇل كەرەمەت قۇبىلىس», دەگەندى كولدەنەڭ تارتتى. راسىندا, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ كەرەمەتتەرىمىز جەتەدى. تەك ۇيلەستىرىپ, بۇگىنگە بەيىمدەپ قولدانۋ جاعىندا كەمشىلىگىمىز بار. جاقىندا «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن قارادىق. سوندا مەن: «مەدياتسيا» دەپ اتاعانىمىز دۇرىس ەمەس. بۇل كادىمگى ءبىزدىڭ باياعى بيلەر ايتقان شەشىمدەر عوي. نەگە ەۋروپانى نەگىزگە الىپ, سولاردىڭ تەرمينىن قولدانامىز؟ دالا زاڭىندا وسىنداي بيلىك ايتۋ بولعان. نەگە بۇل زاڭدى بىتىمگەرشىلىك پە, ءمامىلەگەرلىك پە دەپ پايدالانبايمىز؟» – دەدىم. ءسويتسەك, «بىتىمگەرشىلىك» دەگەن كەزىندە «ميروتۆورچەستو» ءسوزىن قازاقشالاۋعا بەكىتىلىپ كەتكەن ەكەن.
قازاق جەرىندە قاعازعا ءتۇسىرىلىپ, تاسقا باسىلعان زاڭ شىعارۋ ورگانى 1938 جىلى ومىرگە كەلگەن قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنەن باستاۋ الادى. جارتى عاسىردان استام ءومىر سۇرگەن بۇل ينستيتۋت ءوز ءداۋىرىن اياقتاپ, ەلىمىزدىڭ قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتىنە جالعاستى.
ال وعان دەيىنگى قازاقتاردىڭ پارلامەنتكە تالپىنۋى پاتشا زامانىندا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىنا سايلانۋىنان كورىنەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ عۇمىرىنىڭ قانشالىقتى تراگەديامەن اياقتالعانىن كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ ءاربىر جان بىلەدى. الىپ يمپەريانىڭ قۇرساۋىندا بولعان, كەيىن توتاليتارلىق جۇيەگە باعىنعان ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاندا ونىڭ زاڭ شىعارۋ جۇيەسى دە وزگەرۋى ءتيىس بولدى.
كەڭەستەر وداعى ىدىرار الدىندا قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسىنىڭ XII شاقىرىلىمىنىڭ سايلاۋى ءوتكىزىلدى. بۇل دەموكراتيانىڭ العاشقى نىشانى بايقالعان سايلاۋ بولاتىن. 360 مانداتقا ەكى مىڭنان استام ادام اراسىندا بالامالى تۇردە تارتىس ءوتتى. 90 دەپۋتات سول جولى ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمداردان سايلاندى.
XII شاقىرىلىم ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋىندا ەرەكشە ءرول اتقاردى. وسى دەپۋتاتتار اتا زاڭعا وزگەرىستەر قاراستىرىپ, تۇڭعىش رەت پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزدى. مۇنان سوڭ كوپ كەشىكپەي كەڭەس وداعى تىرشىلىگىن توقتاتتى. ايتپاقشى, قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداعان دا وسى شاقىرىلىم ەدى. ال مۇنان كەيىنگى XIII شاقىرىلىمىنىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانى ءمالىم. ول ناعىز ءبىر قيىن شاق بولاتىن. ەلدىڭ الداعى دامۋ جولى انىقتالعان مەرزىم دە وسى ۋاقىت ەدى. ەلباسى وسى قيىن شاقتا زاڭ شىعارۋداعى تىزگىندى قولىنا نىق ۇستاپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن, جاڭا ساياسي جۇيەنىڭ دامۋىنا جول اشقان 147 زاڭعا قول قويدى. 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىنداعى جاڭا كونستيتۋتسيا ەكى پالاتالى پارلامەنت قۇرۋعا نەگىز بولدى. بۇل ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنداعى الەمدىك پارلامەنتاريزم قاعيداتتارىنا سۇيەنگەن جاڭا باعىت ەدى. مەنىڭ باقىتىم – وسى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتى بولۋىم.
– كاسىبي قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ العاشقى شاقىرىلىمىن ايتقاندا ءۇش-اق قانا زاڭگەر بار ەدىك دەپ ەسكە الىپ جاتىرسىز. ارادا 15 جىل ءوتتى. دامۋ جولىندا 15 جىل دەگەننىڭ ءوزى كوپ ەمەس. الايدا, وتكەن مەن قازىرگىنى سالىستىرا قاراپ, پارلامەنتتىڭ ءوسۋ دەڭگەيىنە, قۇرامىنا, زاڭداردىڭ ساپاسىنا زاڭگەر رەتىندە كوز جىبەرىپ كورسەڭىز.
– 1995 جىلى كونستيتۋتسياعا ءوزگەرىس ەنگىزبەي-اق رەفەرەندۋم ارقىلى پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن 5 جىلعا ۇزارتقانبىز. جانە وسكەمەندە وتكەن جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەل ازاماتتارىنا جولداعان ۇندەۋىندە: «قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى (ۇلت كوشباسشىسى) نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولداۋعا شاقىرامىز» دەلىنگەن. ال ءبىزدىڭ قابىلداعان زاڭىمىزدا ونداي ءبىر ءسوز جوق. وسى جەردە زاڭنىڭ قازاقشا جازىلۋى تاعى دا الدىمىزدان شىعادى. ەلباسى دەگەننىڭ ءوزى «گلاۆا گوسۋدارستۆا». اتا زاڭدا, ەندەشە, «ەلباسى» دەگەن ءسوز كوپ جەردە بار. ەكىنشىدەن, ەرەكشە ءبىر ايتايىن دەگەنىم, بۇل تەك بىزدە عانا بولىپ جاتىر ما؟
ەگەر تاريحقا قاراساق, فرانتسيا شارل دە گوللدى ءبىر ەمەس, ەكى رەت رەفەرەندۋم ارقىلى سايلاسا, اقش رۋزۆەلتتى 4 رەت پرەزيدەنتتىككە الىپ كەلگەن. ال ءبىز وسى تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم كەزەڭدە ارتتا قالىپ قالعان جوقپىز, العا دامىعان ەلگە اينالدىق. جانە ءبىز جاس مەملەكەتپىز. ادام جاسى ۇلعايعان سايىن «نە ىستەلىندى؟» دەپ كەيىنگە كوز سالۋعا قۇمار. ال جاسقا ول ءتان ەمەس. ول العا قارايدى. سوندىقتان قازاقستان دا جاس مەملەكەت بولعاندىقتان وتكەنگە ەمەس, العا قاراۋى ءتيىس. ەلدىڭ العا دامۋى ءۇشىن ءبىز ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايمىن.
– ەگەر زاماناۋي تىلمەن ايتساق, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت وتە كرەاتيۆتى ادام عوي.
– مىنە-مىنە, وتە دۇرىس ايتىپ وتىرسىز. ول – توقتاپ تۇرمايتىن, كوپ تىڭ يدەيالاردى ويلاپ تاۋىپ, سونى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلدىرا بىلەتىن تۇلعا.
1997 جىلى ەلباسى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جاريا ەتكەندە, شىنىن ايتايىن, ماعان ول وتە عاجايىپ ەرتەگى سياقتى كورىندى. «2030 قايدا؟» دەگەندەر دە بولعان. ال ءومىر نەنى كورسەتتى؟ ونىڭ ون جىلدىعىن اياقتاپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, ەندى, مىنەكي, ەكىنشى ون جىلدىعىنا كىرىسىپ وتىرمىز. وسى جەردە ەلباسى ايتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ماڭىزى وتە زور. كەڭەس زامانىنان جەتكەن تەحنيكانىڭ بارلىعى ەسكىردى, توزىعى جەتتى نەمەسە مورالدىق تۇرعىدا مۇلدەم كونەردى. كەشەگى سەمەيدە ورىن العان جاعدايدى الايىق. جىلۋ ستانساسى 1936 جىلعى قوندىرعىمەن تۇر. ەندەشە, جوعارىداعى دامۋ جولى بىزگە وتە قاجەت, ەگەر وسى ۇدەدەن شىقساق, ءبىز بۇرىنعىداي 1-2 قادامعا ەمەس, 7-8, ءتىپتى 10 قادامعا سەكىرەتىن بولامىز!
رەسەيدىڭ بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىسى, مارقۇم ۆيكتور چەرنومىرديننىڭ كىتابىن وقىدىم. سوندا ول ۇكىمەت باسىنا كەلگەننەن كەيىن ەلتسينگە: «ءسىز قىتايعا بارىپ كەلگەنشە, مەن قازاقستانعا, نازارباەۆقا بارىپ كەلەيىن», دەيدى. «نەگە؟» دەپ سۇراسا, ول: «ءبىزدىڭ قورىمىزدا ءبىر توننا دا استىق جوق», دەيدى. «ۇشىپ باردىم, كومەكتەسۋىن سۇرادىم, – دەپ جازادى. – ەگەر ءبىز كەلىسىم-شارتقا وتىرايىق دەپ سىرەسسەك, وندا ۋاقىت سوزىلار ەدى, ال نانسىز وتىرعان حالىق نە ىستەر ەدى؟ سوندا قازاقستان رەسەيگە قاجەتتى 6 ملن. توننا استىق بەردى». بۇل دەگەنىمىز دوستىققا ادالدىق ەمەس پە؟! وسىنداي جايتتەردى نەگە كورسەتپەيمىز, نەگە ايتپايمىز؟
جۋىردا ەلباسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە باردى, وندا قايتادان پوليتسيا تۋرالى زاڭ قابىلدانۋ كەرەك دەدى. بۇل دا بىلىكتىلىك. قاشاندا ەلباسى قاي سالانى دا تەرەڭ بىلەتىندىگىن كورسەتەدى. جالپى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا نازار اۋدارار ءماسەلەلەر بارشىلىق.
– ءسىز كاسىبي زاڭگەرسىز. جوعارىدا قۇقىق سالاسىندا ماسەلەلەر جەتكىلىكتى دەپ ايتىپ قالدىڭىز. وسى سالادا باستى نازاردا بولاتىن نارسە نە؟
– ەڭ الدىمەن, ايتارىم – بىزدە قىلمىس بويىنشا تۇسكەن شاعىمداردى تىركەۋگە الۋدا ىقىلاستىڭ جوقتىعى. سەبەبى, قىلمىس كوبەيدى مە, ازايدى ما, سول جايىنداعى كورسەتكىش تەكسەرىلەدى. سودان بارىپ, ولار وسى كورسەتكىشتەردى دۇرىس ۇستايمىز دەپ الگىندەي قادامدارعا بارادى. ەلباسى ءىىم-دە بولعاندا وسى ماسەلەنى كورسەتىپ ايتتى.
كەلەسى ءبىر وتە ماڭىزدى ماسەلە – سوت جايى. سوت ەشكىمگە باعىنىشتى بولماۋى ءتيىس. ال قازىر قالاي؟ اۋداندىق سوتتى الىپ تاستاۋدى وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى شەشەدى, وبلىستىق سوتتىڭ تاعدىرىن جوعارعى سوت شەشەدى. ولاي بولماۋى كەرەك. سوت پا, ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى بىردەي بولىپ, ارالارىندا تەك پروتسەسسۋالدى عانا قاتىناستار ءجۇرۋى ءتيىس. نەگە بىزدە قازىر باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ازاماتتاردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوپ؟ بىزدە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر باسقا ەلدەرگە قاراعاندا سونشاما اسقىنىپ تۇر ما, الدەبىر باسقا قاقتىعىستار بار ما؟ جوق, ولاي ەمەس. نەگە, ەندەشە, باس بوستاندىعىن ايىرۋ وتە كوپ؟ بۇگىنگى تاڭدا ەلباسى ىزگىلەندىرۋ جايىندا تاپسىرما بەرگەننەن كەيىن ازاماتتاردى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ 50 پايىزدان 40 پايىزعا ءتۇسىپتى. نەگە وسىنى ەلباسى ايتۋى كەرەك؟ سوتتار نەگە ءوزى شەشپەيدى؟ ويتكەنى, «مىنا ادامعا جازانى جەڭىلدەتسەم, ەرتەڭ جوعارعى سوت ونى بۇزۋى مۇمكىن, سوسىن سۋديالىعىمنان ايرىلىپ قالامىن» دەگەن كۇدىكتى ويدان شىعا المايدى.
ەڭ ۇلكەن ماسەلە – سوت تاۋەلسىزدىگى. كەز كەلگەن ازامات ەگەر باسىنا ءبىر كۇن تۋسا, ونىڭ ءادىل شەشىلەتىنىنە كۇمانى بولماۋى كەرەك. ەشقانداي قوڭىراۋ سوقتىرۋ, نەمەسە پارا بەرۋ جولىمەن شەشپەي, زاڭ اياسىندا ءادىل بولاتىنىنا سەنىمى بەكەم بولۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – كەيبىر جوعارى لاۋازىم يەلەرى سوتتالىپ جاتقانى. قازىنادا قاراجات مولايعان سايىن, بيۋدجەت قورجىنى تولعان سايىن ۇرلاۋشىلار كوبەيەدى. كەيبىر مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى ادامدارى سوتتالدى. وسىنداي جايتتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ءبىز بولاشاقتا مەملەكەتتىك قاراجاتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وزىنە بەرمەۋدى قاراستىرۋىمىز كەرەك. ارنايى ورگان قۇرىلىپ, ونىڭ باستىعىن مەملەكەت باسشىسى تاعايىنداۋى ءتيىس. ونىڭ تىكەلەي ەش مينيسترگە باعىنباعانى كەرەك.
– ومىردە قوعامدى تۇتاستاي قامتىپ, ويلانتۋعا جەتەلەيتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. ونى شەشۋدە مەملەكەت, زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك, ازاماتتار, جالپى قوعام بىرىگۋى ءتيىس. سەبەبى, ول – بارشا جۇرتتى ويلاندىراتىن ماسەلە. مىسالى, قازىرگى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد. وسىنداي ماسەلەلەردە بىرىگە قيمىل جاساۋ, تىزە قوسۋ تابىلماي جاتاتىنداي. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– ماعان دا سولاي كورىنەدى. ءسىز ايتىپ وتىرعان سۋيتسيد وتە قاۋىپتى. بۇل شىنىندا بىرىگىپ قيمىلدايتىن, كەشەندى قاراستىراتىن ماسەلە. ونى مەكتەپتىڭ ديرەكتورىنا جۇكتەۋ, بولماسا اكىمدىكتەر جانىنداعى قامقورشىلار مەن جاناشىرلار ورگاندارىنا جۇكتەۋ, وسىعان ارناپ ۋچاسكەلىك پوليتسيالاردى ەنگىزۋ ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن. تاربيە كەشەندى جۇرگىزىلۋى ءتيىس.
ەقىۇ ءسامميتى وتەردىڭ الدىندا استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ءبىر توپ ازاماتتى جينادى, سوندا: «ءسامميتتى وتكىزەرمىز-اۋ, ال مىنا بالالاردىڭ وزىنە قول سالۋىنا نە ىستەيمىز, قانداي اقىل قوساسىزدار؟» – دەپ سۇرادى. قاراڭىزشى, بىلتىرعى جىلى قالامىزدا 13 بالا ومىرىمەن قوش ايتىسقان. وسىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرى قانداي؟ مۇمكىن پوليتسيا ءۇشىن ونى سۋيتسيد دەپ باعالاۋ ءتيىمدى بولار, مۇمكىن ونىڭ باسقا دا ءبىز بىلمەيتىن سەبەپتەرى بار شىعار.
بالكىم, ءبىز نارىق جولىنا ءتۇسكەننەن كەيىن كوبىنە دۇنيە قۋىپ, قالتانىڭ قامىن ويلاپ, ءجاسوسپىرىمدەرگە دۇرىس تاربيە بەرمەي جاتقان شىعارمىز؟ قازىر بالانىڭ دا ەسىل-دەرتى اقشاعا اۋىپ كەتكەن سياقتى. جالپى, وسى ماسەلەدە بارلىعىمىز ويلانۋعا ءتيىسپىز.
– يراك قاسىم ۇلى, اشىلا ءسويلەپ, اشىق وي ايتقانىڭىزعا كوپ راحمەت. ەندى پارلامەنتتىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىندا ارىپتەستەرىڭىزگە دەگەن تىلەگىڭىز بولسا, «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى قۇتتىقتاۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر.
– ءبىز ءۇشىن, بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – حالىقتىڭ اۋىزبىرلىگى, تاتۋلىعى جانە ەلىمىزدى دامىتۋعا ۇلەسىن قوسۋى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىن الدا ۇلكەن مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. سول مىندەتتەر ۇدەسىنەن كورىنەيىك. وتانىمىز ءوركەندەي بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.
