«ۆالەولوگيا» كىتابىن قايتا قاراۋ كەرەك

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمدى ەكونوميكا مەن قوعامعا لايىقتاۋ, سۇرانىسقا يە بولۋعا بەيىمدەۋ, يننوۆاتسيالىق جوبالارعا بايلانىستىرۋ باعىتتارىندا قولعا العان شارالارىن قولداي وتىرىپ, مىنا ماسەلەگە نازار اۋدارعانىن ءجون كوردىك. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى 15-19 جاستاعى جەتكىنشەكتەردىڭ ارا­سىندا جۇكتى بولۋ كورسەتكىشىنىڭ ءوسىپ بارا جاتقاندىعىنا الاڭ­داۋ­لى. رەسپۋبليكا ستاتيستيكا اگەنت­تىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە جىل سايىن 15-19 جاس ارا­لى­عىنداعى 10 مىڭعا جۋىق قىز با­لانىڭ اياعى اۋىر بولادى ەكەن. 2008 جىلى وسى جاستاعى ءار مىڭ قىز بالانىڭ 31-ءى پەرزەنت كورگەن. تۇسىك جاساتقان 6000 ايەلدىڭ 84-ءى 15 جاسقا دەيىنگىلەر, ولاردىڭ جار­تىسى مۇنداي قادامعا ەكىنشى رەت بارعان. مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكەن ءار 100 مىڭ جەت­كىن­شەكتىڭ 1466-سىنىڭ  گينەكولو­گيا­لىق اۋرۋعا شالدىققانى انىق­تالعان.  سالاماتتى ءومىر سال­تىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى ءجونىن­دە­گى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ءمالى­مەتىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا 14 جاستاعىلاردىڭ جىنىستىق قاتى­ناسقا بارۋ فاكتىلەرى تىركەلىپتى. «ءبىزدىڭ جەتكىنشەكتەرىمىز مو­رال­دىق جاعىنان نەگە وسىلاي قۇل­دىراۋدا؟ ونىڭ نەگىزى قايدا جاتىر؟ بۇلاي جالعاسا بەرسە, ەرتەڭگى احۋال كۇردەلەنە تۇسپەي مە؟» دەگەن ساۋالدارعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرگە     جاۋاپ ىزدەسەك دەيمىز. اتالعان ماسەلەنى زەرتتەپ ءجۇر­گەن عالىمدار مەن جۋر­نا­ليستەردىڭ پىكىرى بويىنشا جەتكىنشەكتەردىڭ جىنىستىق قاتىناسقا ەرتە با­رۋى­نا, باسقا دا سەبەپتەرمەن بىرگە, مەكتەپ باعدارلاماسىنا 2002 جىلى جازىلعان «ۆالەولوگيا» ءپا­نىنىڭ ەنگىزىلۋى ىقپال ەتكەن. وسى ءپان بىزدەن كوپ بۇرىن ەنگىزىلگەن ەۋروپا ەلدەرىندەگى كور­سەت­كىشتەر جاعاڭدى ۇستاتادى. ۇلى­بري­تانيادا 2006 جىلى كامە­لەتكە تولماعان 39 مىڭ قىز بالا جۇكتى بولعان. بۇلاردىڭ 7 مى­ڭى­نىڭ جاسى 16-دان تومەن. باسقا مەم­لەكەتتەردەگى جاعداي وسى دەڭ­گەيلەس. سودان كەيىن ويلاناسىڭ: مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا جى­نىس­تىق قاتىناس تۋرالى ارناۋلى ءپان ارقىلى قانداي دا بولسا ءبىلىم-تۇسىنىك بەرۋدىڭ قاجەتى بار ما دەپ. ەندى وسى «ۆالەولوگيا» ءپانى­نىڭ وقۋلىقتارىن قىسقاشا تالداپ كورەلىك. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 7-9 سىنىپتارىنا ارنالعان وقۋلىقتىڭ 19-تا­راۋ­ىن­دا جىنىستىق دامۋ ۇدەرىستەرى اشىق باياندالادى. «ونداعى ادام­نىڭ مۇشەلەرىن سيپاتتاعان ءسوي­لەم­دەردى مۇعالىم ەر بالالار مەن قىز بالالار ارالاس وتىرعان سى­نىپتا قىسىلماي قالاي وقىپ ءتۇ­سىندىرەدى؟! سول سۋرەتتەۋلەردى 7-سىنىپ وقۋشىسىنا بايانداۋدىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن ويعا كەلدىك. سويتسەك, سوراقىسى ءالى الدا ەكەن. اۆتورلار پسيحوسەكسۋالدىق بەيىمدەلۋ تۋرالى ايتا وتىرىپ: «ءدال وسى كەزەڭدە سەكسۋالدى با­عىت­تاردا اۋىتقۋلار بايقالۋى ءمۇم­كىن... ماسەلەن, ەر بالالار (بالالار ءۇيى) اراسىندا عانا وسكەن ەر بالا تەك ەر بالالارمەن ارالاسۋ تاجىريبەسىن الادى. سولارمەن ال­عاشقى بالالىق جىنىستىق باي­لانىستاردا وسەدى», دەپ شو­شى­تا­دى. مۇنداي قىلىقتى ايىپ­تا­ماي­دى, بولىپ جاتاتىن داعدىلى ارەكەت تۇرىندە جايباراقات اڭگى­مەلەيدى. مۇنى از دەسەڭىز: «10-12 جاستا جىنىستىق گورموندار ءونۋى باس­تالادى دا, جىنىستىق اۋەس­تە­نۋ ناقتىراق بىلىنەدى. وسى ۋا­قىت­تا قىزعا دەگەن تاڭدامالى قى­زى­عۋ­شىلىق  بايقالادى», دەپ بالا­نىڭ باسىن اينالدىرادى. ءارى قاراي قىز بالانى مۇسىندەپ سۋرەتتەيدى دە, ماحابباتقا كوشەدى. ەۆگەني ونەگيننەن ءۇزىندى كەلتىرەدى. كوپتەگەن جۇرەك ىرعاعى, جاس كەۋدەسىن قوزعادى. ءتانى بەينەنى ... ىزدەدى,  دەپ الادى دا: «ەگەر ادام سومدالعان «بەينەگە» ساي سەرىك كەزدەستىرسە, وندا جىنىستىق اۋەستىك بىرنەشە مارتە كۇشەيەدى», دەپ ابدەن شا­تاستىرادى. شابىتتانىپ الىپ: «پايدا بولعان بيولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك اۋەن ءوز شەشىمىن تابادى: ماحاببات وبەكتىسى تابى­لا­دى. ەموتسيا  وڭ تۇرىنە اۋى­سا­دى, ول سەكسۋالدى بايلانىستا وتە كۇشتى», دەپ ەلىكتىرەدى. مۇنداي سەكسۋالدى بايلانىستىڭ دەن­ساۋ­لىقتى ساقتاۋداعى تيىمدىلىگى دە كۇشتى دەپ جەلىكتىرەدى. «سەك­سۋال­دى ءومىر ماڭىزدى بيولوگيالىق رەگۋلياتور بولىپ تابىلادى» دەپ تاعى دا قامشىلايدى. سودان كەيىن تۇسىك تۋرالى بايانداۋعا كوشەدى. ءبىز ايتۋعا اۋزىمىز بارماي, «ۆالەولوگيا» وقۋلىعىنداعى اشىق جىنىستىق اڭگىمەلەردىڭ جاداعاي دەگەندەرىن عانا كەلتىردىك. ونىڭ ءوزى وڭىپ تۇرعان جوق. وسىنىڭ ءبارى بالانى تۇزەۋدىڭ ورنىنا كۇزەيتىنىن, وعاش ارە­كەتتەرگە يتەرمەلەيتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سوندىقتان دا بولار, رەسەيدىڭ كوپتەگەن قالالارىندا ۇستازدار مەن اتا-انالار ءبىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ وقۋشىلارعا جى­نىس­تىق تاربيە بەرۋ جونىندەگى نۇس­قاۋ­لارىن ورىنداۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان. ەگەر بىزدەگى اتا-انالار مىنا وقۋلىقتى تالداپ قاراپ شىقسا, ءدال وسىلاي جاسار ەدى. قورىتا ايتقاندا, «ۆالەولوگيا» – جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇسىنىلاتىن ءپان. ونى قاجەت دەپ جاتساق, جىنىستىق سيپاتتاۋلاردان ارىلتىپ, «ادام مەن ادام­زاتتىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى», «دەنساۋ­لىق دەگەنىمىز نە؟», «سالاماتتى ءومىر سالتى دەگەنىمىز نە؟», «ادام­نىڭ بيولوگيالىق ءريتمى», «اقىل-وي ەڭبەگى», «تا­ماق­تانۋ يدەو­لو­گياسى», «زياندى ارەكەتتەر» سەكىلدى تاراۋلارىن قالدىرۋ كەرەك. وندا دا وقۋشىعا تۇسىنىكتى تىلدە قايتا جازعان ءجون. ويتكەنى, اۆتورلار بۇ­رىننان بار اكادەميالىق ەڭبەك­تەردەن كەسەك-كەسەك الا سالعان. شاكىرت تۇگىلى, ارناۋلى ازىرلىگى بار ادامداردىڭ وزىنە اۋىر. توقەتەرىنە كەلسەك, «ۆا­لەو­لوگيانى» «پالەولوگياعا» اينال­دىر­عان, بالالاردى جىنىستىق ارەكەتتەرگە ەرتە بارۋعا يتەرمەلەيتىن تاراۋلاردان ارىلتۋ قاجەت. رەداكتسيادان: بۇل ماقالا بۇعان دەيىن ءبىلىم جانە  عىلىم ءمينيسترىنىڭ اتىنا ساۋال رەتىندە جولدانعان ەكەن. ماسەلەنىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن ەسكەرگەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ جاقىندا «ۆالەولوگيا» ءپانىن وقىتۋدان الىپ,  ونىڭ ساعاتتارىن «ءوزىڭدى ءوزىڭ تانى» ءپانىنىڭ ساعاتتارىنا قوسۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. بارەكەلدى دەيىك. الدان سمايىل, ءماجىلىس دەپۋتاتى.