مىرزاكارىم الشىنباەۆ:
«ەرلەر دەنساۋلىعى» اتتى باعدارلامامىز الەمدىك برەندكە اينالدى
تاۋەلسىزدىكپەن تۇيدەي قۇرداس, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا نەگىزى قالانعان الماتىداعى اكادەميك ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى بيىل ءوزىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتپەك. قازىرگى تاڭدا اتالمىش ەمدەۋ مەكەمەسىن يننوۆاتسيالىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, الەمنىڭ جەتەكشى ۋرولوگيالىق مەكەمەلەرىمەن تەرەزەسى تەڭەسكەن دەپ ايتۋعا بولا ما؟ 25 جىلدا 30 عىلىم دوكتورىن, 95 عىلىم كانديداتىن دايارلاپ شىعارعان ينستيتۋت ەندىگى جەردە دۇنيەجۇزىلىك دارەجەگە كوتەرىلدى مە؟ ءبىز بۇل جونىندە «اكادەميك ب.و.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اق پرەزيدەنتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مىرزاكارىم الشىنباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مىرزاكارىم كارىم ۇلى, «اكادەميك ب.و.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى رەتىندە العاش قۇرىلعاندا «جالعىز دوكتور ينستيتۋتى» دەپ اتالعان ەكەن؟
– ەگەر تاۋەلسىزدىگىمىز بولماسا, مىنا ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ جاعدايى قازىر مۇلدە باسقاشا بولار ەدى. بۇرىنعىداي تەك جوعارى جاققا جالتاقتاپ, ماسكەۋدىڭ اۋزىنا قاراپ وتىرماي, قازاقستاندا دەربەس ۋرولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇردىق.
بىراق, ينستيتۋتتا سول كەزدە قازاقستانداعى ۋرولوگيا سالاسىنداعى جالعىز مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.جاربوسىنوۆتىڭ ءوزى عانا بولدى. باستاپقىدا: «جالعىز عىلىم دوكتورى بار ينستيتۋت قالاي جۇمىس ىستەيدى؟» دەپ جۇرتتىڭ ءبارى تاڭدانعانى دا, جۇمىس ىستەپ كەتەتىنىنە كۇماندانعانى دا راس.
ءبىزدىڭ ورتالىق تاقىر جەردەن قۇرىلعان جوق, نەگىزى بولدى. رەسپۋبليكالىق ۋرولوگيا ءجانە وپەراتيۆتى نەفرولوگيا ورتالىعىنىڭ بازاسىندا جاساقتالدى. 1991 جىلدىڭ ساۋىرىندە ىسكە كىرىستى. سودان بەرى ينستيتۋتتا ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ, ىرگەلى باعدارلامالار ىسكە استى. ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن سالىستىرۋعا بولمايدى.
ءتىپتى, بىزدەن اتتەستاتسيادان ءوتكەن ماماندار مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كافەدرالارىندا, قالالىق جانە وبلىستىق اۋرۋحانالاردا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, كەيبىرى مەديتسينالىق ۇجىمداردى باسقارىپ, ال ەندى بىرقاتارى كانادا, گەرمانيا, اقش, گرەكيا, بولگاريا, يزرايل, رەسەي, ۋكراينا سياقتى ەلدەردەگى مەديتسينالىق ۇيىمداردا قىزمەت اتقارىپ ءجۇر.
قىسقاسى, ءبىز قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىنە دە جەتەكشى ۋرولوگتار دايىندادىق دەگەن ءسوز. وسىنىڭ ءبارى بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جۇزەگە استى. ەكىنشىدەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, كومەك كورسەتتى.
قازىر ءبىر عانا ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىقتىڭ وزىندە 7-8 ميلليون دوللاردىڭ مەديتسينالىق اپپاراتتارى تۇر. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە قانداي وزىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالار بولسا, سونىڭ ءبارى وسىندا بار. لاپروسكوپيالىق, ەندوسكوپيالىق, الەمدىك برەندتەگى قۇرال-جابدىقتاردىڭ بارىنە قول جەتكىزدىك.
ال ەندى وسى ۇجىمنىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك ب.جاربوسىنوۆتىڭ قازىر عىلىمي ورتالىقتا ءمۇسىنى بار جانە ونىڭ اتىنداعى مۇراجاي جۇمىس ىستەيدى.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان مەكەمە – عىلىمي ورتالىق قوي. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ۋرولوگيا سالاسى دامىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– بۇگىندە ءبىز دۇنيەجۇزىنىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيمىز. ماڭدايالدى مەديتسينا مەكەمەلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلعان جانە سوعان ساي ماماندارىمىز تاجىريبە بايىتىپ وتىرادى.
بۇل ارادا مىسال رەتىندە, تەك ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا عانا قولعا الىنعان, بۇرىن ەشبىر جەردە بولماعان «ەرلەر دەنساۋلىعى» جوباسىن ايتقىم كەلەدى. بۇل باعدارلاما الەمدىك برەندكە اينالدى. باسقا مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمىز بالاماسى جوق وسى باستاماعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. ءوزىمىزدىڭ بازامىزدا دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسس وتكىزۋگە قول جەتكىزدىك. بۇل جيىنعا 24 مەملەكەتتىڭ پروفەسسور, ۋرولوگ-دارىگەرلەرى قاتىستى.
سول سياقتى, تمد مەملەكەتتەرى جاس عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ كەلەمىز. جىل سايىن بىزدە قازاقستان ۋرولوگتارى وداعى ۋرواندرولوگيانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىمي پلەنۋم ۇيىمداستىرىلىپ, وعان رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, قىرعىزستاننىڭ جەتەكشى دارىگەرلەرىن, جالپى ايتقاندا 11 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىن شاقىردىق.
سول كونگرەسس پەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار اياسىندا تانىمال پروفەسسورلار وزەكتى تاقىرىپتارعا لەكتسيالار وقىپ, جاس ماماندار اراسىندا شەبەرلىك ساباقتارى وتكىزىلدى. الىس-جاقىننان كەلگەن شەتەلدىك ماماندار ءبىزدىڭ ورتالىقپەن تانىسىپ, جاساپ جاتقان جۇمىستارىمىزعا تاڭدانىستارىن جاسىرمايدى. ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرگەن كەزدەرى دە از ەمەس. بۇل – بىزگە بەرىلگەن ۇلكەن باعا.
ورتالىقتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە مويىندالعان. قىسقارتىپ ايتقاننىڭ وزىندە قازىر ءبىز عىلىمي-زەرتتەۋلەر جاعىنان بولسىن جانە تاجىريبەلىك تۇرعىدا دا شەتەلدىك ماقتاۋلى مەديتسينا مەكەمەلەرىنەن كەم تۇسپەيمىز. ءبىزدىڭ ۋرولوگيالىق ورتالىقتىڭ پروفەسسورلارى ەڭ كۇردەلى وتالاردى زاماناۋي ادىستەرمەن جاسايدى.
ورتالىق رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, وزبەكستان, قىرعىزستان, يسپانيانىڭ ۋرولوگيالىق ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىستا. عىلىمي زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەسى حالىقارالىق كونگرەستەردە – ەۋروپادا, ۇلىبريتانياداعى ءدۇنيەجۇزىلىك ۋرولوگتار قاۋىمداستىعىندا, اقش, انگليا, يتاليا, گەرمانيا جانە باسقا عىلىمي فورۋمداردا جاريا ەتىلگەن.
– قاي سالانى بولسىن العا ءسۇيرەيتىن مىقتى ماماندار ەكەنى داۋسىز. وكىنىشكە قاراي, كەڭەستىك جۇيەدەن قالعان ءبىر كەلەڭسىزدىك – ءالى كۇنگە دەيىن كوپ مەكەمەدە ءبىلىكتى كادر دا, ايتەۋىر ۇجىم سانىن كوبەيتىپ ءىلىنىپ-سالىنىپ ءجۇرگەندەر دە بىردەي جالاقى الادى...
– بىزدە ەڭ كۇردەلى وتالار جاسايتىن, ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى اتانعان, تاجىريبە جۇزىندە ماشىقتانعان مىقتى ۋرولوگتار ارنايى تاعايىندالعان جالاقى الادى. ەگەر عىلىم دوكتورى ايىنا 200 مىڭ توڭىرەگىندە تابىس تاباتىن بولسا, جەتەكشى پروفەسسور-حيرۋرگتارعا 300 مىڭ تەڭگە تولەنەدى.
سول سياقتى الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان قىزمەتكەرلەرىمىزگە دە قوسىمشا قاراجات كوزدەرى قاراستىرىلعان. جالعىزباستى انالارعا نەمەسە كوپ بالالىلارعا اي سايىن 40 مىڭ تەڭگە ۇستەمە بەرەمىز. بۇل تاجىريبەنى ءبىز 1996-1997 جىلدارى قارجىدان تاپشىلىق كورىپ وتىرعان كەزىمىزدە-اق باستاعانبىز. سول سياقتى جىل سايىن ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ جاس ماماندارىنا ب.و. جاربوسىنوۆ اتىنداعى شاكىرتاقى بەلگىلەنگەن.
– ءسىزدىڭ ەلىمىزدە جىلىنا 300-گە تارتا اسا كۇردەلى ۋرولوگيالىق وتالار جاسايتىن بىردەن ءبىر پراكتيك حيرۋرگ ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. ال ەندى ءوزىڭىزدى جاقسى بىلەتىندەر «وتە تالاپشىل», «تىم قاتال» ەكەنىڭىزدى ايتادى.
– ادامنىڭ ءومىرى ويىنشىق ەمەس. بارلىق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جوعارى تالاپ قوياتىنىمىز راس. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ انىق ەمەستىگىنە, ناتيجەسىنىڭ جوقتىعىنا ءبىر ءتۇيىر تۇسىنىستىك تانىتپايمىز. ءبىزدى ناقتى تابىستارعا جەتكىزگەن وسى تالاپشىلدىق پەن ۇجىم الەۋەتىنىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋى. ەگەر قانداي دا ءبىر تابىستارعا قول جەتكىزسەك, ونىڭ ءبارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
مىسالى, 2009 جىلى قازاقستان تۇتىنۋشىلار ليگاسىنىڭ «ساپا بەلگىسى» سىيلىعى مەن اۆستريادان «ۇزدىك مەكەمە» حالىقارالىق ماراپاتىن الدىق. 2010 جىلى ماسكەۋدەن «مىڭجىلدىق» جۇلدەسىنە قول جەتكىزدىك. 2011 جىلى «جىل تاڭداۋى» نوميناتسياسى بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى №1 ۇزدىك كلينيكا» اتانىپ جانە وسى جوبا اياسىندا «ەرلەر دەنساۋلىعى» اتتى باعدارلامامىز ءۇشىن «ۇزدىك الەۋمەتتىك جوبا» سىيلىعىنا يە بولدىق. 25 جىل ىشىندە ورتالىقتا 8 سالالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما مەن 5 گرانتتىق جوبا بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.
– وسىدان 25 جىل بۇرىن جاسالاتىن وتالار قازىر عىلىمي ورتالىقتا وزىق تەحنولوگيالارمەن ورىندالادى. ايىرماشىلىعىن اتاپ ءوتىڭىزشى.
– بۇرىن اسقىنعان پيەلونەفريت, ادەنوما, پروستاتيت, نەسەپ تاستى اۋرۋلارى, قۋىقاستى بەزدەرى وتالارىنىڭ ءبارىن پىشاققا سالۋ كەرەك ەدى. اشىق ادىسپەن, ياعني كەسىپ, ءتىلىپ الاتىنبىز. قازىرگى سول اۋرۋلاردىڭ 95 پايىزى ەندوسكوپيالىق, لاپروسكوپيالىق تاسىلمەن ەمدەلەدى. ناۋقاسقا پىشاق تيگىزبەي ەمدەۋ, قىسقاسى, اعزاعا بارىنشا از زاقىم كەلتىرەتىن ادىسپەن وتا جاساۋدىڭ ناتيجەلەرى وتە جوعارى.
ماسەلەن, 1991-2015 جىلدار ارالىعىندا قۇنى 1 369 800 180 تەڭگەنى قۇرايتىن 205 مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق ساتىپ الدىق. ونىڭ ىشىندە رەنتگەندى مۋلتيكەسكىندى كومپيۋتەرلى توموگراف, Modulith ليتوتريپتورلارى, رەنتگەندى دياگنوستيكالىق قوندىرعى, ەكستراكورپورالدى سوققى-تولقىندى ليتوتريپتور, Luminos RF Classic رەنتگەندى دياگنوستيكالىق اپپاراتى, Dornier Medilas جوعارعى قۋاتتى حيرۋرگ لازەرلى جۇيە, س-دوعالى ءموبيلدى رەنتگەن اپپاراتتارى بار. مۇنان بولەك, قارجىلىق ليزينگ شارتىمەن Auriga گولميەۆتى حيرۋرگيالىق لازەرىنە, جالپىحيرۋرگيالىق وتا جاسايتىن بەينەەندوسكوپيالىق كەشەنىنە, Logiq P6 مەديتسينالىق ۋلترادىبىستى دياگنوستيكالىق جۇيەسىنە قول جەتكىزدىك.
– عىلىمي ورتالىق ءوز قالىپتاسۋىندا قانداي دارىگەر-عالىمدارعا قارىزدار؟
– ينستيتۋت اشىلعان كۇننەن باستاپ ۋرولوگيانىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ادامدار بار. ماسەلەن, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ولەگ ماقاجانوۆ اتالىق بەزىنىڭ قايتا قوندىرۋ وتاسىنىڭ ءادىسىن مەڭگەرگەن ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىرىنشى اندرولوگ مامان, اندرولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. بۇل كىسىنىڭ 1990 جىلى ماسكەۋدە قورعالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى كريپتورحيزمنىڭ حيرۋرگيالىق ەمىنىڭ جاڭا ءتاسىلدەرىنە ارنالعان. ال مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الىبەك ايۋباەۆ قازاقستانداعى بالالار ۋرولوگياسىنداعى الدىڭعى قاتارلى ماماننىڭ ءبىرى. سول سياقتى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كلينيكالىق-لابوراتوريالىق زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اسقار ۋراشەۆتى ايتۋ كەرەك.
جالپى, عىلىمي ورتالىقتىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە تىكەلەي ات سالىسقان عالىم-دارىگەرلەر از ەمەس. قازىر عىلىمي ورتالىقتا قولدارى التىن, مىڭداعان ناۋقاسقا ءساتتى وتا جاساپ, ساۋاپقا بولەنىپ كەلە جاتقان پروفەسسورلار ءسۇنيات قۇسىمجانوۆ, مارات ماقاجانوۆ, ارەف ماليح, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇردوس قادىربەكوۆ سياقتى مىقتى ۋرولوگتار بار.
– ءسىز ەرلەردىڭ دە دەنساۋلىعىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىپ جۇرگەن عالىمسىز. جوعارىدا اتاپ وتكەن «ەرلەردىڭ دەنساۋلىعى» باعدارلاماسى قانداي ناقتى ناتيجە بەردى؟
– بۇل باعدارلاماعا كەزىندە شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز كوپ قىزىعۋشىلىق تانىتقانىن ايتىپ وتىرمىز. باعدارلاما اياسىندا 25 مىڭنان استام ەر-ازاماتتىڭ دەنساۋلىعىن جان-جاقتى تەكسەرۋدەن وتكىزىپپىز. ءبىز, دارىگەرلەر قولىمىزدان نە كەلەدى, سونىڭ ءبارىن جاسادىق.
بۇل جوبا ساتى-ساتىسىمەن ءجۇرگىزىلدى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى «ەرلەر دەنساۋلىعى مەكتەبى» بولدى. وسىنىڭ شەڭبەرىندە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە 2 مىڭنان استام ەر ادام مەن ءجاسوسپىرىم زەرتتەلدى, 20 مىڭنان اسا تالداۋلار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, 83,3% جاعدايدا ۋرواندرولوگيالىق اۋىتقۋ انىقتالدى. اندرولوگيا, ەندوكرينولوگيا, كارديولوگيا, پسيحولوگيا سالاسىندا تاجىريبەلى ماماندار 80-نەن اسا لەكتسيا وقىدى. اتالمىش باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىندە ەر ادامدار دەنساۋلىعى پروبلەمالارىن شەشۋگە پانارالىق ءتاسىل بويىنشا ءتۇرلى جاستاعى ناۋقاستاردى ەمدەۋگە مىندەتتى تۇردە قاتىساتىن بارلىق ماماندار مۇددەلىلىك ءبىلدىردى.
باعدارلامانى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وڭىرلىك «ەرلەر دەنساۋلىعى جانە وتباسىلىق ۇزاق ءومىر ورتالىقتارى» اشىلدى. ورتالىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا بۇكىل ەلىمىزدە 2013 جىلى 6 مىڭنان اسا, 2014 جىلى 26 مىڭ, ال 2015 جىلى 44 606 ەر ادام تەكسەرىلىپ, ەمدەلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا «ەرلەر دەنساۋلىعى جانە وتباسىلىق ۇزاق ءومىر ورتالىقتارى» ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسىندا, سونداي-اق, الماتى جانە استانا قالالارىندا جۇمىس ىستەيدى.
– دەموگرافيا ماسەلەسىن ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىنى بەلگىلى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەسى قانداي؟
– زەرتتەۋلەر ناتيجەسى قازاقستان ۋرولوگتارىنىڭ 2012 جىلعى پلەنۋمىندا مالىمدەلگەن, سول كەزدە شەتەلدىك ماماندار بۇل زەرتتەۋلەردىڭ بىرەگەيلىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
قازاقستاندا العاش رەت «ەرلەر دەنساۋلىعى. ءومىر ساپاسى. ءپان- ارالىق ءتاسىل» كونگرەسى مەن VIII ISSAM كونگرەسىن وتكىزگەنىمىزدە, وعان قاتىسۋشىلار «ەرلەر دەنساۋلىعى» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىنداپ, ونى ەر ادامدار ماسەلەسىن شەشۋدىڭ قازاقستاندىق جولى دەپ اتادى.
«ەرلەر دەنساۋلىعى» باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدە ەر-ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا ارنالعان 2 اۋقىمدى سكرينينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. قىزىلوردا وبلىسىندا سكرينينگتىك زەرتتەۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا باستالدى.
ب.و.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ءمالىمەتتەرى ارقىلى 14 وبلىستا جانە الماتى مەن استانا قالالارىندا تۇراتىن 25 مىڭنان اسا ەر ادامنىڭ ۇرپاق جالعاستىرۋ جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيىنە سكرينينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە ەرەكتيلدى ديسفۋنكتسيا بەلگىلەرى ەر ادامداردىڭ 56,3 پايىزىندا, فەرتيلدىلىكتىڭ بۇزىلۋ بەلگىسى 30,4 پايىزىندا, جىنىس جولدارى ارقىلى بەرىلەتىن جۇقپالى اۋرۋلار 42,4 پايىزىندا انىقتالدى. تەحنوگەندىك ايماقتا جۇمىس ىستەيتىن 26 مىڭ ەر ادامنىڭ, مۇناي سالاسىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ 63,5 پايىزىندا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا وندىرىسىندە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ 53,2 پايىزىندا ۇرپاق جالعاستىرۋ قىزمەتىنىڭ بۇزىلعاندىعى انىقتالدى.
ال گيپەرتونيالىق اۋرۋعا ۇشىراعانداردىڭ 72 پايىزىندا, قانت ديابەتىمەن اۋىراتىنداردىڭ 69 پايىزىنا ەرەكتيلدىك قىزمەتتىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدە بۇزىلۋى مەن گيپوگوناديزم دياگنوزى قويىلدى. مۇنداي ستاتيستيكا ەركەكتەردى ويلانتۋى كەرەك.
– 2011 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن ۋرولوگيالىق پروفيلدەگى 36 ءتۇرلى دياگنوزعا جوعارى مامانداندىرىلعان جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە قول جەتكىزگەن ەكەنسىزدەر؟
– بىزدە قازىر نەسەپ جىنىس مۇشەلەرىنە جاسالاتىن وتالاردىڭ بارلىق ءتۇرى ورىندالادى. ۋرولوگيالىق اۋرۋلاردى زەرتتەۋ جانە ەمدەۋدىڭ جاڭا ءادىستەرى تولىعىمەن ەندىرىلىپ, مەڭگەرىلگەن. ماسەلەن, گيدرونەفروز, نەسەپ جولدارىنىڭ وتادان كەيىنگى زاقىمدارىن, نەسەپ-جىنىس جىلاۋىقتارىن ەمدەۋدە, پلاستيكالىق-وڭدەۋ وتالارىندا وزىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جالعاسۋدا.
سونداي-اق, ەندوبەينەحيرۋرگيالىق دياگنوستيكادا, ۋرولوگيالىق اۋرۋلاردى زەرتتەۋدە, اسىرەسە ەركەكتەردىڭ ۇرىقسىزدىعى مەن جەدەل پلاستيكالىق وتالار جاساۋدا يننوۆاتسيالىق قۇرال-جابدىقتاردى قولدانۋ ءادىسى جولعا قويىلعان.
بىراق, وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ ورتالىققا باسقا ايماقتاردا جاسالعان وتالاردان كەيىنگى اسقىنۋلاردىڭ سالدارىنان كەلەتىن ناۋقاستاردىڭ سانى ازايماي تۇر. كوپ جاعدايدا حيرۋرگتاردىڭ جىبەرگەن قاتەلىگىنەن بولاتىن ياتروگەندى سيپاتتاعى اۋرۋلارعا قايتادان وپەراتسيا جاسالادى. كەي جاعدايدا ءبىر ناۋقاسقا بىرنەشە رەت قاتارىنان وتا جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى.
– بۇرىن نەسەپ-تاس اۋرۋلارى, قۋىق استى بەزىنىڭ قاتەرسىز گيپەرپلازياسى, سوزىلمالى پروستاتيت پەن پيەلونەفريتكە شالدىققان ناۋقاستار 20 كۇندەي اۋرۋحانادا تاڭىلىپ جاتسا, بۇگىندە مۇنداي دەرتتەر 7 كۇندە ەمدەلەدى ەكەن؟
– وسى 25 جىل ىشىندە بىزدەگى ناۋقاستارعا ارنالعان توسەك-ورىندار سانى 240-تان 160-قا دەيىن قىسقاردى. كەرىسىنشە, توسەك اينالىمىنىڭ جوعارىلاۋى, جاتىپ ەمدەلۋ 14,9 تاۋلىكتەن 7 تاۋلىككە دەيىن قىسقارۋىنىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس وڭتايلاندىرىلدى, تيىسىنشە ەمدەلگەن ناۋقاستاردىڭ سانى 4890 ادامعا دەيىن ارتتى. ناۋقاستار الدىن الا تولىق زەرتتەلىپ, كلينيكاعا جاتقىزىلۋى ناتيجەسىندە وتادان كەيىنگى توسەك-كۇندەرىنىڭ سانى قىسقاردى. وعان قوسا, قازىر وتالار زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جاسالادى. ياعني, اعزاعا بارىنشا از زاقىم كەلتىرەتىن وتالاردان كەيىن جانە ىشكى اۋديتپەن باكىلاۋدىڭ جاقسارۋى ارقاسىندا ناۋقاستاردىڭ اۋرۋحانادا جاتۋ كۇندەرى ازايدى. مىسالعا الاتىن بولساق, كەزىندە تۇبەكشە نەسەپ اعار سەگمەنتىنىڭ پلاستيكاسى, جىلان كوزدىڭ پلاستيكاسى, نەسەپ اعاردىڭ پلاستيكاسى, مارجان ءتارىزدى تاس كەزىندەگى وتالاردا ناۋقاستار 40 تاۋلىك جاتسا, قازىر ونىڭ مەرزىمى 8-12 تاۋلىككە قىسقاردى.
ەگەر 1991 جىلى تۇسكەن ناۋقاستاردىڭ 46,7 پايىزىنا عانا وتا جاسالسا, 2015 جىلى 97,1 پايىزىنا وتا جاسالدى. ستاتسيونارلىق ەمنىڭ كىمبات ەكەندىگى بەلگىلى, سول سەبەپتەن سوڭعى جىلدارى ورتالىققا ناۋقاستار تەك وتا جاساتۋعا عانا جاتادى. بۇعان كۇندىزگى ستاتسيوناردىڭ, امبۋلاتوريالىق حيرۋرگيانىڭ دامۋىمەن قول جەتكىزدىك. ماسەلەن, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى نەسەپ جولدارىنداعى تاستاردى ديستانتسيالىق جولمەن نەمەسە تىكەلەي جاناسۋ ارقىلى ۇگىتۋ, اعزاداعى باسقا ىشكى مۇشەلەرگە بارىنشا زاقىم كەلتىرمەي وپەراتسيالىق جولمەن تىكەلەي بۇيرەكتەگى, نەسەپ جولدارىنداعى تاستاردى الۋ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل وپەراتسيالار كەسۋ-ءتىلۋسىز ىسكە اسادى. اتالمىش ادىستەردىڭ ءبارى ەندوسكوپيالىق سيپاتقا يە.
– ارينە, مىقتى ماماندار دايارلاۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋ, جەتەكشى حيرۋرگتاردى, جاس كادرلاردى ماتەريالدىق تۇرعىدا قولداۋ ۇلكەن قاراجاتسىز جۇزەگە اسپايدى عوي؟
– ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىق اكتسيونەرلىك قوعام بولعاندىقتان, قارجىلاندىرۋ بىرنەشە باعدارلاما بويىنشا, ياعني تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى ارقىلى, عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالار, بازالىق قارجىلاندىرۋ, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن ءبىلىم بەرۋ, سونىمەن قاتار اقىلى قىزمەت كورسەتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسادى.
جىل سايىن مەملەكەتتەن ءتاۋلىكتىك ستاتسيونارلىق مامانداندىرىلعان جانە جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس قابىلدايدى. جالپى, قارجىلاندىرۋ كولەمى 25 جىل ىشىندە 26 ەسە كوبەيدى. ياعني, 33 378 200 تەڭگەدەن 885 616 863 تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, بارلىعى 8 130 750 340 تەڭگەنى قۇرادى.
«تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى (گوبمپ)» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋ 1991 جىلدان 2015 جىلعا دەيىن 20 ەسە, ياعني 27 647 200-دەن 542 507 867 تەڭگەگە وسكەن. جالپى, «تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى (گوبمپ)» بويىنشا 4 088 967 316 تەڭگە بولدى.
«اكادەميك ب.و.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اقىلى قىزمەت كورسەتەدى, ونىڭ دا ايتارلىقتاي كولەمى 1994 جىلدان 2015 جىلعا دەيىن 116 ەسەگە, ياعني 2 133 200 تەڭگەدەن 249 104 459 تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى.
قازىر ءبىز ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان كەلەتىن ناۋقاستارعا عانا ەمەس, كورشى ەلدەردەن كەلگەن ۋرولوگيالىق ناۋقاستارعا تولىق كولەمدە اقىلى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەمىز. اقىلى مەديتسينالىق قىزمەتتى دامىتۋدىڭ ارقاسىندا كەزىندە ورتالىققا اسا قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا, ستاتسيونارلىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ايتجان مۇرزانوۆ
