قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى №200

2016 جىلعى 8 ءساۋىر,  استانا, ۇكىمەت ءۇيى سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ مەن  قورعاۋدىڭ باس سحەماسىن بەكىتۋ تۋرالى 2003 جىلعى 9 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋ كودەكسىنىڭ 36-بابى 12-2) تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ مەن قورعاۋدىڭ باس سحەماسى (بۇدان ءارى – باس سحەما) بەكىتىلسىن. 2. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سۋ شارۋاشىلىعى, تابيعات قورعاۋ جانە باسقا دا شارالاردى جوسپارلاۋ كەزىندە باس سحەما ەرەجەلەرىن باسشىلىققا السىن. 3. وسى قاۋلى العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى 8 ساۋىردەگى №200 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن سۋ رەسۋرستارىن كەشەندى پايدالانۋ مەن قورعاۋدىڭ باس سحەماسى مازمۇنى كىرىسپە. 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىن سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا اكىمشىلىك اۋداندارعا ءبولۋ. 2. اۋماقتىڭ سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى. 3. بار سۋ رەسۋرستارى. 4. ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋى. 5. ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋىن باعالاۋ. 6. ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋعا قاجەتتىلىكتەرى. 7. سۋ شارۋاشىلىعى ەسەپتەرى مەن بالانسى. 8. سۋ شارۋاشىلىعى ەسەپتەرىنىڭ ناتيجەسى. 9. قورىتىندىلار مەن نەگىزگى ءىس-شارالار. كىرىسپە باس سحەما ەلدىڭ جانە جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ دامۋ بولجامدارىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋ شارۋاشىلىعى مىندەتتەرىن شەشۋ, ەكونوميكا سالالارىن سۋ رەسۋرستارىمەن كەپىلدىك بەرىلگەن قامتاماسىز ەتۋ جانە تابيعي ەكوجۇيەنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا جانە باسقارۋدا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن جاڭا تاسىلدەر تالاپ ەتىلەدى. باس سحەمانىڭ نەگىزگى مىندەتى: 1) جەرۇستى مەن جەراستى سۋلارىنىڭ رەسۋرستارىن ناقتىلاۋ جانە ولاردى پايدالانۋ دەڭگەيىن باعالاۋ; 2) ەسەپتىك دەڭگەيلەرگە ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋعا قاجەتتىلىكتەرىن انىقتاۋ بولىپ تابىلادى. سەنىمدى گيدرولوگيالىق اقپارات الۋ سۋ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ, تۇتىنۋشىلاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە تاۋەكەلدەردىڭ تۋىنداۋ ىقتيمالدىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا سۋ شارۋاشىلىعى ەسەپتەرى مەن بالانسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەت. سۋ تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى جالپى رەسپۋبليكا جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سالالارى بويىنشا ءجىو كولەمىنىڭ بولجاناتىن ءوسىمى بويىنشا ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە سايكەس قابىلداندى. ەسەپتىك دەڭگەيلەرگە: 1) رەتروسپەكتيۆالىق (نەگىزگى) دەڭگەي – 1990 جىل; 2) قازىرگى زامانعى دەڭگەي – 2012 جىل; پەرسپەكتيۆالىق ەسەپتىك دەڭگەيلەرگە: 1) جاقىن اراداعى پەرسپەكتيۆا – 2020 جىل; 2) جوسپارلاناتىن پەرسپەكتيۆا – 2030 جىل; 3) الىس پەرسپەكتيۆا – 2040, 2050 جىلدار قابىلدانعان. 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىن سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا اكىمشىلىك اۋداندارعا ءبولۋ سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا اكىمشىلىك ءبولۋ بىرلىكتەرىنىڭ ءبولىنىسى نەگىزىندە سۋ رەسۋرستارى, ولاردى باسسەيندىك, وبلىستىق, ۆەدومستۆولىق جانە سالالىق اسپەكتىلەردە پايدالانۋ, سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ, ەكونوميكا سالالارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جۇمىس ىستەۋى قارالاتىن بولادى. سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا اكىمشىلىك اۋداندارعا ءبولۋدىڭ نەگىزىنە رەسپۋبليكانى نەگىزگى وزەن سۋ شا­رۋا­شىلىعى باسسەيندەرىنە گيدروگرافيالىق ءبولۋ جاتادى. ولاردىڭ شەكاراسىنا سالالارى بار نە­گىزگى وزەن باسسەيندەرى, وزگە وزەندەر باسسەيندەرى جانە اعىنسىز اۋماقتار (وزەن ارالىقتارى) جاتادى. گيدروگرافيالىق قاعيدات بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا سەگىز: ارال-سىرداريا, بالقاش-الاكول, ەرتىس, ەسىل, جايىق-كاسپي, نۇرا-سارىسۋ, توبىل-تورعاي جانە شۋ-تالاس وزەن سۋ شارۋاشىلىعى باسسەيندەرى بار. وسىعان سايكەس رەسپۋبليكا اۋماعىندا سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى جانە قورعاۋدى رەتتەۋ جونىندەگى سەگىز باسسەين ينسپەكتسياسى ءوز قىزمەتىن جۇزەگە اسىرادى: ارال-سىرداريا, بالقاش-الاكول, ەرتىس, ەسىل, جايىق-كاسپي, نۇرا-سارىسۋ, توبىل-تورعاي جانە شۋ-تالاس. ءاربىر باسسەين ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەت ايماعىنىڭ شەكارالارى شەگىندە سالالارى بار نەگىزگى وزەننىڭ گيدروگرافيالىق باسسەينىن, وزگە وزەن باسسەيندەرىن, سونداي-اق وزەن ارالىقتارىنىڭ اعىنسىز ايماقتارىن قامتيتىن سۋ شارۋاشىلىعى اۋداندارى بولىنگەن. سۋ شارۋاشىلىعى اۋداندارىنىڭ شەكارالارىندا سۋ شارۋاشىلىعى كەشەنىندەگى ماڭىزدىلىعىنا قاراي سۋ شارۋاشىلىعى ۋچاسكەلەرى بولىنگەن. رەسپۋبليكا اۋماعىندا بارلىعى 86 سۋ شارۋاشىلىعى ۋچاسكەسى بولىنگەن. ءبىر سۋ شارۋاشىلىعى باسسەينى شەگىندە 5-تەن 12-گە دەيىن جانە ودان دا كوپ سۋ شارۋاشىلىعى ۋچاسكەلەرى بار. سۋ شارۋاشىلىعى اۋداندارىنىڭ شەكارالارى مەن ۋچاسكەلەرىن ايقىنداۋ كەزىندە سۋ رەسۋرستارىن ينتەگراتسيالانعان باسقارۋدىڭ قازىرگى زامانعى تاسىلدەرى ەسكەرىلدى. بارلىق سۋ شارۋاشىلىعى اۋداندارى مەن ۋچاسكەلەرى بويىنشا جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ رەسۋرستارىنا باعا بەرىلگەن, سۋ تۇتىنۋشىلار بەلگىلەندى, ەكونوميكا سالالارى بويىنشا قازىرگى جاي-كۇيى مەن پەرسپەكتيۆادا سۋ تۇتىنۋ جانە سۋ بۇرۋ كولەمدەرى ايقىندالدى. اتالعان كورسەتكىشتەردى باعالاۋ باسسەين بويىنشا تۇتاستاي قالىپتاسقان سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايىنا باعا بەرۋگە, اعىننىڭ ارتىق مولشەرى مەن تاپشىلىقتارىن, پەرسپەكتيۆادا قولدانىلاتىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمىن ايقىنداۋعا, سۋ تۇتىنۋ شەكتەرىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. رەسپۋبليكا اۋماعىن سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا اكىمشىلىك اۋدانداستىرۋ كارتا-سحەمادا (1-سۋرەت) كورسەتىلگەن. 1-سۋرەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىن سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا اكىمشىلىك اۋدانداستىرۋ 2. اۋماقتىڭ سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى رەسپۋبليكانىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرى بويىنشا جەرۇستى جانە جەراستى سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ جاعدايى ءارتۇرلى. جەرۇستى جانە جەراستى سۋىنىڭ جەكە رەسۋرستارىمەن ەرتىس وزەنى, بالقاش-الاكول باسسەيندەرى اناعۇرلىم قامتاماسىز ەتىلگەن. نۇرا-سارىسۋ, ەسىل, توبىل-تورعاي باسسەيندەرىندە جەراستى سۋلارى تاپشى بولىپ تابىلادى. ەسىل, جايىق-كاسپي, ارال-سىرداريا, توبىل-تورعاي جانە نۇرا-سارىسۋ باسسەيندەرىنىڭ ەداۋىر اۋماعى جەرۇستى جانە جەراستى سۋىنان تاپشىلىق كورىپ جاتىر. 2-سۋرەتتە جەرۇستى سۋ رەسۋرستارىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى باسسەيندەرى بويىنشا ءبولىنۋى كەلتىرىلگەن. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەرتىس جانە ىلە وزەندەرىنەن قازىرگى سۋ الۋىن ەسكەرسەك, وزەندەردىڭ جانە ۋاقىتشا اعىن سۋدىڭ ورتاشا كوپجىلدىق جالپى اعىنى 100,58 كم3 دەپ باعالانادى, ونىڭ 55,94 كم3 (55,6 %) رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا, قالعان بولىگى – 44,64 كم3 (44,4 %) ونىڭ شەگىنەن تىس قالىپتاسادى. قازاقستاننىڭ ءبىر تۇرعىنىنا شاققاندا سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ كورسەتكىشى ءبىر تۇرعىنعا تاۋلىگىنە 18,79 كم3 قۇرايدى. 2-سۋرەت بالقاش-الاكول جانە ەرتىس باسسەيندەرىنىڭ جالپى جەرۇستى سۋ رەسۋرستارىمەن دە, ءوز اۋماعىندا قالىپتاساتىن رەسۋرستارمەن دە قامتاماسىز ەتىلۋ ۇلەسى اناعۇرلىم جوعارى. ارال-سىرداريا باسسەينىندە اعىننىڭ شامامەن 80 %, جايىق-كاسپي باسسەينىندە 33 % استامى رەسپۋبليكا شەگىنەن تىس كەلەدى. جەراستى سۋلارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋ دە تومەن. جەراستى سۋ رەسۋرستارى رەتىندە بارلاۋ جاسالعان پايدالانۋ رەسۋرستارى, ياعني ەكونوميكا سالالارى ءىس جۇزىندە پايدالانۋى مۇمكىن سۋ الىندى. جالپى ەكونوميكا سالالارى الاتىن سۋدا كانالدارعا (جايىق-كاسپي, ەرتىس باسسەيندەرى) سۋ جيناۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە بەرىلگەن شەكتى ۇستاۋ ءۇشىن سۋدىڭ بەرىلۋى, قۇيما سۋ قويمالارىنىڭ (جايىق-كاسپي, نۇرا-سارىسۋ, ارال-سىرداريا باسسەيندەرى) تولتىرىلۋى, سونىمەن قاتار پايدالانىلمايتىن شاحتا-كەنىش سۋلارىن (بالقاش-الاكول, ەرتىس, ەسىل, نۇرا-سارىسۋ جانە توبىل-تورعاي باسسەيندەرى) جيناۋ ەسكەرىلمەگەن. جالپى سۋ الۋدا ترانسشەكارالىق وزەندەرگە مىندەتتى سۋ جىبەرۋ, سۋ پايدالانۋشىلار ءۇشىن (سۋ كولىگى, بالىق شارۋاشىلىعى) جانە ەكولوگيالىق ماقساتتارعا سۋ اعىنىنىڭ شىعىندارى ەسكەرىلمەگەن. مۇنىڭ بارلىعى ءاربىر ناقتى وزەن بويىنشا سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىن جاساۋ كەزىندە ەسكەرىلەدى. اۋماقتىڭ سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ جالپى باعاسى نەمەسە «سۋ تاپشىلىعىنىڭ كورسەتكىشى» – بۇل سۋ كوزدەرىنەن الىناتىن سۋدىڭ قولدا بار رەسۋرسىنىڭ جالپى كولەمىنە اراقاتىناسى. قابىلدانعان حالىقارالىق ولشەمشارتتار بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋ تاپشىلىعىنىڭ كورسەتكىشى جوعارى ەلدەردىڭ ساناتىنا جاتادى. 3. بار سۋ رەسۋرستارى ەكونوميكا سالالارىندا وزەن اعىنىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۇرعىسىنان بار سۋ رەسۋرستارى قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ولاردىڭ شاماسى سۋ رەسۋرستارى مەن مىندەتتى اعىن شىعىندارىنىڭ ارتۇرلىلىگى بويىنشا ايقىندالادى. سۋ رەسۋرستارى سۋ قويمالارىنىڭ سۋى مول جىلدارداعى سۋ اعىنىن سۋى از جىلدارعا قايتا ءبولۋدى, قايتارىمدى سۋلاردى, باسقا باسسەيندەردەن سۋ اعىنىن جىبەرۋدى, جەراستى جانە باسقا دا سۋ كوزدەرىن پايدالانۋدى ەسكەرە وتىرىپ بەلگىلەنگەن. مىندەتتى شىعىندارعا: قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى قوسىمشا سۋ تارتۋ, جەراستى سۋلارىن الۋ ەسەبىنەن وزەن اعىنىنا كەلتىرىلەتىن نۇقسان, تۇيىق سۋ ايدىندارىنا جانە شەكتەس ەلدەرگە مىندەتتى سۋ جىبەرۋ (ەكولوگيالىق, سانيتاريالىق) جاتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بار سۋ رەسۋرستارى پەرسپەكتيۆادا: 1) سۋ از جىلدارى 2030 جىلعى دەڭگەيدە – 10 كم3, ال 2040 جىلعى دەڭگەيدە – 9,9 كم3; 2) سۋلىلىعى ورتاشا جىلى 2030 جىلعى دەڭگەيدە – 20,4 كم3, 2040 جىلعى دەڭگەيدە – 23,1 كم3; 3) سۋ كوپ جىلدارى 2030 جىلعى دەڭگەيدە – 30 كم3, 2040 جىلعى دەڭگەيىندە – 29,7 كم3 قۇرايدى. 4. ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋى 1. كوممۋنالدىق جانە ونەركاسىپتىك سۋمەن جابدىقتاۋ مەن سۋ بۇرۋ 2012 جىلى تابيعي سۋ وبەكتىلەرىنەن اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن 838,893 ملن.م3 الىندى. 1990 سالىستىرعاندا سۋ تۇتىنۋ 1,68 ەسە قىسقاردى, ال حالىقتىڭ سانى 1,01 ەسە ازايدى. سۋ تۇتىنۋ ءوسىمى ساقتالادى جانە 2040 جىلعى دەڭگەيدە سۋ الۋ 1276,140 ملن. م3 كولەمىندە كۇتىلۋدە. سۋدىڭ ۇلەستىك شىعىنى 1 تۇرعىنعا تاۋلىگىنە 60 ليتردەن باستاپ 250 ليترگە دەيىن اۋىتقيدى, بۇل تۇرعىن قۇرىلىستاردىڭ جايلىلىعى دەڭگەيىنە جانە جۇيەنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىنە بايلانىستى. رەسپۋبليكادا سۋ رەسۋرستارىن اناعۇرلىم ماڭىزدى ءارى ءىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىرى ونەركاسىپ بولىپ تابىلادى. ونىڭ قاجەتتىلىكتەرى تازا جەرۇستى سۋىن (جالپى سۋ الۋدىڭ 89,8 %) الۋ جانە جەراستى كوزدەرى (10,2 %) ەسەبىنەن قاناعاتتاندىرىلادى. كاسىپورىن قىزمەتىنىڭ تۇرىنە بايلانىستى سۋدى باسىم پايدالانۋ سيپاتى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. سۋدى شىعىنداۋ نورماسى ءوندىرىستىڭ ناقتى تەحنولوگياسىنا قولدانىلاتىن ەسەپ نەگىزىندە ايقىندالادى. سۋ تۇتىنۋدىڭ جانە تابيعي سۋ وبەكتىلەرىنە سۋ اعىزۋدىڭ كوپ كولەمى تەحنولوگيالىق پروتسەستەر مەن وندىرىستە سۋ شارۋاشىلىعى سحەماسىنىڭ جەتىلمەگەنىن سيپاتتاۋى مۇمكىن. بىرقاتار جاعدايدا تۇتىنىلاتىن سۋدىڭ كولەمى ونىڭ ساپاسىنا بايلانىستى بولادى. سۋ رەسۋرستارىن, اسىرەسە, ونەركاسىپتە ۇنەمدەۋدىڭ ماڭىزدى رەزەرۆى اينالىم سۋىمەن جابدىقتاۋ بولىپ تابىلادى. ونى ەنگىزگەن جاعدايدا سۋ الۋ 5 – 10 ەسە تومەندەۋى مۇمكىن, تيىسىنشە اعىزۋ دا ازايادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا جۇيەلى قايتارىمدى جانە تىزبەكتى-اينالىم سۋىمەن جابدىقتاۋ كولەمى 2012 جىلى 8308,37 ملن. م3, ونىڭ ىشىندە اينالىم سۋى – 7556,495 ملن. م3, قايتارىمدى سۋ – 751,875 ملن. م3قۇرادى. پەرسپەكتيۆادا سۋ بۇرۋدىڭ جالپى كولەمى – 4718,90 ملن. م3, ونىڭ ىشىندە سۋ وبەكتىلەرىنە – 4150,36 ملن. م3 كۇتىلۋدە. قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, 2040 جىلى قايتارىمدى جانە تىزبەكتى-اينالىم سۋىمەن جابدىقتاۋ كولەمى 1,2 ەسە وسەدى جانە 9760,244 ملن. م3, ونىڭ ىشىندە اينالىم سۋى – 8895,505 ملن. م3, قايتارىمدى سۋ – 864,739 ملن. م3كولەمىندە كۇتىلۋدە. كاسىپورىنداردىڭ سارقىندى سۋلارى سۋ ايدىندارىن لاستاۋدىڭ كەڭ تاراعان كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونەركاسىپتىك, تاۋ-كەن جانە قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنان باسقا, سۋ لاستاعىشتارعا قالا قۇرىلىسى, سۋارمالى ەگىنشىلىك القاپتارى, ءتۇرلى تۇندىرعىشتار, قاتتى, سۇيىق قالدىقتاردىڭ جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ قويمالارى جاتادى. بۇرىلاتىن سارقىندى سۋلاردىڭ ساناتتارىنا نەگىزىنەن شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق, ونەركاسىپتىك, كارەرلىك, كەنىشتىك جانە ارالاس سۋلار جاتادى. تازالاۋ تۇرلەرى: مەحانيكالىق, تابيعي جانە جاساندى-بيولوگيالىق. رەسپۋبليكا بويىنشا 2012 جىلى سۋ بۇرۋ كولەمى 4022,729 ملن. م3 قۇرادى. جالپى كولەمنەن: تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنان – 430,466 ملن.م3 (11 %), ونەركاسىپتىك – 3592,263 ملن. م3 (89 %) اعىزىلدى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا 2012 جىلى 609 كارىزدىك قۇرىلىسجاي جانە 387 جەكەلەگەن كارىزدىك جەلى جۇمىس ىستەدى. 2. اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جابدىقتاۋ جانە جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جابدىقتاۋدا نەگىزگى تۇتىنۋشىلار – اۋىل حالقى, مال شارۋاشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن باستاپقى وڭدەۋ كاسىپورىندارى, حالىقتىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە ارنالعان ءۇي جانىنداعى ۋچاسكەلەرى بولىپ تابىلادى. بازالىق 1990 جىلى رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جابدىقتاۋ مەن جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ قاجەتتىلىكتەرىنە سۋ الۋ 1092,8 ملن. م3 قۇرادى, ونىڭ ىشىندە جەرۇستى كوزدەرىنەن 520,7 ملن. م3 نەمەسە 47,6 % قۇرادى. 2012 جىلى جالپى سۋ الۋ – 366,0 ملن. م3 قۇرادى, ونىڭ ىشىندە جەرۇستى سۋىنان 108,25 (29,6 %) جانە جەراستى سۋلارىنان – 257,75 ملن. م3 (70,4 %) قۇرادى. پەرسپەكتيۆادا 2040 جىلعى دەڭگەيدە اتالعان قاجەتتىلىكتەرگە 820,09 ملن. م3 كولەمىندە سۋ الۋ كۇتىلۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى سۋ تۇتىنۋشىلارىنان سۋ بۇرۋ نەگىزىنەن ورتالىقسىزداندىرىلماي جۇزەگە اسىرىلادى. اۋىلدا سانيتاريا وبەكتىلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا تيىسىنشە نازار اۋدارىلمايدى, ازىرشە سۋمەن جابدىقتاۋ عانا باسىم بولىپ تۇر. سوندىقتان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇرعىن قۇرىلىستاردى كارىز جۇيەسىمەن قامتۋ دەڭگەيى سۋ قۇبىرىمەن قامتۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن بولىپ كەلەدى. 3. سۋارمالى ەگىنشىلىك باسسەيندەردە سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ قازىرگى زامانعى جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ قازاقستان جاعدايلارىندا جەرلەردى مەليوراتسيالاۋ ەگىنشىلىكتىڭ اۋا رايىنىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋدىڭ جانە كوكونىس-باقشا, تەحنيكالىق, ءداندى داقىلدار, جەمشوپتىك اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ, تيىسىنشە, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىسى تۇراقتىلىعىنىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن استىق پەن جەمشوپتى كەپىلدىك بەرىلگەن ءوندىرۋ ايماعىن جاساۋ سۋارمالى جەرلەردىڭ نەگىزگى مىندەتى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار توپىراقتىڭ سۋ جانە جەل ەروزياسىنا قارسى كۇرەس, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن كەشەندى مەحانيكالاندىرۋ, ەلەكترلەندىرۋ جانە حيميالاۋ, قاجەتتى بازانى جاساۋ جانە سۋارمالى جۇيەلەر قۇرىلىسىنىڭ يندۋستريالىق ادىستەرىن يگەرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلەدى. بارلىعى رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى 222242,5 مىڭ گا نەمەسە بۇكىل اۋماقتىڭ 81,55 % قۇرايدى. سۋارمالى الاڭدار بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ 1,32 % قۇرايدى. قازىرگى زامانعى جاعدايلاردا, الدىڭعى كەزەڭدەردەگىدەي, رەسپۋبليكادا مەليوراتسيالىق جۇمىستاردىڭ نەگىزگى ءتۇرى تۇراقتى جانە ليماندى سۋارۋ بولىپ تابىلادى. 1990 جىلى رەسپۋبليكادا 3248,5 مىڭ گا سۋارمالى الاڭ بولدى, ءىس جۇزىندە 3064,75 مىڭ گا (94 %) سۋارىلاتىن. 2012 جىلى 2909,59 مىڭ گا سۋارمالى جەر بولدى, ءىس جۇزىندە 1305,06 مىڭ گا سۋارىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سۋارمالى ەگىنشىلىك اناعۇرلىم ءىرى سۋ تۇتىنۋشى بولىپ تابىلادى. بۇرىن سول ءۇشىن شامامەن 65 % تازا سۋ الىناتىن. سۋارمالى ەگىنشىلىكتە سۋدى پايدالانۋ تۇراقتى جانە ليماندى سۋارۋ قاجەتتىلىكتەرىن قامتيدى. تۇراقتى سۋارۋ رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىگىندە – وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى, جامبىل جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا جەتكىلىكتى دامىعان. رەسپۋبليكامىزدا ليماندى سۋارۋ دا, اسىرەسە, سولتۇستىك وبلىستاردا دامىدى. 1990 جىلى تۇراقتى سۋارۋ جۇيەلەرىندە سۋ بەرۋ جانە سۋارۋ تاسىلدەرى: 1) ماشينالىق سۋ كوتەرگىشتى پايدالانۋ – 25,2 %; 2) جاڭبىرلاتۋ – 30 % بولدى. 2012 جىلى وسى كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 3,9 جانە 2,5 % قۇرادى, بۇل جۇيەنىڭ قازىرگى زامانعى سۋارۋ تاسىلدەرىمەن ناشار جابدىقتالعانىن كورسەتەدى. ليماندى سۋارۋ وزەندەردىڭ اعىسىنا, ولاردىڭ سالاسىنا جانە جەرگىلىكتى اعىسىنا نەگىزدەلەدى. بازالىق 1990 جىلى ليماندى سۋارۋ الاڭدارىنىڭ جەر بالانسى 928,04 مىڭ گا بولدى, ءىس جۇزىندە 761,47 مىڭ گا نەمەسە ولاردىڭ جالپى سانىنان 82 % سۋارىلدى. 2012 جىلى ءىس جۇزىندە 40,73 مىڭ گا نەمەسە بازالىق جىلدان شامامەن 3,8 % ليماندار پايدالانىلدى. ودان باسقا, 311,98 مىڭ گا شابىندىققا سۋ جىبەرىلدى. رەسپۋبليكادا مال باسى سانىنىڭ بولجاناتىن ءوسۋى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ, سول سياقتى وبلىستاردىڭ سۋ شارۋاشىلىعى جانە وزگە دە ۇيىمدارىنىڭ ليمانداردى پايدالانۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋىن تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى قارا ءشوپتىڭ نەگىزگى وندىرۋشىلەرى رەتىندە ليماندى سۋارۋ الاڭدارىن قالپىنا كەلتىرۋ بەلگىلەنگەن. سۋارمالى ەگىنشىلىكتە سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ پەرسپەكتيۆاسى. ستسەناريلەر رەسپۋبليكامىزدىڭ جەر قورى سۋارمالى جەرلەردىڭ الاڭدارىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بىراق كوپتەگەن باسسەيندەردە بىرقاتار وڭىرلەردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اعىننىڭ ەداۋىر كولەمىن ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى تەجەۋشى فاكتور بولىپ تابىلادى. قاجەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن الۋ, سۋ-جەر جانە ەڭبەك رەسۋرستارى, تابيعات پايدالانۋ مۇددەلەرى بويىنشا وڭىرلىك مىندەتتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, رەسپۋبليكادا سۋارۋدىڭ قاجەتتى الاڭدارى ءۇش ستسەناري بويىنشا قاراستىرىلعان: 1) ءبىرىنشى ستسەناري – «ەڭ تومەنگى», ول 2040 جىلعى دەڭگەيگە دەيىن وزگەرىسسىز قالىپ, سۋارمالى الاڭداردى ۇلعايتپاي, سالانى دامىتۋعا نەگىزدەلەدى جانە 1560,4 مىڭ گا قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە تۇراقتى سۋارۋ – 1391,1 مىڭ گا جانە ليماندى سۋارۋ – 169,3 مىڭ گا. سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋدىڭ بۇل ستسەناريىندە ەل حالقىن نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن (ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا جانە جەمىستەر), ال مال شارۋاشىلىعىن جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ قيىن بولادى. بۇل ستسەناري بويىنشا سۋارمالى جەرلەر الاڭىنىڭ ۇلعايۋى ماردىمسىز (10 % جۋىق); 2) ەكىنشى ستسەناري – «وڭتايلى», بۇل شيەلەنىسكەن وڭىرلەردە ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ باسىمدىلىعىمەن سۋ رەسۋرستارىن بارىنشا ۇنەمدەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, سۋارمالى الاڭداردى وڭتايلى ۇلعايتا وتىرىپ, سالانى دامىتۋعا نەگىزدەلەدى. بۇل دامۋ ستسەناريىندە 2040 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي حالىقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن مال باسىنىڭ جەمشوپپەن ىشكى قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بارلىق سۋارمالى الاڭداردى 2210 مىڭ گا-عا, ونىڭ ىشىندە تۇراقتى سۋارۋدى – 1800,0 مىڭ گا جانە ليماندى سۋارۋدى 410 مىڭ گا دەيىن جەتكىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل ستسەناري بويىنشا سۋارمالى جەرلەردىڭ الاڭى 40 % دەيىن كوبەيەدى; 3) ءۇشىنشى ستسەناري – «ەڭ جوعارى», بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردى بارىنشا پايدالانۋ باسىمدىلىعىمەن رەسپۋبليكانىڭ سۋ شارۋاشىلىعى كەشەنىنىڭ ەكونوميكاسىن تولىق دامىتۋعا نەگىزدەلەدى. بۇل ستسەناري بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ اينالىمىنا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق سۋارمالى جەرلەرى – 2692,9 مىڭ گا, ونىڭ ىشىندە تۇراقتى سۋارۋدىڭ – 2100,0 مىڭ گا جانە ليماندى سۋارۋدىڭ – 592,0 مىڭ گا جەرلەرى ەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىنا جەمشوپ بازاسىن جاساۋ ءۇشىن قاتىسۋى ءتيىس. بۇل ستسەناري بويىنشا سۋارمالى جەرلەردىڭ الاڭى 70 – 75 % ۇلعايادى. ءۇشىنشى ستسەناري بويىنشا الاڭداردى سۋاراتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىزگە شەكتەس مەملەكەتتەردەن كەلەتىن ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ اعىنىنان سۋ ءبولۋ بويىنشا ماسەلەلەردى, اعىندى قايتا رەتتەۋدى جانە باسسەينارالىق جىبەرۋدى شەشۋ قاجەت. جوعارىدا جازىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋدىڭ «ەڭ جوعارى» ستسەناريى جوعارىدا تىزبەلەنگەن شارتتاردى ورىنداعان كەزدە جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. بۇل ستسەناري ەلدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى جاقسارىپ, وزەندەردىڭ ترانسشەكارالىق ماسەلەلەرى شەشىلەتىن, اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى جوعارىلاپ, سانى وسەتىن 2030 جىلعى دەڭگەيدەن كەيىن قاراستىرىلۋى مۇمكىن. سۋارمالى جەرلەردى ءۇش ستسەناري بويىنشا ىقتيمال وڭالتۋدى تالداۋ حالىقتى جانە قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى شامالى ۇلعايتا وتىرىپ, قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەكىنشى «وڭتايلى» ستسەناريدىڭ قاعيداتتى باسىمدىعىن كورسەتتى. سۋ شارۋاشىلىعى ەسەپتەرى ءۇش ستسەناري بويىنشا سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ (تۇراقتى جانە ليماندى) مىناداي الاڭدارىن نەگىزگە الا وتىرىپ جاسالدى: 2020 جىلى ەڭ تومەنگى ستسەناري بويىنشا – 13579 مىڭ گا, وڭتايلى ستسەناري بويىنشا – 187,50 مىڭ گا, ەڭ جوعارى ستسەناري بويىنشا – 1960,40 مىڭ گا; 2030 جىلى ەڭ تومەنگى ستسەناري بويىنشا – 13579 مىڭ گا, وڭتايلى ستسەناري بويىنشا – 1965,40 مىڭ گا, ەڭ جوعارى ستسەناري بويىنشا – 2430,52 مىڭ گا; 2040 جىلى ەڭ تومەنگى ستسەناري بويىنشا – 1560,4 مىڭ گا, وڭتايلى ستسەناري بويىنشا – 2210,0 مىڭ گا, ەڭ جوعارى ستسەناري بويىنشا – 2692,0 مىڭ گا. اكىمشىلىك وبلىستارداعى بىرقاتار وزەن باسسەيندەرى بويىنشا 2040 جىلعى دەڭگەيدەگى ەسەپتەردە سۋارمالى جەرلەردىڭ ماكسيمالدى الاڭدارىن جانە سۋارىلاتىن سۋمەن ناقتى قامتاماسىز ەتە الاتىنداردى عانا پايدالانۋ كوزدەلگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. باس سحەمادا سۋارۋدى قالپىنا كەلتىرۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ قارقىنى مەن كولەمى سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ ستراتەگياسىنا, ەكونوميكالىق جانە ماتەريالدىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكا حالقىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدى قاناعاتتاندىرۋ قاجەتتىلىگىنە نەگىزدەلىپ قابىلداندى. سۋارمالى جەرلەردەن الىناتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا: 1) اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قالپىنا كەلتىرىلگەن سۋارمالى الاڭداردى ەنگىزۋ; 2) قولدانىستاعى سۋارۋ جۇيەلەرىن تەحنيكالىق رەكونسترۋكتسيالاۋ; 3) اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولادى. جەرۇستى اعىنى باسسەيندەگى سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلادى. قازىرگى جاعدايدا (2012 جىلى) جەرۇستى اعىنىنداعى سۋارۋ الاڭى 1257,8 مىڭ گا نەمەسە 99,5 % قۇرايدى. 2040 جىلعى دەڭگەيگە قاراي وڭتايلى ستسەناري بويىنشا جەرۇستى اعىنىنداعى سۋارمالى الاڭ 1726,02 ىڭ گا قۇراۋى كەرەك, سونىمەن قاتار ەسەپتىك سۋ جيناۋ 11518,34 ملن. م³ كولەمىندە كۇتىلەدى. جەراستى سۋلارىن شارۋاشىلىقتا پايدالانۋعا قارقىندى تارتۋ سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا, جەرۇستى اعىنىن ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى ءىس-شارا بولىپ تابىلادى. جەرلەردى سۋارۋعا جارامدى جەراستى سۋلارىنىڭ كولەمى رەسپۋبليكا بويىنشا جىلىنا 8,41 كم³ قۇرايدى. جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سۋارۋ الاڭدارىن ۇلعايتۋ ءۇشىن مول مۇمكىندىكتەر اشادى. باس سحەمادا 2040 جىلعى دەڭگەيدە جەراستى سۋلارىمەن سۋارۋعا ۇسىنىلعان الاڭنىڭ بارلىعى سۋ الۋ 154,13 ملن. م³ بولعاندا 31,85 مىڭ گا قۇرايدى (1,82 %). 2012 جىلى كوللەكتورلىق-درەناجدىق سۋلارمەن سۋارۋ 3,41 مىڭ گا قۇرادى. كوللەكتورلىق-درەناجدىق سۋلار بازاسىندا سۋارۋ ونى سۋ كوزدەرى بويىنشا ورتاق بولۋدە بولۋى كەرەك (جەتكىلىكتى ارالاستىرۋدى ەسكەرگەندە), بۇل جەرۇستى اعىنىن ۇنەمدەيدى. باس سحەمادا 2040 جىلعى دەڭگەيگە قاراي كوللەكتورلىق-درەناجدىق سۋلاردى جيناۋ 90,34 ملن. م³ بولعان كەزدە 13,85 مىڭ گا الاڭدا پايدالانۋ بەلگىلەنەدى. 2012 جىلى كوللەكتورلىق-درەناجدىق سۋلارمەن سۋارۋ 3,12 مىڭ گا قۇرادى. بىرقاتار ەلدەردە سارقىندى سۋلار نەگىزىندە سۋارۋ جۇيەسى جەتكىلىكتى دامىعان, سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دا سۋارۋدىڭ وسى تۇرىنە نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس. 2040 جىلعى دەڭگەيگە قاراي سۋ الۋ كولەمى 158,63 ملن. م³ بولعاندا الاڭداردى كەيىننەن كەڭەيتە وتىرىپ, 29,53 مىڭ گا الاڭدا سارقىندى سۋلاردى پايدالانۋ كوزدەلگەن. سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ تەحنيكالىق دەڭگەيىن سيپاتتايتىن نەگىزگى كورسەتكىش پاك بولىپ تابىلادى. پەرسپەكتيۆادا 2040 جىلعا قاراي جۇيەلەردىڭ پاك – 0,70 دەيىن وسەدى, بۇل رەتتە: ماگيسترالدىق كانالداردىڭ پاك – 0,92, ىشكى جۇيە پاك – 0,87, ەگىستىكتىڭ پاك – 0,88 بولۋى ءتيىس. تۇراقتى سۋارۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ سۋارۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ كەزىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا مىندەتتەردى شەشۋدە مەليوراتسيانىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى. بارلىعى 2040 جىلعى دەڭگەيدە وڭتايلى ستسەناري بويىنشا باس سحەمادا تۇراقتى سۋارۋ الاڭدارىن 1800,0 مىڭ گا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سۋارمالى جۇيەلەردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن تالداۋ ولاردى تولىق قايتا قۇرۋ تالاپ ەتىلەتىنىن كورسەتتى. جۇيەلەردىڭ پاك تومەن بولۋى مەن بەتىنىڭ قاناعاتتانارلىقسىز جوسپارلانۋى كەيبىر ۋچاسكەلەردە سۋدىڭ ءوندىرىسسىز جوعالۋىنا اكەلەدى. 2040 جىلعى دەڭگەيگە: 1) 535,67 مىڭ گا الاڭدا تۇراقتى سۋارۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ; 2) 632,17 مىڭ گا الاڭدا تۇراقتى سۋارۋ جۇيەسىن كەشەندى رەكونسترۋكتسيالاۋ; 3) 316,08 مىڭ گا الاڭدا تۇراقتى سۋارۋ جۇيەسىن ءىشىنارا رەكونسترۋكتسيالاۋ بەلگىلەندى. وسى مىندەتتەرگە سايكەس قولدانىستاعى سۋارۋ جۇيەلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ ءبىرىنشى كەزەكتە جۇيەلەردىڭ پاك قازىرگى زامانعى تالاپتاردى قاناعاتتاندىرمايتىن الاڭدارى بەلگىلەنگەن. پەرسپەكتيۆادا 2040 جىلعى دەڭگەيدە سۋ الۋدىڭ ەسەپتىك كولەمى 11188,71 ملن. م³-نان 12282,62 ملن. م³-گە دەيىن نەمەسە قالپىنا كەلتىرىلەتىن الاڭداردىڭ 1264,33 مىڭ گا -دان 1800,0 مىڭ گا-عا (1,4 ەسە) ارتۋ كەزىندە 1,1 ەسەگە ءوسۋى ءتيىس. ليماندى سۋارۋ دۇركىن-دۇركىن قۇرعاقشىلىق بولىپ تۇراتىن الاڭداردا, ياعني توپىراقتاعى كوكتەمگى ىلعالدىڭ شوعىرلانۋى ەسەبىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ (جەمشوپتىك) ۇلكەن ءونىمىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جەرلەردە قولدانىلادى. پەرسپەكتيۆادا جەمشوپتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ قازىرگى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا ءوسۋى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى. 2040 جىلعى دەڭگەيگە قاراي ليماندى سۋارۋ الاڭىن 410,0 مىڭ گا دەيىن جەتكىزۋ بەلگىلەنەدى. ليماندى سۋارۋدىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيىن تالداۋ ولاردى تولىق قايتا قۇرۋ تالاپ ەتىلەتىنىن كورسەتتى. 2040 جىلعى دەڭگەيگە قاراي باس سحەمادا 368,67 مىڭ گا الاڭدا ليماندى سۋارۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ, ولاردى 31,0 مىڭ گا الاڭدا كەشەندى رەكونسترۋكتسيالاۋ بەلگىلەندى. تۇتاستاي العاندا, ليماندى سۋارۋ الاڭدارىنىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ەسەپتىك رەجيمگە, سۋارمالى الاڭداردىڭ بولۋىنا جانە كەزەڭدەر بويىنشا تەحنيكالىق دامۋ دەڭگەيىنەن ولاردىڭ ءوسۋ قارقىنىن نەگىزگە الىپ بەلگىلەنگەن. 4. وزگە دە سالالار بالىق شارۋاشىلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى قورىنىڭ قۇرامىنا كاسپي جانە ارال تەڭىزدەرىنىڭ ايدىندارى, بالقاش كولى, الاكول كولى جۇيەسىنىڭ, بۇقتىرما, قاپشاعاي جانە شاردارا سۋ قويمالارى جانە حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار باسقا دا سۋ ايدىندارى كىرەدى. كاسپي تەڭىزىن ەسەپتەمەگەندە, سۋ ايدىندارىنىڭ جالپى الاڭى شامامەن 5 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. قازاقستاننىڭ بالىق شارۋاشىلىعى مەن بالىق اۋلاۋدى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سۋ قورى باي. رەسپۋبليكامىز حالقىنىڭ بولجامدى ءوسۋىن جانە عىلىمنىڭ ۇسىنىلعان نورمالارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, حالىقتىڭ بالىق جانە بالىق ءونىمىن تۇتىنۋىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن (1 ادامعا جىلىنا 13,4 كيلوگرامم), تاۋارلى بالىقتى ءوسىرۋ جانە ونى يمپورتتاۋ كولەمىن جىلىنا 272 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. بازالىق 1990 جىلى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ مۇقتاجدىقتارىنا سۋ الۋ كولەمى جىلىنا – 417,74 ملن. م³, قايتارىمسىز سۋ تۇتىنۋ جىلىنا – 282,6 ملن. م³, 2012 جىلى تيىسىنشە جىلىنا 94,9 جانە 65,29 ملن. م³ قۇرادى. پەرسپەكتيۆادا 2040 جىلعى دەڭگەيگە قاراي سۋ الۋ كولەمى شامامەن جىلىنا – 192,14 ملن. م³, قايتارىمسىز سۋ تۇتىنۋ جىلىنا 127,30 ملن. م³ دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. تاۋارلىق بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءارى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ بارا جاتقان بالىق تۇرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تاۋارلىق بالىقتى ەمەس, سونىمەن قاتار بالىق ءوسىرۋ ماتەريالدارىن دا وسىرۋگە ماماندانعان بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قاجەت. جالپى ايتقاندا, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سۋ تۇتىنۋ كولەمى كوپ ەمەس (اسىرەسە, قازىرگى ۋاقىتتا تۇيىقتالعان تسيكل بويىنشا بالىق ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن ەسكەرسەك) جانە شارۋاشىلىق تيىسىنشە پايدالانىلعان كەزدە سۋدىڭ جەتىسپەۋى مۇمكىن ەمەس. رەكرەاتسيالىق سالا رەكرەاتسيا ءۇشىن ءىرى جانە شاعىن سۋ وبەكتىلەرى پايدالانىلادى. اناعۇرلىم تارتىمدى كولدەر – بالقاش, الاكول, شالقار, بۋراباي كولدەر توبى جانە باسقالارى, سۋ قويمالارىنىڭ ىشىندە – بۇقتىرما, قاپشاعاي, قاراتومار, قارعالى, تاسوتكەل جانە كىشىلەۋ سۋ قويمالارى. جاعالاۋى قۇمدى جاعاجايلارمەن جالعاسقان كاسپي تەڭىزى رەكرەاتسيا ءۇشىن بىرەگەي سۋ ايدىنى. دەمالىستىڭ بەلسەندى ءتۇرىن – اڭ اۋلاۋ مەن بالىق اۋلاۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق وبلىستارىندا بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن مىڭداعان شاعىن كولدەر بار. قازىرگى ۋاقىتتا رەكرەاتسيالىق-تۋريستىك سالادا بارلىق ەسكەرىلگەن مەكەمەلەردىڭ ءتۇرى شامامەن جىلىنا 2 ملن. م³ سۋدى تۇتىنادى. رەسپۋبليكانىڭ بارلىق تيپتەگى رەكرەاتسيالىق مەكەمەلەرىنىڭ سۋ تۇتىنۋىنىڭ جالپى كولەمى 2040 جىلعى دەڭگەيدە شامامەن جىلىنا 58,58 ملن. م³ قۇرايدى. سۋ بۇرۋ كولەمى سۋ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ 90 % كولەمىن قۇرايدى. كول شارۋاشىلىعى, وزەن جانە اتىراۋلىق ەكوجۇيەلەر, سۋلى-باتپاقتى القاپتار رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا بىرقاتار بىرەگەي سۋلى, لاندشافتى-ەكولوگيالىق, اتىراۋلىق ەكوجۇيەلەردىڭ جانە سۋلى-باتپاقتى القاپتار بار, ولار ءتىرى ورگانيزمدەردەن جانە ولاردىڭ مەكەندەۋ ورتاسىنان قۇرىلعان تابيعي كەشەندى بىلدىرەدى, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن گيدرولوگيالىق رەجيمىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ءىس-شارالار تالاپ ەتىلەدى. قازاقستان جەرۇستى سۋلارىنىڭ ەرەكشەلىگى ىشكى سۋ ايدىندارىنىڭ (بالقاش, ارال, كاسپي) دەڭگەيى مەن تۇزدىلىعىن ۇستاپ تۇرۋعا, سونىمەن قاتار وزەن القاپتارىنىڭ جانە اتىراۋلاردىڭ تابيعي جۇيەسىن سۋلاندىرۋعا وزەن اعىنىنىڭ شەكتەۋلى رەسۋرستارىنىڭ جارتىسىن شىعىنداۋ قاجەتتىلىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاڭارتىلاتىن كولەمىنىڭ جارتىسى ونىڭ اۋماعىنان تىس قالىپتاساتىندىقتان, رەسپۋبليكا ءۇشىن ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. باس سحەمادا مىناداي وبەكتىلەر: ەرتىس وزەنىنىڭ القابى, شىدەرتى-ولەڭتى القابىنىڭ ايماعى, سىرداريا, ىلە, جايىق, نۇرا وزەندەرىنىڭ اتىراۋلارى, الاكول, ساسىقكول كولدەر جۇيەلەرى, قورعالجىن كولدەر توبى, تورعاي وزەنى باسسەينىنىڭ سۋلى-باتپاقتى القاپتارى بويىنشا ەسەپتەر قاراستىرىلدى جانە جۇرگىزىلدى. 5. ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋىن باعالاۋ اۋىز سۋ-شارۋاشىلىق, ونەركاسىپتىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرى ءۇشىن سۋ قاجەتتىلىگىنىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋى, جەرۇستى جانە جەراستى سۋلارىنىڭ قارقىندى لاستانۋى, جەراستى سۋلارىن الۋدىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى تابيعي رەسۋرستاردى, اسىرەسە, سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ پروبلەمالارىن ماڭىزدىلاردىڭ قاتارىنا شىعارادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكا سالالارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جالپى سۋ جيناۋ 2012 جىلى – 17,47 كم3, ال باسقا دا قاجەتتىلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ 21,389 كم3 قۇرادى. رەسپۋبليكادا پەرسپەكتيۆادا حالىق سانىنىڭ, مال باسىنىڭ جانە ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ارتۋى كۇتىلۋدە, وسىعان بايلانىستى سۋ الۋ جانە پايدالانۋ كولەمى وسەدى. ەكونوميكا سالالارىنىڭ تازا سۋدى 2040 جىلعى پەرسپەكتيۆالىق دەڭگەيگە دەيىن الۋى رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكا سالالارى سۋ تۇتىنۋىنىڭ ۇلەستىك كولەمى نەگىزىندە سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ قايتارىمدى جۇيەلەرىن ەنگىزۋدى, جەلىدە ىسىراپتاردى تومەندەتۋ ەسەبىنەن سۋدى ۇنەمدەۋدى, پاك ارتتىرۋدى جانە سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى ەسكەرە وتىرىپ ايقىندالعان. ەكونوميكا سالالارىنىڭ 2040 جىلعى دەڭگەيگە دەيىن سۋ الۋ كورسەتكىشتەرى 1-كەستەدە كورسەتىلگەن. پەرسپەكتيۆالىق دەڭگەيلەر بويىنشا سۋ الۋ سەرپىنى 3-سۋرەتتە بەينەلەنگەن. 1-كەستە ەكونوميكا سالالارى سۋ الۋىنىڭ جيىنتىق كورسەتكىشتەرى ملن. م3 كورسەتكىشتەر    جىلدار بويىنشا سۋ الۋ كولەمدەرى 1990 جىل    2012 جىل    2015 جىل    2020 جىل    2030 جىل    2040 جىل 1    2    3    4    5    6    7 سۋ الۋ جيىنى     35573,66    17465,45    20188,62    21004,66    22140,27    23260,19 كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق    1416,66    843,58    866,63    932,95    1059,26    1281,97 ونەركاسىپ    7110,70    4230,16    4482,23    4696,66    4968,30    5230,65 اۋىل شارۋاشىلىعى ونىڭ ىشىندە: تۇراقتى سۋارۋ ليماندى سۋارۋ سۋارىلاتىن شابىندىق ەرتىس وزەنىنىڭ القابىنا سۋ اعىزۋ جانە قورعالجىن كولدەرىنە سۋ بەرۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جابدىقتاۋ جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ    26622,63 21539,94 1916,63 2073,26 0,00 479,60 613,20    12255,03 11186,18 152,28 550,53 0,00 267,61 98,43    14642,59 12124,86 408,93 778,39 837,00 364,29 129,12    15114,81 11957,86 686,47 1047,00 857,00 428,56 137,92    15785,97 12082,25 1079,22 1062,00 877,00 540,16 145,35    16382,37 12282,62 1342,62 1062,00 875,00 667,35 152,76 قابات قىسىمىن ۇستاپ تۇرۋ    0,00    38,99    40,94    44,95    49,28    54,50 بالىق شارۋاشىلىعى    417,74    94,92    118,64    168,67    213,10    242,14 رەكرەاتسيالىق سالا جانە وزگە دە  مۇقتاجدىقتار مۇقتاجدار    5,92    2,76    37,59    46,63    64,36    68,58 3-سۋرەت. پەرسپەكتيۆالىق دەڭگەيلەر بويىنشا سۋ الۋ سەرپىنىنىڭ كورىنىسى 6. ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋعا قاجەتتىلىكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى كەشەنىنىڭ باستى ماقساتى حالىقتى جانە بارلىق ەكونوميكا سالالارىن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋ, سۋ رەسۋرستارىن سارقىلۋدان جانە لاستانۋدان قورعاۋ بولىپ تابىلادى. باس سحەمادا جۇرگىزىلگەن, رەسپۋبليكانىڭ سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا كوپتەگەن ماتەريالداردى تالداۋ ناتيجەسىندە قازىرگى ۋاقىت دەڭگەيىندە ەلىمىزدە ەكونوميكا سالالارىنىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن جەراستى جانە جەرۇستى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتكىلىكتى كولەمدە بار ەكەنى بەلگىلى بولدى, بىراق پەرسپەكتيۆادا بۇل سۋ رەسۋرستارى جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان ولاردى قايتا رەتتەۋ جانە باسسەين ىشىندە اۋىستىرۋ تالاپ ەتىلەدى. اعىننىڭ سۋ قويمالارىمەن رەتتەلۋى, اعىننىڭبىر بولىگىن ءىرى سۋ تۇتىنۋشىلار مەن شارۋاشىلىق-ەكولوگيالىق جۇيەلەردىڭ الۋىمەن, سۋ بەتىنىڭ بۋلانۋىنان قوسىمشا شىعىنىمەن جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن بايلانىستى انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن قازاقستاننىڭ وزەن اعىنى سوڭعى ونجىلدىقتا ايتارلىقتاي وزگەردى. سوڭعى ون بەس جىلدا سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق ەكونوميكا سالالارىندا پايدالانىلاتىن جانە بۇرىلاتىن سۋ كولەمىنىڭ ورنىقتى تومەندەۋ ءۇردىسى بايقالادى. مۇنىڭ بارلىعى ونەركاسىپتەگى ءوندىرىستىڭ تومەندەۋىمەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋارمالى جەرلەر الاڭدارىنىڭ ەداۋىر ازايۋىمەن سيپاتتالاتىن رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ جالپى جاي-كۇيىمەن بايلانىستى. 2000 جىلدان كەيىن ەلدە ەكونوميكانىڭ وركەندەۋى بايقالادى, الايدا سۋ تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ەلەۋلى ءوسۋى بايقالمايدى. بۇل ونەركاسىپ وندىرىسىندەگى تەحنولوگيالىق تسيكلدا سۋدى ۇتىمدى پايدالانۋمەن جانە سۋارمالى ەگىنشىلىكتە جالعاسىپ كەلە جاتقان ىركىلۋ كەزەڭىمەن بايلانىستى. قازىرگى جاعدايدا نەگىزگى سۋ تۇتىنۋشىلار ونەركاسىپ, قالا جانە اۋىل كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, سۋارمالى ەگىنشىلىك قاجەتتىلىكتەرى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇردىس پەرسپەكتيۆادا 2040 جىلعا دەيىنگى دەڭگەيدە كۇشىندە قالادى. سوعان قاراماستان, الداعى ۋاقىتتا تۇراقتى سۋارۋ الاڭدارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ ەسەبىنەن ءونىم ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىن ۇلعايتۋ بەلگىلەنەدى. 2-كەستەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكا سالالارىنىڭ 2040 جىلعا دەيىنگى پەرسپەكتيۆادا ءارتۇرلى تولتىرۋ كوزدەرى بويىنشا سۋعا قاجەتتىلىكتەرى كەلتىرىلگەن. سۋعا جالپى قاجەتتىلىكتەر 2040 جىلعى دەڭگەيدە 23,1 كم3 دەيىن قۇرايدى جانە ەڭ باستىسى جەرۇستى كوزدەرى ەسەبىنەن (87 – 84 %) قامتاماسىز ەتىلەدى. نەگىزگى سۋ تۇتىنۋشى اۋىل شارۋاشىلىعى, ەڭ باستىسى, تۇراقتى سۋارۋ بولىپ تابىلادى. 2-كەستە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكا سالالارىنىڭ پەرسپەكتيۆادا (2040 جىلدى قوسا العاندا) ءارتۇرلى تولتىرۋ كوزدەرى بويىنشا سۋعا قاجەتتىلىكتەرى ملن. م3 باسسەيندەر    بارلىعى    ونىڭ ىشىندە جەرۇستى سۋلارى    تەڭىز جانە كول سۋلارى    جەراستى سۋلارى    شاحتا­لىق-كە­نىشتىك سۋلار (پايدالانۋ)    سار­قىندى سۋ    كوللەك­تورلىق-درە­ناجدىق سارقىندى سۋلار 1    2    3    4    5    6    7    8 2020 جىل ارال- سىرداريا    6969,07    6676,24    0    255,28    1,27    36,28    0 بالقاش-الاكول    4239,06    3581,61    166,97    375,71    0,35    61,33    53,1 ەرتىس    4163,34    3934,53    0    224,06    4,75    0    0 ەسىل    433,24    375,41    0    52,71    1,53    3,6    0 جايىق-كاسپي    2435,27    1007,3    1240,14    168,55    19,28    0    0 نۇرا-سارىسۋ    500,76    364,87    0    81,47    47,86    6,56 توبىل-تورعاي    264,32    220,54    0    36,83    6,95    0    0 شۋ-تالاس    1885,88    1790,24    0    93,79    1,85    0    0 بارلىعى    20890,95    17950,74    1407,11    1288,39    83,84    107,77    53,1 2030 جىل ارال-سىرداريا    6875,16    6524,35    0    314,76    1,33    34,71    0 بالقاش-الاكول    4287,84    3530,2    177,9    436,57    0,38    81,79    61 ەرتىس    4522,11    4254,75    0    262,38    4,98    0    0 ەسىل    576,21    501,03    0    65,25    1,73    8,19    0 جايىق-كاسپي    2858,99    1293,11    1348,74    195,74    21,4    0    0 نۇرا-سارىسۋ    609,88    463,86    0    82,69    52,09    11,25    0 توبىل-تورعاي    2358,61    306,53    0    44,8    7,28    0    0 شۋ-تالاس    358,61    306,53    0    116,97    2,08    0    5,7 ارال-سىرداريا    1931,08    1806,33    0    116,97    2,08    0    5,7 بارلىعى    22019,88    18680,17    1526,64    1519,16    91,27    135,94    66,7 2040 جىل ارال-سىرداريا    6799,62    6372,11    0    390,59    1,4    35,52    0 بالقاش-الاكول    4412,61    3531,31    190,39    516,38    0,42    105,12    69 ەرتىس    4822,77    4514,45    0    303,14    5,18    0    0 ەسىل    818,56    724,8    0    81,31    1,99    10,46    0 جايىق-كاسپي    3180,78    1493,07    1423,13    240,84    23,74    0    0 نۇرا-سارىسۋ    686,19    526,86    0    88,99    57,26    13,08    0 توبىل-تورعاي    431,72    369,94    0    53,85    7,93    0    0 شۋ-تالاس    1980,62    1827,66    0    139,6    2,34    0    11,02 بارلىعى    23132,87    19360,2    1613,52    1814,69    100,26    164,18    80,02 7. سۋ شارۋاشىلىعى ەسەپتەرى مەن بالانسى بۇل ءبولىمنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى: 2012 جىلعى ناقتى دەرەكتەر بويىنشا قازىرگى سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايىن باعالاۋ جانە 2040 جىلعا دەيىن دامۋ دەڭگەيىندە ەكونوميكا سالالارىنىڭ جانە سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ سۋ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن انىقتاۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكانىڭ سۋ رەسۋرستارىن پەرسپەكتيۆادا ۇتىمدى پايدالانۋدى قاراۋ قاجەتتىلىگى نەگىزگى ترانسشەكارالىق وزەندەر اعىنىنىڭ شەكتەس ەلدەردە جىلدان جىلعا قارقىندى پايدالانىلۋىنا بايلانىستى وزەكتى بولىپ وتىر. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا ىلە, ەرتىس وزەندەرىنەن سۋ الۋ كولەمىن ارتتىرۋدىڭ جوسپارلانۋىنا بايلانىستى جاقىن ارادا اعىننىڭ ءبىرتالاي ازايۋى كۇتىلۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سۋ پايدالانۋ جانە سۋ تۇتىنۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىنە بايلانىستى وزەندەر اعىنىنىڭ وزگەرۋىن ەسەپكە الۋدىڭ, قازاقستان اۋماعىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدىڭ, سۋ قويمالارىن پايدالانۋ كەزىندە سۋ جىبەرۋدىڭ وڭتايلى رەجيمىن ايقىنداۋدىڭ, اعىننىڭ شىعىنىن باعالاۋدىڭ جانە رەسپۋبليكانىڭ سۋ بالانسىنا اسەر ەتەتىن باسقا دا فاكتورلاردىڭ ماڭىزى زور. سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىن جاساۋ ءۇشىن باستاپقى دەرەكتەر ەكى توپقا: كىرىس جانە شىعىس بولىكتەرگە بىرىكتىرىلدى. كىرىس بولىگى: 1) وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىنان جانە ۋاقىتشا سۋ اعىندارىنان; 2) جەراستى جانە شاحتا-كەنىش سۋلارىنان; 3) سارقىندى جانە قايتارىمدى سۋلاردان; 4) تەڭىز جانە كولدەردىڭ سۋلارىن پايدالانۋدان; 5) تارتىلعان اعىننان (اعىندى اۋىستىرۋ) تۇرادى. شىعىس بولىگى: 1) ەكونوميكا سالالارىنىڭ سۋ تۇتىنۋىنان; 2) سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ تالاپتارىنان (گيدروەنەرگەتيكا, كەمە قاتىناسى, تابيعاتتى قورعاۋ جانە باسقا سۋ جىبەرۋلەر); 3) اعىن شىعىنىنان; 4) قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا قارا ەرتىس جانە ىلە وزەندەرىنەن الىناتىن سۋدان; 5) وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا جانە رەسەي فەدەراتسياسىنا مىندەتتى بەرىلەتىن اعىننان; 6) جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ كەزىندە وزەن اعىنىنا كەلتىرىلگەن نۇقساننان تۇرادى. 1. 2012 جىلعى سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىن تالداۋ رەسپۋبليك