تاريحي شەشىم
بەيبىت ءومىر – ادامي باقىت باستاۋى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتوندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءتورتىنشى – قورىتىندى سامميتتە سويلەگەن ءسوزى ماعان دا تەرەڭ وي سالدى. ەگەر قولدارىنا ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ بيلىگى تيگەن الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبارى تەك بۇگىنگى كۇننىڭ ساۋلىعىن عانا ويلاپ, وزدەرىنە بۇيىرعان بيلىكتەگى كونستيتۋتسيالىق مەرزىمىن تىنىشتىقپەن اتقارۋدى عانا كوزدەيتىن بولسا, جالپى عالامدىق ماسەلەلەر شەشىلمەگەن كۇيىندە قالا بەرەدى. مۇنى «مەن كورمەسەم – مەنى دە كورمەيدى» دەپ سانايتىن تۇيەقۇستىڭ بىلىگىندەي ساناسىز شەشىم دەپ سانايمىن. وندايلاردىڭ ەسىمدەرى بيلىكتەن كەتكەن بويىندا ۇمىتىلادى. تەك عالامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەنىندەي ۇلەس قوسا العان كوشباسشى عانا تاريح ساحناسىندا ماڭگى قالۋعا لايىقتى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز سونداي كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز. حالىقارالىق ۇيىمدار, ۇلت كوشباسشىلارى قولداماسا, ءوز باستامالارىمەن ەشقانداي دا ماسەلەلەردى شەشۋگە قۇدىرەتى جەتپەيدى. ونى بۇگىنگى كۇنگى بۇۇ شەشىمدەرى ناقتى كورسەتىپ وتىر. ءبىر كەزدەرى ۇلت ليدەرلەرى باتىل قولداعاندىقتان, بارلىق شەشىمدەرى دە ورىندالاتىن بۇل ۇيىمنىڭ بۇگىنگى شەشىمدەرى نومينالدى قۇجاتتارعا اينالۋدا. ماسەلەن, ءبىر-اق سولتۇستىك كورەياعا قارسى قابىلدانعان شەشىمنىڭ ءوزىن الاتىن بولساق, ىسكە اسپاي قاعاز جۇزىندە قالىپ وتىر. بۇدان باسقا دا قانداي ادىلەتتى شەشىمدەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورىندالماي كەلەدى. سونىڭ كەسىرىنەن بارلىق الەمنىڭ كوز الدىندا ءبىر بولجالسىز مەملەكەت جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ-جاراقتارىن ەشكىمنەن ايىلىن جىيماي جەتىلدىرە تۇسۋدە. ەرتەڭگى كۇنى ونىڭ كىمگە قارسى قولدانىلاتىنىن دا ەشكىم بولجاي المايدى. ءبىر كەزدە يادرولىق قارۋ-جاراق سىرتتان جاسالاتىن سوققىلاردى توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. بۇگىنگى تاڭدا ول دا ەسكىرىپ بارا جاتقان ۇعىم. ويتكەنى, سول سولتۇستىك كورەيا يادرولىق قارۋىن بارىنشا جەتىلدىرگەن بولسا, ونى تەك قورعانىس قۇرالى ەتىپ ۇستاپ وتىرا قويۋى نەعايبىل. كوشباسشى بولىپ وتىرعان تۇلعالارىنىڭ دا كەيبىر زاڭسىز, سوتسىز جاساي سالاتىن جەكە-دارا شۇعىل شەشىمدەرى ەستىگەن جاننىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزادى. سونىمەن قاتار, دايش سياقتى تەرروريستىك توپتاردىڭ بولجالسىز قىلىقتارى, ادامزات ءححى عاسىرعا جەتىپ, ءبارى دە تۇراقتاندى دەپ ساناپ وتىرعاندا اياق استىنان وزدەرىنىڭ مەملەكەتىن قۇرىپ العان «جەتىستىكتەرى» دە الەمدىك بەيبىتشىلىكتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. وندايلاردىڭ جولىن تاۋىپ, يادرولىق قارۋدىڭ جەڭىل تۇرلەرىنە قول جەتكىزۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. اياق استىنان الىپ ايماققا, جۇزدەگەن قالالار مەن ولاردىڭ ميلليونداعان تۇرعىندارىنا زاڭسىز بيلىك جۇرگىزىپ, «مەملەكەت قۇرىپ» العاندارعا مۇنداي ماسەلە قيىن بولىپ پا؟ مىنە, وسىنداي, عالامدىق اۋقىمدا شىعىپ جاتقان تەرروريزمگە قارسى دا ءتيىمدى شارالار ءالى كۇنگە قولدانىلماي كەلەدى. كەرىسىنشە... وعان قارسى كۇرەستىڭ اتىن جامىلىپ, وزدەرىنىڭ گەوساياسي احۋالىن كۇشەيتۋگە, جاقتاستارىن مولايتىپ الۋعا تىرىسۋشى مەملەكەتتەر دە بار... سونداي-اق, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى دەگەن ينستيتۋت تا ءوزىنىڭ ۋاقىتى وتكەن امال ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. بەس تۇراقتى مۇشەنىڭ ءبىرى قارسى بولسا بولدى – بۇۇ-نىڭ ەشقانداي شەشىمى قابىلدانبايدى. ال تۇراقتى مۇشەلەر اراسىندا ءوزارا قىرىن قارايتىن ۇستانىمداعى مەملەكەتتەر وتىر. ولاردىڭ ءوزارا قىرعي-قاباقتىعىنىڭ كەسىرىنەن بۇۇ-نىڭ مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا ءتيىستى شەشىمدەرى دە اياقسىز قالادى. ويتكەنى, بىرەۋى «ۆەتو» قۇقىن پايدالانسا, شەشىم قابىلدانبايدى. سوندىقتان, بۇل ينستيتۋتتىڭ جۇمىسىن دا تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن شاق تۋدى. الەمدىك احۋالدىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن بولعاندىقتان, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارى تولعاندىراتىن سياقتى. سوندىقتان دا ول ءوزىنىڭ مانيفەسىندە سوعىس ۆيرۋسى جان دۇنيەسى باي ەمەس جانداردى عىلىمي جاڭالىقتاردى قولدانا وتىرىپ, سوعىسقا ۇمتىلدىرۋعا شاقىرىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە, ادامداردىڭ ساناسىن ميليتاريزم ۋىتى جاۋلاپ العان. قازىر 1 ميللياردتان استام اتۋ قارۋى قولدا ءجۇر, دەدى. ودان ءارى, بۇگىنگى تاڭدا سوعىس قاۋپى عالامدىق اۋقىمداعى تراگەديالىق شىندىققا اينالۋى ابدەن مۇمكىن, دەي كەلىپ, ن.نازارباەۆ دۇنيەجۇزىنە «سوعىسسىز الەم» اتتى اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىن دالەلدەپ بەردى. بۇل – ۇلتتىق سوعىستار مەن جانجالداردىڭ ۆيرۋسىن جويۋ جونىندەگى ۇيلەسىمدى جانە جاۋاپتى ءىس-ارەكەتتەردى ايقىنداۋعا ءتيىستى جاھاندىق ستراتەگيا. ونىڭ ءۇش باستى قاعيداتى تومەندەگىدەي دەپ ولاردى سانامالاپ بەردى: بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدەگى بىردە-ءبىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى, وندا ءبارى دە جەڭىلەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى. بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ قىرىلۋىنا الىپ كەلەدى. جانە وسىعان كىمنىڭ جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋدىڭ ءوزى دە كەش بولادى جانە جاۋاپ بەرەتىن ادام دا تابىلمايدى. وسى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەردى قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جانە ولاردىڭ كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارلىعى اكسيوما رەتىندە تۇسىنۋگە ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا بەيىمدەلگەن بەيبىت ۇنقاتىسۋلار مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر نەگىز بولۋى كەرەك. ودان ءارى ن.نازارباەۆ ونى قۇرۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ پروگرەسسيۆتى بولىگى بۇل مانيفەستى تولىق قولداپ, وعان وزدەرىنىڭ الىپ-قوساتىن ۇسىنىستارىن ايتىپ, قىزۋ تالقىلاۋدا. ونى ءبىز وتاندىق جانە شەتەلدىك باق بەتتەرىنەن, كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ وتىرمىز. ارينە, وسىنداي بارىنشا وزەكتى تاقىرىپ بارلىق ەستى سانالارعا جەتەتىنى ايقىن. جەكسەنباي دۇيسەباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتىءوزارا سەنىم – وركەندەۋ كەپىلى
مەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋل قالاسىندا تۋىپ-ءوستىم. كيونحي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يادرولىق ينجەنەرلىك فاكۋلتەتىن ءتامامدادىم. 2007 جىلى ەرىكتى رەتىندە قازاقستانعا كەلىپ, اقتوبەگە تۇراقتادىم. ماعان قازاق ەلى بىردەن ۇنادى, حالقى دالاسىنداي كەڭپەيىل. سوندىقتان, جەتى ايدىڭ ىشىندە تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ الدىم. زايىبىم سارا ەكەۋمىز ەكى بالا ءوسىرىپ, تاربيەلەپ وتىرمىز. قازاقتارعا باۋىر باسىپ كەتتىك. قازىر اباي قۇنانباەۆتىڭ, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ جانە باسقا دا قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن وقيمىن. بولاشاقتا دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنۋگە تالاپتانىپ ءجۇرمىن. سارا ەكەۋمىز كورەي ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە ساباق بەرەمىز. قازاقستان – كوپ ۇلتتى بىرەگەي مەملەكەت. مۇندا كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى, بىرلىكتە تۇرىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ بولاشاعى زور مەملەكەت ەكەنى ءسوزسىز. تاۋەلسىزدىك العانىنا 25 جىلدىڭ ءجۇزى بولعان جاس مەملەكەتتىڭ وسى ۋاقىتتا جەتكەن تابىستارىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىمەن ساباقتاستىرۋ ورىندى بولماق. قازاقستان كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن بەيبىت قاتىناس ورناتىپ, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتىپ جاتقانىن كوزىمىز كورۋدە. قازاقستان الەمدىك داعدارىستى ەڭسەرۋدىڭ جولدارىن انىقتاپ الدى دەسە دە بولادى. ەڭ باستىسى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ جونىندەگى باتىل قادامى, سونداي-اق, بىتىمگەرشىلىك باستامالارى الەمگە ونەگە بولۋدا, تىلىنە, دىنىنە جانە ناسىلىنە قاراماستان, بارشا حالىققا وي سالۋدا. ال يادرولىق قارۋدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ بارلىعى بىلەدى. جاقىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى سامميت شەڭبەرىندە ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى جاريالاندى. بۇل باستامانى الەمدىك قوعامداستىق قىزۋ قولدايدى دەپ ويلايمىن. قازىر ءار جەردە بولىپ جاتقان قارۋلى قاقتىعىستار مەن لاڭكەستىك ارەكەتتەر, بوسقىنشىلىق الەمدە بەيبىتشىلىككە جەتەر ەشتەڭە جوق ەكەنىن ايقىن اڭعارتۋدا. بۇدان ساباق الۋ كەرەكتىگى وسى مانيفەستە ناقتى ايتىلعان. الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى ەلدەر اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ۋاقىت تالابى ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان, بۇل مانيفەست ادامزات ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. قازاقستان باسشىسى ەندىگى جەردە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى سوزدەن ىسكە كوشۋ كەرەك ەكەندىگىن مانيفەستە كورسەتىپ بەردى. قازاقستان ءوزارا سەنىمدىلىك نەگىزىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتا تۇسۋدە. سونىڭ ءىشىندە وڭتۇستىك كورەيامەن دە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ قادامدارى جاسالىپ جاتقانى قۋانتادى مەنى. كورەيالىق كاسىپكەرلەر, عالىم-دارىگەرلەر ەكىجاقتى ءتيىمدى بايلانىستار ورناتۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋدا. مىنە, قاي ەلگە دە وسىنداي تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق تۇعىرىن بەكىتەتىن قارىم-قاتىناس كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بەيبىتسۇيگىش سارابدال ساياساتىنىڭ الەۋەتىنە ەرەكشە سەنىم ارتامىز. مانيفەستە ايتىلعان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, ونى بەيبىت ماقساتقا اسا ساقتىقپەن پايدالانۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى قولدايتىنىنا سەنىمىم مول. ونى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى مانيفەست تۋرالى پىكىرلەردەن اڭعارىپ وتىرمىز. «الەم. ءححى عاسىر» اتتى بەيبىتشىلىك مانيفەسىنىڭ ماڭىزى وتە زور ەكەنى قولعا ۇستاتقانداي بەلگىلى. لايىم, بەيبىت ومىرگە كىرەۋكە تۇسپەسىن, الەمدە تىنىشتىق بولسىن. سون سي مەن, سەدجونگ حان اتىنداعى كورەي ءتىلى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى (وڭتۇستىك كورەيا) اقتوبە
