«ءار كەلگەن سايىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سان قىرلى سىندارلى ساياساتىنا ءتانتى بولامىن», – دەيدى ماسكەۋلىك ساراپشى ا.سپيتسىن
رەسەي پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت جانە رەسەي حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, اتاقتى ەكونوميست-عالىم اناتولي سپيتسىن كوپ جىلدار بويى قازاقستاندا قىزمەت اتقارسا, سانالى عۇمىرىنىڭ ءبىر بولىگىن قىزىلجار وڭىرىندە وتكىزگەن. 2015 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەزىندە ەسىمى شەتەلگە دە جاقسى تانىمال تۇلعامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. ونىڭ الدىنداعى ساپارلار بارىسىندا دا سۇحباتتاسۋدىڭ ورايى كەلگەن.
جۋىرداعى تىلدەسۋدەن العان اسەرلەرىمىز بەن بۇرىنىراق قويىن داپتەرگە ءتۇسكەن وي-تولعامداردى جيناقتاپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
– اناتولي تيحونوۆيچ, قازاقستانعا, ونىڭ ىشىندە, قىزىلجار وڭىرىنە ءجيى كەلۋىڭىزگە قاراعاندا, تۋعان ولكەڭىزگە دەگەن ىنتىق كوڭىلىڭىزدى, ساعىنىش سەزىمىڭىزدى باسا الماي جۇرگەن سياقتىسىز.
– جوق, مەنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم – رەسەي.
– سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءسىزدى وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى رەتىندە قابىلداپ, قۇرمەت تۇتادى. مۇنداي بايلامعا, ءسىرا, «دوستىق» وردەنىن كەۋدەگە جارقىراتا تاققانىڭىز, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعانىڭىز, ساياسي ءمانى زور سايلاۋلارعا بايقاۋشى رەتىندە شىن ىقىلاس-پەيىلمەن قاتىساتىنىڭىز سەبەپ بولعان ءتارىزدى. قالاي دەسەك تە, ورتادا تامىرى ارىدەن باستالاتىن ءبىر بايلانىس جاتقان سەكىلدى.
– جەرلەستەرىم وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ازدى-كوپتى ەڭبەگىمدى باعالاپ جاتسا, وعان قۋانباسام رەنجىمەيمىن. «جەرلەستەرىم» دەگەن سوزگە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ وتىرعانىم, 1962 جىلى ودەسسا تەڭىز فلوتى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن ەڭبەك جولىمدى پەتروپاۆل قالاسىندا باستادىم. ءبىلىم سالاسىندا, كەيىنىرەك قالالىق, وبلىستىق كومسومول كوميتەتتەرىندە قىزمەت اتقاردىم. كوكپ وك جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن تامامداعان سوڭ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قۇرىلىس ءبولىمى مەڭگەرۋشىلىگىنىڭ تىزگىنىن ۇستادىم. 4 جىلداي وبلاتكوم توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدىم. 20 جىلىمدى وسى ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ارناپپىن. 6 جىلعا جۋىق تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, قالعان عۇمىرىم رەسەيدە ءوتىپ كەلەدى. كىندىك قانىم تامعان جەرىم كراسنودار ولكەسى بولعانىمەن, قازاقستان – مەن ءۇشىن ەرەكشە ىستىق مەكەن. اركەز جىلىلىقپەن ەسكە الامىن.
– تالاي ۋاقىت اۋقىمدى ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارعا جەتەكشىلىك ەتتىڭىز. بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ ينتەگراتسيالىق پروبلەمالار ءجونىندەگى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىسىز. 170-كە جۋىق عىلىمي ماقالالاردىڭ, 12 جەكە, 14 ۇجىمدىق مونوگرافيالاردىڭ اۆتورىسىز. وسىناۋ قوماقتى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ ءبىر شوعىرى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن, ەلباسىمىزدىڭ جان-جاقتى تارازىلانعان ساياسي ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىن سارالاۋعا ارنالعان. وسىنىڭ سىرىن تۇسىندىرە كەتسەڭىز.
– اڭگىمەنى جۋىردا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەن باستايىن. وسىمەن ءتورتىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان القالى باسقوسۋدىڭ كۇن تارتىبىنە بارشا ادامزاتتى قاتتى مازاسىزداندىرىپ وتىرعان سوعىس تاقىرىبىنىڭ شىعارىلۋى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى بىتىسپەس تالاس-تارتىستار مەن داۋ-جانجالداردىڭ بارعان سايىن زورايىپ, شەشىمىن تاپپاعان جاعدايدا ورنى تولماس سۇمدىق زارداپتارعا ۇرىندىراتىنىن اڭعارتادى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جويقىن قارۋلار ارسەنالىن ازايتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ تابىسسىز اياقتالۋى, ونى ايتامىز-اۋ, وسىدان 20 جىل بۇرىن بۇۇ شەڭبەرىندە يادرولىق سىناقتارعا ءبىرجولا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كۇشىنە ەنبەي كەلە جاتقانى نەلىكتەن دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلانساق, الدىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە جۇگىنگەن ابزال. وندا جەتەكشى مەملەكەت ليدەرلەرىمەن قوسا, بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىن, ساياساتكەرلەرىن, عالىمدارىن, بيزنەسمەندەرىن, ونەر قايراتكەرلەرىن جانە ميلليونداعان ادامداردىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, كۇش بىرىكتىرۋگە ۇندەۋى, ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقانسۋ الەمدىك اپاتپەن پارا-پار ەكەندىگىن ۇعىندىرۋى شەتىن ماسەلەنى ءدوپ باساتىن جانە دەر كەزىندە ايتا بىلەتىن سۇڭعىلا ساياساتكەردىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك. وسى جولى دا بىلىكتى ستراتەگ, ءبىلىمدى ەكونوميست رەتىندە تانىلا ءبىلدى.
ن.نازارباەۆ 1994 جىلى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ەۋرازياشىلدىق تۋرالى وي-تولعامدارىن ورتاعا سالعاندا, تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعانداردىڭ ءبىرىمىن. سودان بەرى ونىڭ ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى قادامدارىن قالت جىبەرگەن ەمەسپىن. الىستى بولجاي بىلەتىن كورەگەندىگىنە 1990-جىلداردىڭ قيىن كەزەڭىندە 6 جىل كەڭەسشى بولعاندا كوزىم انىق جەتكەن. سوعان وراي, كوپتەگەن ماقالالار تسيكلىن, دارىستەر مەن باياندامالار ارنادىم. ولاردىڭ ءبىر پاراسى «قازىرگى ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋ ماسەلەلەرى جانە ولاردى شەشۋدەگى قازاقستاننىڭ ءرولى», «ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋداعى جانە قوعامدى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋداعى ستراتەگيالىق باستامالارى» دەپ اتالادى.
ول كۇردەلى كەزەڭنىڭ ۇتىمدى شەشىمدەرىن ۇنەمى الەم نازارىنا ۇسىنىپ وتىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتىڭ بىلتىرعى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنىڭ العا تارتىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. شىنىندا دا, الەمدىك نارىقتاردا ەنەرگيا كوزدەرى مەن مەتالل باعالارىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى جاھاندىق جانە وڭىرلىك تاۋەكەلدەردى كۇشەيتە تۇسكەنى راس. اسكەري-ساياسي احۋالدىڭ, حالىقارالىق تەرروريزم, كونفەسسياارالىق بايلانىستاردىڭ شيرىققانى جاسىرىن ەمەس. جاڭا سوعىس وشاقتارىنىڭ پايدا بولىپ, دەرجاۆالار اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك ورنىقتى. وسىنداي قاۋىپتەردىڭ ىقتيمالدىلىعىن الدىن الا بولجاي بىلگەن سۇڭعىلا ساياساتكەر «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دا ادامزات بولىپ ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەتىن سىن-قاتەرلەردى سانامالاپ كورسەتكەن بولاتىن. وسى ءبىر ساباقتاستىق مانيفەستە جالعاسىپ, الدا ەرەكشە جانە تەرەڭ وزگەرىستەر كۇتىپ تۇرعانى قاداپ ايتىلدى. قازاقستان الەمدىك جانە وڭىرلىك ساياساتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە زور بەدەلگە يە ەكەنىن تاعى ءبىر ايگىلەدى.
ءسوز اراسىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا دا بايانداما جاسايتىنىمدى, ن.نازارباەۆتىڭ تاڭدامالى تۋىندىلارى مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «ءححى عاسىردا تۇراقتى دامۋدىڭ جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگياسى» كىتابىنىڭ ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە شىعۋىنا مۇرىندىق بولعانىمدى ايتا كەتەيىن.
– ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا باتىل بەتبۇرىس جاساماسا, ياعني ودان باسقا بالاما مۇمكىندىك جوق ەكەنىن كورە, بىلە تۇرا قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر كەز كەلگەن ساتتە تۇتانۋعا دايار ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋگە كەلگەندە نەگە بىرىگە بەرمەيدى؟
– ونىڭ ءتۇپ-تامىرىن باياعىدان جالعاسىپ كەلە جاتقان «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» سالدارىنان ىزدەگەن ءجون. ءبىر-بىرىنە كۇش, دوق كورسەتۋ, ساياسي مامىلەلەرگە, بەيبىت كەلىسىمدەرگە كەلە الماۋ, ءوزارا سەنىم قاعيداتتارىن جوعالتىپ الۋ, جاپپاي قارۋلانۋدى ەسەپسىز بايۋ كوزىنە اينالدىرۋ سەبەپتى حالىقارالىق جاعداي ۋشىعا تۇسپەسە, باسەڭدەر ءتۇرى بايقالمايدى. جۇرتشىلىققا جاھاندانۋ ۇردىستەرى, ينتەگراتسيالىق قارىم-قاتىناستار كوبىنە تەرىس جاعىنان تۇسىندىرىلەدى.
ارينە, جاھاندانۋدان ەشكىم دە تىس قالا الماسى انىق. بىراق ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار كوبىنە وسى ءۇردىستىڭ ەكسپانسيالىق تولقىندارىن اڭگىمەلەۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. جاھاندانۋ قۇبىلىستارىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەكىلدى بۇگىنگى كۇننىڭ گەوساياسي جاعدايىن جان-جاقتى سۇزگىدەن وتكىزە وتىرىپ, ءوز زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى, پايداسى مەن زياندى جاقتارى بار تۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىرعان ابزال بولار ەدى.
الەمدىك دەڭگەيدە بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعاندار ەكونوميكاسى مىقتى ەلدەر ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ماسەلەن, اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 15 تريلليون دوللارعا جۋىق. بۇكىل ەۋروپا جينالسا, 11 تريلليون دوللاردى ارەڭ قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش جونىنەن ونى قىتاي وكشەلەپ كەلەدى. ءۇندىستان دا قالىسار ەمەس. تمد اياسىندا ءسوز قوزعايتىن بولساق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ قارقىنى جاعىنان ءتيىمدى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ۇلگى قالىپتاستىرعان قازاقستاندى اتاۋعا بولادى. ەكونوميكالىق سانكتسيالارعا قاراماستان, رەسەي, بەلارۋس قارقىن الا تۇسكەن.
دەسەك تە, ەكونوميكادا ءرولى وراسان اقش-تىڭ دامۋشى ەلدەرگە دەگەن ساياسي وكتەمدىگى ايتارلىقتاي. «كرەديت سۋيس» زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, الەم تۇرعىندارىنىڭ 1 پايىزى بايلىقتىڭ 40 پايىزىن يەلەنسە, كەرىسىنشە, تۇرعىنداردىڭ 70 پايىزىنا نەبارى 3-اق پايىز ۇلەس تيەدى. سول سەبەپتى, جۋىق ارادا اۋقىمدى قارجىلىق جاعداي تەپە-تەڭدىگى ورناي قالادى دەپ ۇمىتتەنۋ – بوس قيال. وسى ورايدا, ن.نازارباەۆتىڭ بۇۇ جانىنان ءتيىمدى ەميسسيالىق ورتالىق قۇرۋ, وعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن تارتۋ ءجونىندە بۇرىنىراق ايتقان ۇسىنىسى ويعا ورالادى.
ەكىنشىدەن, ترانسۇلتتىق كاپيتالدىڭ ەسەپسىز شوعىرلانۋى سالدارىنان ەكونوميكالىق بەلسەندى ەلدەر ىقپالىن ودان ءارى كۇشەيتە تۇسكەنىن اڭعارامىز. الەمدە 500 ءىرى كومپانيا وسى ساناتقا جاتادى. ولار ونەركاسىپ نارىعىنىڭ – 60, استىقتىڭ – 70, ءتۇستى مەتالل مەن التىننىڭ – 80, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ 85 پايىزىن ۋىستارىندا ۇستاپ وتىر. بۇدان بولەك, مەملەكەتتەر «قازىناسىنا» كىرمەيتىن قيساپسىز قاراجات تاسقىنىن يەلەنەدى. ونىڭ مولشەرى 10 تريلليون دوللارعا جەتەعابىل.
ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ارقيلىلىعىندا. 2014 جىلى وتكەن ءVىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ, ناقتى مىسالدار كەلتىرگەن بولاتىن. فورۋم اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى بولاشاق تۇراقتى ەنەرگەتيكاسى ستراتەگياسى» پانەلدى سەسسياسىندا بايانداما جاساپ, زاماناۋي ەنەرگيا كوزدەرىنە جاپپاي قول جەتكىزۋ, قايتا جاڭعىرتىلعان ەنەرگيا تيىمدىلىكتى ەكى ەسەلەۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتكەن بولاتىنمىن.
پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمىنان وسىنداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
– ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋ بارىسىن قالاي باعالايتىنىڭىزدى بىلسەك.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءوزىنىڭ دامۋ جولىمەن ىلگەرى باسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا, قاي جاعىنان بولسىن, كوش ىلگەرى كەتكەن. 1990-جىلدارمەن سالىستىرعاندا ىشكى جالپى ءونىم – 12, قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسە ءوسىپ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2 ەسە تومەندەگەن.
قازىرگىدەي مىڭ قۇبىلعان الماعايىپ زاماندا جۇزدەگەن ەتنوس پەن 20-عا جۋىق كونفەسسيانى ىمىراعا كەلتىرىپ, ءبىر شاڭىراق استىنا جۇمىلدىرا بىلگەن ەل كەمدە-كەم. جاڭا, تىڭ سەرپىلىستەردى كورگەن سايىن قۋانامىن. جۇزدەرىڭىز جارقىن, ەرتەڭگە سەنىمدىسىزدەر. بالالارىڭىزدىڭ, نەمەرەلەرىڭىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭدامايسىزدار. كەز كەلگەن ادامنىڭ ساياسي احۋالى تۇراقتى, قۋاتتى, جانعا جايلى جەردە ءومىر سۇرگەندى, تۇرمىسىنىڭ باقۋاتتى بولعانىن قالاۋى – زاڭدىلىق. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن, بەس حالىقتىق رەفورمانى ىسكە قوستىڭىزدار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرشەڭدىگىن تانىتتى. ەاەو اياسىندا نارىق كوكجيەگى كەڭەيدى. تۇپكى ماقسات – وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ, ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ورنىقتىرۋ. بوسقىنداردىڭ تولاسسىز لەگىن, ميگراتسيا تاسقىنىن كورە وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ماقساتكەرلىگىنە, ەڭبەكسۇيگىشتىگىنە, دوستىقتى, بىرلىكتى قادىرلەي بىلەتىنىنە سۇيسىنەسىڭ, قىزىعاسىڭ.
«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەپ تەككە ايتىلماعان. مانيفەست جاھاندىق باسەكەلەستىك جانە حالىقارالىق تۇراقسىزدىق عاسىرىندا ءوزارا ءتۇسىنىستىكتىڭ اۋاداي قاجەتتىگىن العا تارتتى. ونداعى ماڭىزدى ەرەجەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بۇۇ اياسىندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا قۋاتتى كواليتسيا قۇرۋ قاجەتتىلىگىن بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. بارشا مەملەكەتتەر كۇش بىرىكتىرگەندە عانا بولشەكتەنۋگە جول بەرىلمەيدى, يادرولىق قارۋلار تاراتىلمايدى.
– جۇرەكجاردى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
«ءار كەلگەن سايىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سان قىرلى سىندارلى ساياساتىنا ءتانتى بولامىن», – دەيدى ماسكەۋلىك ساراپشى ا.سپيتسىن
رەسەي پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت جانە رەسەي حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, اتاقتى ەكونوميست-عالىم اناتولي سپيتسىن كوپ جىلدار بويى قازاقستاندا قىزمەت اتقارسا, سانالى عۇمىرىنىڭ ءبىر بولىگىن قىزىلجار وڭىرىندە وتكىزگەن. 2015 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەزىندە ەسىمى شەتەلگە دە جاقسى تانىمال تۇلعامەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. ونىڭ الدىنداعى ساپارلار بارىسىندا دا سۇحباتتاسۋدىڭ ورايى كەلگەن.
جۋىرداعى تىلدەسۋدەن العان اسەرلەرىمىز بەن بۇرىنىراق قويىن داپتەرگە ءتۇسكەن وي-تولعامداردى جيناقتاپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
– اناتولي تيحونوۆيچ, قازاقستانعا, ونىڭ ىشىندە, قىزىلجار وڭىرىنە ءجيى كەلۋىڭىزگە قاراعاندا, تۋعان ولكەڭىزگە دەگەن ىنتىق كوڭىلىڭىزدى, ساعىنىش سەزىمىڭىزدى باسا الماي جۇرگەن سياقتىسىز.
– جوق, مەنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم – رەسەي.
– سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ءسىزدى وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى رەتىندە قابىلداپ, قۇرمەت تۇتادى. مۇنداي بايلامعا, ءسىرا, «دوستىق» وردەنىن كەۋدەگە جارقىراتا تاققانىڭىز, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعانىڭىز, ساياسي ءمانى زور سايلاۋلارعا بايقاۋشى رەتىندە شىن ىقىلاس-پەيىلمەن قاتىساتىنىڭىز سەبەپ بولعان ءتارىزدى. قالاي دەسەك تە, ورتادا تامىرى ارىدەن باستالاتىن ءبىر بايلانىس جاتقان سەكىلدى.
– جەرلەستەرىم وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ازدى-كوپتى ەڭبەگىمدى باعالاپ جاتسا, وعان قۋانباسام رەنجىمەيمىن. «جەرلەستەرىم» دەگەن سوزگە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ وتىرعانىم, 1962 جىلى ودەسسا تەڭىز فلوتى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن ەڭبەك جولىمدى پەتروپاۆل قالاسىندا باستادىم. ءبىلىم سالاسىندا, كەيىنىرەك قالالىق, وبلىستىق كومسومول كوميتەتتەرىندە قىزمەت اتقاردىم. كوكپ وك جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىن تامامداعان سوڭ, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قۇرىلىس ءبولىمى مەڭگەرۋشىلىگىنىڭ تىزگىنىن ۇستادىم. 4 جىلداي وبلاتكوم توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدىم. 20 جىلىمدى وسى ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ارناپپىن. 6 جىلعا جۋىق تورعاي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, قالعان عۇمىرىم رەسەيدە ءوتىپ كەلەدى. كىندىك قانىم تامعان جەرىم كراسنودار ولكەسى بولعانىمەن, قازاقستان – مەن ءۇشىن ەرەكشە ىستىق مەكەن. اركەز جىلىلىقپەن ەسكە الامىن.
– تالاي ۋاقىت اۋقىمدى ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارعا جەتەكشىلىك ەتتىڭىز. بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ ينتەگراتسيالىق پروبلەمالار ءجونىندەگى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىسىز. 170-كە جۋىق عىلىمي ماقالالاردىڭ, 12 جەكە, 14 ۇجىمدىق مونوگرافيالاردىڭ اۆتورىسىز. وسىناۋ قوماقتى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ ءبىر شوعىرى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن, ەلباسىمىزدىڭ جان-جاقتى تارازىلانعان ساياسي ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىن سارالاۋعا ارنالعان. وسىنىڭ سىرىن تۇسىندىرە كەتسەڭىز.
– اڭگىمەنى جۋىردا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەن باستايىن. وسىمەن ءتورتىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان القالى باسقوسۋدىڭ كۇن تارتىبىنە بارشا ادامزاتتى قاتتى مازاسىزداندىرىپ وتىرعان سوعىس تاقىرىبىنىڭ شىعارىلۋى جاھاندانۋ داۋىرىندەگى بىتىسپەس تالاس-تارتىستار مەن داۋ-جانجالداردىڭ بارعان سايىن زورايىپ, شەشىمىن تاپپاعان جاعدايدا ورنى تولماس سۇمدىق زارداپتارعا ۇرىندىراتىنىن اڭعارتادى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جويقىن قارۋلار ارسەنالىن ازايتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ تابىسسىز اياقتالۋى, ونى ايتامىز-اۋ, وسىدان 20 جىل بۇرىن بۇۇ شەڭبەرىندە يادرولىق سىناقتارعا ءبىرجولا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كۇشىنە ەنبەي كەلە جاتقانى نەلىكتەن دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلانساق, الدىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە جۇگىنگەن ابزال. وندا جەتەكشى مەملەكەت ليدەرلەرىمەن قوسا, بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىن, ساياساتكەرلەرىن, عالىمدارىن, بيزنەسمەندەرىن, ونەر قايراتكەرلەرىن جانە ميلليونداعان ادامداردىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, كۇش بىرىكتىرۋگە ۇندەۋى, ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقانسۋ الەمدىك اپاتپەن پارا-پار ەكەندىگىن ۇعىندىرۋى شەتىن ماسەلەنى ءدوپ باساتىن جانە دەر كەزىندە ايتا بىلەتىن سۇڭعىلا ساياساتكەردىڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك. وسى جولى دا بىلىكتى ستراتەگ, ءبىلىمدى ەكونوميست رەتىندە تانىلا ءبىلدى.
ن.نازارباەۆ 1994 جىلى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ەۋرازياشىلدىق تۋرالى وي-تولعامدارىن ورتاعا سالعاندا, تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعانداردىڭ ءبىرىمىن. سودان بەرى ونىڭ ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى قادامدارىن قالت جىبەرگەن ەمەسپىن. الىستى بولجاي بىلەتىن كورەگەندىگىنە 1990-جىلداردىڭ قيىن كەزەڭىندە 6 جىل كەڭەسشى بولعاندا كوزىم انىق جەتكەن. سوعان وراي, كوپتەگەن ماقالالار تسيكلىن, دارىستەر مەن باياندامالار ارنادىم. ولاردىڭ ءبىر پاراسى «قازىرگى ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋ ماسەلەلەرى جانە ولاردى شەشۋدەگى قازاقستاننىڭ ءرولى», «ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋداعى جانە قوعامدى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋداعى ستراتەگيالىق باستامالارى» دەپ اتالادى.
ول كۇردەلى كەزەڭنىڭ ۇتىمدى شەشىمدەرىن ۇنەمى الەم نازارىنا ۇسىنىپ وتىرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتىڭ بىلتىرعى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنىڭ العا تارتىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. شىنىندا دا, الەمدىك نارىقتاردا ەنەرگيا كوزدەرى مەن مەتالل باعالارىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى جاھاندىق جانە وڭىرلىك تاۋەكەلدەردى كۇشەيتە تۇسكەنى راس. اسكەري-ساياسي احۋالدىڭ, حالىقارالىق تەرروريزم, كونفەسسياارالىق بايلانىستاردىڭ شيرىققانى جاسىرىن ەمەس. جاڭا سوعىس وشاقتارىنىڭ پايدا بولىپ, دەرجاۆالار اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك ورنىقتى. وسىنداي قاۋىپتەردىڭ ىقتيمالدىلىعىن الدىن الا بولجاي بىلگەن سۇڭعىلا ساياساتكەر «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دا ادامزات بولىپ ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەتىن سىن-قاتەرلەردى سانامالاپ كورسەتكەن بولاتىن. وسى ءبىر ساباقتاستىق مانيفەستە جالعاسىپ, الدا ەرەكشە جانە تەرەڭ وزگەرىستەر كۇتىپ تۇرعانى قاداپ ايتىلدى. قازاقستان الەمدىك جانە وڭىرلىك ساياساتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە زور بەدەلگە يە ەكەنىن تاعى ءبىر ايگىلەدى.
ءسوز اراسىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا دا بايانداما جاسايتىنىمدى, ن.نازارباەۆتىڭ تاڭدامالى تۋىندىلارى مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «ءححى عاسىردا تۇراقتى دامۋدىڭ جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگياسى» كىتابىنىڭ ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە شىعۋىنا مۇرىندىق بولعانىمدى ايتا كەتەيىن.
– ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا باتىل بەتبۇرىس جاساماسا, ياعني ودان باسقا بالاما مۇمكىندىك جوق ەكەنىن كورە, بىلە تۇرا قازىرگى ۇلتتىق ليدەرلەر مەن ساياساتكەرلەر كەز كەلگەن ساتتە تۇتانۋعا دايار ىقتيمال قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋگە كەلگەندە نەگە بىرىگە بەرمەيدى؟
– ونىڭ ءتۇپ-تامىرىن باياعىدان جالعاسىپ كەلە جاتقان «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» سالدارىنان ىزدەگەن ءجون. ءبىر-بىرىنە كۇش, دوق كورسەتۋ, ساياسي مامىلەلەرگە, بەيبىت كەلىسىمدەرگە كەلە الماۋ, ءوزارا سەنىم قاعيداتتارىن جوعالتىپ الۋ, جاپپاي قارۋلانۋدى ەسەپسىز بايۋ كوزىنە اينالدىرۋ سەبەپتى حالىقارالىق جاعداي ۋشىعا تۇسپەسە, باسەڭدەر ءتۇرى بايقالمايدى. جۇرتشىلىققا جاھاندانۋ ۇردىستەرى, ينتەگراتسيالىق قارىم-قاتىناستار كوبىنە تەرىس جاعىنان تۇسىندىرىلەدى.
ارينە, جاھاندانۋدان ەشكىم دە تىس قالا الماسى انىق. بىراق ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار كوبىنە وسى ءۇردىستىڭ ەكسپانسيالىق تولقىندارىن اڭگىمەلەۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. جاھاندانۋ قۇبىلىستارىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سەكىلدى بۇگىنگى كۇننىڭ گەوساياسي جاعدايىن جان-جاقتى سۇزگىدەن وتكىزە وتىرىپ, ءوز زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى, پايداسى مەن زياندى جاقتارى بار تۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىرعان ابزال بولار ەدى.
الەمدىك دەڭگەيدە بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعاندار ەكونوميكاسى مىقتى ەلدەر ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ماسەلەن, اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 15 تريلليون دوللارعا جۋىق. بۇكىل ەۋروپا جينالسا, 11 تريلليون دوللاردى ارەڭ قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش جونىنەن ونى قىتاي وكشەلەپ كەلەدى. ءۇندىستان دا قالىسار ەمەس. تمد اياسىندا ءسوز قوزعايتىن بولساق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ قارقىنى جاعىنان ءتيىمدى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ۇلگى قالىپتاستىرعان قازاقستاندى اتاۋعا بولادى. ەكونوميكالىق سانكتسيالارعا قاراماستان, رەسەي, بەلارۋس قارقىن الا تۇسكەن.
دەسەك تە, ەكونوميكادا ءرولى وراسان اقش-تىڭ دامۋشى ەلدەرگە دەگەن ساياسي وكتەمدىگى ايتارلىقتاي. «كرەديت سۋيس» زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, الەم تۇرعىندارىنىڭ 1 پايىزى بايلىقتىڭ 40 پايىزىن يەلەنسە, كەرىسىنشە, تۇرعىنداردىڭ 70 پايىزىنا نەبارى 3-اق پايىز ۇلەس تيەدى. سول سەبەپتى, جۋىق ارادا اۋقىمدى قارجىلىق جاعداي تەپە-تەڭدىگى ورناي قالادى دەپ ۇمىتتەنۋ – بوس قيال. وسى ورايدا, ن.نازارباەۆتىڭ بۇۇ جانىنان ءتيىمدى ەميسسيالىق ورتالىق قۇرۋ, وعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن تارتۋ ءجونىندە بۇرىنىراق ايتقان ۇسىنىسى ويعا ورالادى.
ەكىنشىدەن, ترانسۇلتتىق كاپيتالدىڭ ەسەپسىز شوعىرلانۋى سالدارىنان ەكونوميكالىق بەلسەندى ەلدەر ىقپالىن ودان ءارى كۇشەيتە تۇسكەنىن اڭعارامىز. الەمدە 500 ءىرى كومپانيا وسى ساناتقا جاتادى. ولار ونەركاسىپ نارىعىنىڭ – 60, استىقتىڭ – 70, ءتۇستى مەتالل مەن التىننىڭ – 80, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ 85 پايىزىن ۋىستارىندا ۇستاپ وتىر. بۇدان بولەك, مەملەكەتتەر «قازىناسىنا» كىرمەيتىن قيساپسىز قاراجات تاسقىنىن يەلەنەدى. ونىڭ مولشەرى 10 تريلليون دوللارعا جەتەعابىل.
ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ارقيلىلىعىندا. 2014 جىلى وتكەن ءVىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ, ناقتى مىسالدار كەلتىرگەن بولاتىن. فورۋم اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى بولاشاق تۇراقتى ەنەرگەتيكاسى ستراتەگياسى» پانەلدى سەسسياسىندا بايانداما جاساپ, زاماناۋي ەنەرگيا كوزدەرىنە جاپپاي قول جەتكىزۋ, قايتا جاڭعىرتىلعان ەنەرگيا تيىمدىلىكتى ەكى ەسەلەۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتكەن بولاتىنمىن.
پرەزيدەنتتەرىڭىزدىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمىنان وسىنداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
– ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋ بارىسىن قالاي باعالايتىنىڭىزدى بىلسەك.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءوزىنىڭ دامۋ جولىمەن ىلگەرى باسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا, قاي جاعىنان بولسىن, كوش ىلگەرى كەتكەن. 1990-جىلدارمەن سالىستىرعاندا ىشكى جالپى ءونىم – 12, قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسە ءوسىپ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2 ەسە تومەندەگەن.
قازىرگىدەي مىڭ قۇبىلعان الماعايىپ زاماندا جۇزدەگەن ەتنوس پەن 20-عا جۋىق كونفەسسيانى ىمىراعا كەلتىرىپ, ءبىر شاڭىراق استىنا جۇمىلدىرا بىلگەن ەل كەمدە-كەم. جاڭا, تىڭ سەرپىلىستەردى كورگەن سايىن قۋانامىن. جۇزدەرىڭىز جارقىن, ەرتەڭگە سەنىمدىسىزدەر. بالالارىڭىزدىڭ, نەمەرەلەرىڭىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭدامايسىزدار. كەز كەلگەن ادامنىڭ ساياسي احۋالى تۇراقتى, قۋاتتى, جانعا جايلى جەردە ءومىر سۇرگەندى, تۇرمىسىنىڭ باقۋاتتى بولعانىن قالاۋى – زاڭدىلىق. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن, بەس حالىقتىق رەفورمانى ىسكە قوستىڭىزدار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرشەڭدىگىن تانىتتى. ەاەو اياسىندا نارىق كوكجيەگى كەڭەيدى. تۇپكى ماقسات – وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ, ماڭگىلىك ەل يدەياسىن ورنىقتىرۋ. بوسقىنداردىڭ تولاسسىز لەگىن, ميگراتسيا تاسقىنىن كورە وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ماقساتكەرلىگىنە, ەڭبەكسۇيگىشتىگىنە, دوستىقتى, بىرلىكتى قادىرلەي بىلەتىنىنە سۇيسىنەسىڭ, قىزىعاسىڭ.
«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەپ تەككە ايتىلماعان. مانيفەست جاھاندىق باسەكەلەستىك جانە حالىقارالىق تۇراقسىزدىق عاسىرىندا ءوزارا ءتۇسىنىستىكتىڭ اۋاداي قاجەتتىگىن العا تارتتى. ونداعى ماڭىزدى ەرەجەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە بۇۇ اياسىندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا قۋاتتى كواليتسيا قۇرۋ قاجەتتىلىگىن بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. بارشا مەملەكەتتەر كۇش بىرىكتىرگەندە عانا بولشەكتەنۋگە جول بەرىلمەيدى, يادرولىق قارۋلار تاراتىلمايدى.
– جۇرەكجاردى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
پاۆلوداردا سالىنىپ جاتقان ەرتىس كوپىرىندە ەكىنشى رەت ءورت شىقتى
ايماقتار • كەشە
كادردىڭ قادىرىن كەتىرمەسەك يگى...
قوعام • كەشە
مەملەكەت باسشىسى تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمونمەن كەزدەستى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستان موڭعوليانى بيدايمەن قامتاماسىز ەتەدى
قازاقستان • كەشە
اقتاۋداعى ساۋدا ورتالىعىندا بومبا قويىلعانى راس پا؟
ايماقتار • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
كەنشىلەرگە بەرىلەتىن وتەماقى قالاي وزگەرەدى؟
قوعام • كەشە
