قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ «تمد-نىڭ تاجىك-اۋعان ۋچاسكەسىندەگى سىرتقى شەكاراسىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ تۋرالى» 1993 جىلعى 15 ساۋىردەگى قاۋلىسىنا سايكەس, ەلىمىزدىڭ ىشكى اسكەرى تاجىك-اۋعان شەكاراسىن كۇزەتۋگە قاتىستى. 1993 جىلدىڭ ماۋسىمىنان 1999 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن ەكى مىڭنان استام سارباز مەن ساردار جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىندادى. ولاردىڭ ىشىندە جەتىنشى روتا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, لەيتەنانت بەرىك وماروۆ تا بولعان ەدى. اسكەري بورىشىن وتەۋ كەزىندە كورسەتكەن ەرلىك پەن جانقيارلىق ۇلگىسى ءۇشىن ول ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇگىندە ول ۇلتتىق ۇلاننىڭ «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىسىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستارى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. پولكوۆنيك بەرىك ىلەسبەك ۇلىمەن بولعان سۇحباتىمىز تاجىك-اۋعان شەكاراسىندا اسكەري قىزمەت جونىندە ءوربىدى.
– بەرىك ىلەسبەك ۇلى, وسىدان 21 جىل بۇرىن پامير تاۋىنداعى پشيحاۆر شاتقالىندا بەس ساعاتقا سوزىلعان قارۋلى قاندى قاقتىعىس كەزىندە ىشكى اسكەردىڭ 17 قازاق جاۋىنگەرى ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, 33-ءى اۋىر جاراقات الدى. مودجاحەدتەر تاجىك-اۋعان شەكاراسى ارقىلى ەلىمىزگە ەنگىسى كەلگەنىمەن, ءبىزدىڭ جىگىتتەر ولارعا ەرلىكپەن توتەپ بەرىپتى. قاندى وقيعانىڭ ىشىندە ءوزىڭىز دە بولىپ جارالانعانىڭىزعا قاراماستان, جانقيارلىق ەرلىكپەن ۇرىستى جالعاستىرىپ, قارۋلاستارىڭىزدىڭ امان قالۋىنا جاعداي جاسادىڭىز. سول جىلداردى تاعى ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزسەڭىز؟
– بوزداقتاردىڭ قازالى ءولىمىن ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن, بۇل وقيعا جانىما قاتتى باتادى. ولاردىڭ بار كورەتىن قىزىقتارى ءالى الدا ەدى. جاۋ وسال بولمادى. مودجاحەدتەر سوعىس ونەرىنە ابدەن ماشىقتانىپ, ۇرىستىڭ ايلا-تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. سۇراپىل شايقاستا ءبىزدى قۇتقارعان 40-50 مەتردەي جەردە تۇرعان كوپىر بولدى. ءبىز وسى تاۋدى تەسىپ وتەتىن كوپىرگە بەكىنىپ الىپ, جاۋعا تويتارىس بەرمەگەندە امان قالۋىمىز ەكىتالاي ەدى. بۇل كوپىر – ستراتەگيالىق ماڭىزى زور نىسان. ودان وتەتىن جولدىڭ ءبىرى – كالاي-حۋمب ەلدى مەكەنىنە, ەكىنشىسى دۋشانبە قالاسىنا وتەدى. شايقاستان سوڭ روتا كومانديرى, كاپيتان ەرلان الدانازاروۆ جاۋىنگەرلەردىڭ ۇلكەن ەرلىك جاساعاندارىن ايتىپ, ولارعا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ەلگە قايتقىسى كەلەتىندەرگە رۇقسات بەرىلەتىنىن جەتكىزدى. سوندا روتا جاۋىنگەرلەرى ءبىراۋىزدان قازا بولعان جاۋىنگەر جولداستارىنىڭ كەگىن الماي ەلگە قايتپايتىندارىن ايتتى. مۇنى ەستىگەندە بويىمدى ماقتانىش پەن قۋانىش سەزىمى بيلەدى. 1996 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا ەلباسى جارلىعىمەن قازا تاپقان ساربازداردىڭ بارلىعى جاۋىنگەرلىك وردەندەرمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. بۇگىندە بۇل جاۋىنگەرلەردىڭ تۋىپ-وسكەن جەرلەرىندەگى مەكتەپ, كوشە, ساياباقتار ولاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالادى.
– بەسىكتە جاتىپ «باتىرلار جىرىمەن» سۋسىنداپ, «ەر توستىك» ەرتەگىسىمەن ەسەيەتىن ۇلاندارىمىز نامىسشىل, ەلجاندى, باتىر بولىپ وسەتىنىنىڭ ءبىر كورىنىسى عوي بۇل...
– ارينە. سول ءتالىم-تاربيەنىڭ ارقاسىندا شاپسا تۇلپاردىڭ تۇياعى, ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن وسىنشاما جەر اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان جوق پا؟! سوناۋ زامانداعى جوڭعارمەن شايقاستاعى, كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىنداعى, ودان كەيىن اۋعانستانداعى ۇرىستاعى بابالارىمىزدىڭ, اتالارىمىز بەن اعالارىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك داستۇرلەرىن بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندەگى, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۇلانداعى جاۋىنگەرلەر لايىقتى جالعاستىرۋدا. ماسەلەن, وتكەن جىلدارى قاتارداعى جاۋىنگەرلەر ەربول وتارباەۆ, نۇراسىل مۇباراكوۆ, التىنبەك قابىلبەكوۆ, كىشى سەرجانتتار جاندوس بايانباەۆ, اقىلبەك قوڭىروۆ قاۋىپتى قىلمىسكەرمەن كۇرەستە ەرجۇرەكتىك تانىتا ءبىلدى. ولار ەلباسىنىڭ قولىنان جوعارى مەملەكەتتىك ماراپات – «ايبىن» وردەنى جانە «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىن الدى. ءورت كەزىندە ادام ءومىرىن ساقتاپ قالعانى ءۇشىن «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ وفيتسەرلەرى مايور رينات جۇماليەۆ پەن سالاۋات قابدىقۇلوۆ «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. مىنەكي, مۇنىڭ بارلىعى دا وتاندى شەكسىز ءسۇيۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ءپاتريوتيزمنىڭ قاينار باستاۋى وسىندا. ەلباسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاقتىڭ ءبىر عانا وتانى بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان» دەگەن بولاتىن. تۋعان ەلىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, ونى شەكسىز ءسۇيۋ – ءار ازاماتتىڭ مىندەتى جانە پەرزەنتتىك بورىشى. ەل تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋ – وتانسۇيگىشتىكتىڭ بەلگىسى.
– «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعىنداعى تاربيە جۇمىستارى جونىندە ايتا كەتسەڭىز...
– اسكەري بولىمدە تاربيە جۇمىسىنا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ قىزمەتتىڭ وزگە اسكەري سالالارعا قاراعاندا ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعانداردى كۇزەتۋ, قالا كوشەلەرىندەگى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بولسىن, قاي-قايسىنىڭ دا وزىندىك قيىندىعى بار. قولباسشىلىق تاراپىنان وسى قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە جاعداي جاسالىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار تاربيەلىك جۇمىستاردىڭ دا ويداعىداي جۇرۋىنە دە ءمان بەرىلەدى. سوندىقتان, ءاربىر ساردار جەكە قۇرامنىڭ اراسىندا تاربيە جۇمىسىن تالاپقا ساي جۇرگىزۋگە تىرىسادى. جەكە قۇرامنىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق, جاۋىنگەرلىك دايىندىق بارىسىندا جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىنە تاربيە جۇمىستارىنىڭ قوسار ۇلەسى زور. كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى, ءتورت مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گ.جۋكوۆتىڭ ء«تارتىپ – جەڭىستىڭ اناسى» دەگەن ءسوزى ءبىزدىڭ ۇرانىمىز ىسپەتتەس.
– بەرىك ىلەسبەك ۇلى, اسكەري ومىرىڭىزدە كىمدى ۇلگى تۇتاسىز؟
– حالقىمىزدا باتىرلىعىمەن, شەشەندىگىمەن, ەرجۇرەكتىگىمەن تاريحتا قالعان تۇلعالار جەتەرلىك. بارلىعىنان دا ۇلگى الۋعا تىرىسامىن. سولاردىڭ ىشىندە كوزى تىرىسىندە حالىق باتىرى اتانعان, ومىردەن وتكەن سوڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەنگەن, تۇلا بويى نامىستان جاراتىلعان حاس قاھارمان باۋىرجان مومىش ۇلىنا قاراپ بوي تۇزەپ كەلەمىن. جالپى, باتىر اعامىز ءار اسكەري قىزمەتشىنىڭ ۇلگى تۇتار ۇستازى عوي. ول تۋرالى ءاربىر دەرەكتەن حالقىنا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ, باتىرلىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن, وتانىن شەكسىز ءسۇيۋدى كورۋگە بولادى.
– اسكەري سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟
– اسكەري قىزمەتكە كەلۋىمە ىشكى ىستەر ورگاندارىندا كوپ جىلدار قىزمەت اتقارعان اكەم ىلەسبەك ومىرزاق ۇلى ىقپال ەتتى. ول وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, وتىرار اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ جاسوسپىرىمدەر ءىسى جونىندەگى ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ميليتسيا مايورى شەنىندە زەينەتكەرلىككە شىقتى. ءوزىم 1989-1993 جىلدارى لەنينگرادتاعى جوعارى اسكەري-ساياسي ۋچيليششەسىندە وقىعان كەزىمدە الدىمنان وزگە الەم اشىلعانداي بولدى. اسكەري جارعىنى قاتاڭ ساقتاۋ, اسكەري انتقا ادال بولۋ, بۇيرىقتار مەن وكىمدەردى بۇلجىتپاي ورىنداۋ مەن ءۇشىن اينىمايتىن قاعيداعا اينالدى. وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن شىمكەنتتەگى ىشكى اسكەرلەردىڭ وڭتۇستىك قۇراماسىنا قاراستى اسكەري بولىمىنە كەلىپ, پاترۋلدىك روتا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردىم. ال 1995 جىلدىڭ ناۋرىزىندا تمد ەلدەرىنىڭ ءوزارا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىمىنە ساي, ونىڭ سىرتقى شەكاراسىن كۇزەتۋ ماقساتىندا ەرىكتىلەر قاتارىنان قۇرىلعان قۇراما روتانىڭ ساپىندا ءۇش اي مەرزىمگە تاجىك-اۋعان شەكاراسىنا وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىمدى وتەۋگە اتتاندىم. ودان كەيىن اقتاۋ قالاسىنداعى 6656 əسكەري بولىمىندە باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, اتىراۋ قالاسىنداعى 5546 əسكەري ءبولىم كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, 6655 əسكەري بولىمىندە تəربيە ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقاردىم. باتىستان كەيىن قىزمەتىم ەلوردا – استانا قالاسىندا جالعاسىن تاپتى. بۇندا 5570 əسكەري ءبولىمى كومانديرىنىڭ تəربيە جəنە əلەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىندە بولدىم.كەيىن ىشكى əسكەرلەر كوميتەتىندە تəربيە جəنە əلەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىس باسقارماسىندا قىزمەت جاسادىم. ال 2003 جىلدان وسكەمەندەگى شىعىس قۇراماسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدىم. شىعىس قۇراماسىندا ءتورت جىلداي بولىپ, رەسەي قارۋلى كۇشتەرىنىڭ Əسكەري ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدىم. 2009 جىلى Əسكەري ينستيتۋت باستىعىنىڭ تəربيە جəنە əلەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. ال 2014 جىلدىڭ جاز ايىندا ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى قولباسشىسىنىڭ تəربيە جəنە əلەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرىستىم.
– بالالارىڭىز اكە جولىن قۋسا قارسى بولمايسىز با؟
– تۇڭعىشىم ايدار ماسكەۋدەگى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىنىڭ بەسىنشى كۋرس كۋرسانتى. قىزىم مايرا تۇرمىستا, استانادان جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامدادى. كىشى ۇلىم يساتاي 11-سىنىپتا. بالالارىم ماماندىقتى ءوز قالاۋلارىمەن تاڭدادى. ءبىز ولارعا وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدى, ءادىل بولۋدى, جاۋاپكەرشىلىك پەن تارتىپكە ءمان بەرۋدى ۇيرەتۋدەمىز.تەك ولاردىڭ مەن جەتكەن جەتىستىكتەن اسىپ ءتۇسىپ, ارىپتەستەرى مەن ەل-جۇرتىنىڭ الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولۋىن تىلەيمىن. ەڭ باستىسى, جاستار وتانعا قىزمەت – ورتاق پارىز ەكەنىن ۇمىتپاۋى شارت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
ورال
