الاش – ەتنونيم عانا ەمەس, ۇلتتىق ساياسي-رۋحاني سەرپىلۋ اتاۋى. ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىندا, ءا.بوكەيحان قادىرلەگەن نارمانبەت اقىن ايتقانداي, «ەلدىڭ ميى مەن جۇرەگى» بار.
1907-1917 جىلدار ارالىعىندا پاتشالىق رەسەي قازاق جەرiن وتارلاۋ ساياساتىن ودان ءارi جۇرگiزدi. حالىقتىڭ جانايقايى, قارقارالىدان, لەپسiدەن, تاعى باسقا الاش جەرiنەن پاتشاعا 1905 جىلى جiبەرiلگەن پەتيتسيالار شاڭ قاۋىپ جاتتى. پەتەربور گازەت-جۋرنالدارىندا 1906-1910 جىلدارى جاريالانعان ءاليحان بوكەيحان, مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلى ماقالالارى, قىرىم تاتارلارىنىڭ «ءتارجiمان», تاتاردىڭ «دiن ۋا ماگيشات», «يحتيساد», «شورا», «ۋاقىت», «جۇلدىز», ت.ب. باسىلىمدارىنداعى ماتەريالدار ادiلەتسiزدiكتi اشكەرەلەگەنiمەن, باسقارۋ اپپاراتى ولاردى قاپەرiنە دە المادى. ورىنبوردا شىعاتىن «ۋاقىت» گازەتi «بiزدiڭ 8-12 جاسار بالالارىمىزدى ورىس شكولدارىنا اپارۋدى مiندەتتەسە, مەكتەبiمiز وزiنەن-ءوزi قۇردىمعا كەتەدi. …بiز ءوز مۇددەمiزدi قورعاۋىمىز قاجەت, ايتپەسە كەلەشەگiمiز ايانىشتى بولماق. بiزگە انا تiلi, ءتول مەكتەپ, ءوز دiنiمiز كەرەك. ۇلتىمىز وسىلاي دەپ جار سالۋى قاجەت», – دەپ جازدى.
ەندi بiردە وسى باسىلىم تiكەلەي قازاق تاعدىرىنا قاتىستى «مۇسىلمان قازاقتاردىڭ حالi تىم اۋىر. اسىرا ايتقاندىق ەمەس, قازiر سانى 7 ميلليون وسى ءميللات ءومiر, نە ءولiم دەپ كۇرەسۋدە. جىل سايىن پەرەسەلەندiك ساياسات ولاردىڭ 1.000.000 دەسياتينا جەرiن تارتىپ الىپ, وزدەرiن تاۋلى-تاستى, قۇنارسىز جەرگە قۋىپ جاتىر. راس, پاتشا جارلىعىمەن قازاقتاردى جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ قارالعان-دى. بiراق بەرiلمەك بولىپ وتىرعان 15 دەسياتينا جەر قازاققا وتە ازدىق ەتەدi. سوندىقتان ولار بۇدان باس تارتتى», – دەگەندi حابارلاپ قازاقتاردىڭ وتىرىقشى بولۋىنا تiلەكتەستiگiن بiلدiرەدi. «وتىرىقشىلىق – مادەنيەت پەن ىنتىماقتىڭ نەگiزi» دەيدi «ۋاقىت».
قازاققا قاتىسۋعا حۇقىق بەرiلمەگەن 1906 جىلدان كەيiن شاقىرىلعان مەملەكەتتiك دۋمالاردا مۇسىلمان دەپۋتاتتار (مىسالى, 15.11.1912 جىلى شاقىرىلعان IV دۋمادا 6-اق مۇسىلمان بولدى) قال-قادەرiنشە الاش جۇرتىنىڭ پروبلەمالارىن كوتەردi. مىسالى, III دۋمادا مۇسىلمان فراكتسياسى پەرەسەلەن ساياساتى مەن جالپى بiلiم تۋرالى زاڭدى تالقىلاۋدى كۇن تارتiبiنە قويىپ, حالىق ءۇنiن ۇكiمەتكە جانە الەمگە (بۇل تۋرالى س.ماكسۋدوۆتىڭ لوندون ساپارىنا قاتىستى ايتامىز) جەتكiزدi. قاپقازدان كەلگەن وكiل حاليلبەك حاسمامەدوۆ پاتشا وكiمەتiنiڭ قاپقاز, تۇركiستان, قازاق ەلi باعىتىنداعى وتارشىل ساياساتىن, پەرەسەلەن مەكەمەلەرiندەگi سودىرلىقتى اياۋسىز سىنايدى. «ۇكiمەت جاساندى تۇردە ۇلتارالىق قىرعي-قاباق جاعدايدى تۋدىرىپ, شەت ايماقتاردا جەرگiلiكتi حالىقتىڭ ۇلت-ازاتتىق تەندەنتسياسىنا قارسى كۇرەستە ارقا سۇيەيتiن كۇش جاساقتادى», – دەيدi ول. III دۋما دەپۋتاتى س.ماكسۋدوۆ مەكتەپتە انا تiلiندە ساباق جۇرگiزۋ ماسەلەسiن كوتەردi. سونىمەن قابات وسى قايراتكەر رەسەيدەگi مۇسىلمانداردىڭ رۋحاني iستەرiن ولاردىڭ دiني باسقارماسىمەن كەلiسiپ اتقارۋ كەرەكتiگiن ۇسىندى.
رەسەي ءۇشiن اسا كۇردەلi شاقتا جۇمىس جاساعان IV دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسياسى جانىنداعى بيۋروعا (ياعني دەپۋتاتتارعا كومەكشi ىنتالى توپ) ءار كەزدەرi ءاليحان بوكەيحان مەن مۇستافا شوقاي جاردەمدەسكەنi ءمالiم.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ پەتەربورعا بارۋىن قازاق بايلارى سۇراعان, ءسويتiپ وندا تۇرۋى ءۇشiن ورتالارىنان قاراجات جيناپ بەرگەن. ءاليحاننىڭ دiلگiر ماسەلەلەرگە ارنالعان ماقالالارىنىڭ بiر بولiگi وسى پەتەربور ساپارىندا حاتقا تۇسكەن. قايراتكەر-قالامگەر اتالعان ۋاقىتتا يمپەريا استاناسىنا بوكەيلiكتەردiڭ اتىنان «بەلگiلi قازاق اقىنى عۇمار قاراش ۇلىنىڭ» امانات ارقالاپ بارىپ, «باس مينيسترگە قاعاز بەرگەنiن» جازادى.
مەملەكەتتiك III جانە IV دۋمالاردا قازاق جاعدايىن تەك مۇسىلمان دەپۋتاتتارى عانا ايتقان جوق. باسقا تiلەۋقور ازاماتتار بولدى. ءا.بوكەيحان جازبالارىنان الاش جۇرتىنا تiلەكتەس دزيۋبينسكي, ۆولكوۆ, ۆينوگرادوۆ, سكالوزۋبوۆ, شيشكين سىندى دەپۋتاتتاردىڭ بولعانىن وقيمىز (وتاندىق تاريحشىلارىمىز بۇلار تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگiزسە ارتىقتىق ەتپەس ەدi). ارينە, وسى جانە باسقا دا يمپەريا ورتالىعىنداعى جاڭالىقتار «ايقاپ», «قازاق» ارقىلى كوزi اشىق جاندارعا جەتiپ جاتتى. الاش جۇرتىنىڭ, وزگە دە مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ قيىن احۋالىنان شەتەل دە حاباردار بولىپ وتىردى. ايتالىق, 1909 جىلى مەملەكەتتiك دۋمانىڭ بiر توپ دەپۋتاتى ۇلىبريتانياعا بارادى. بۇلاردىڭ اراسىندا كادەت سەركەسi پ.ن.ميليۋكوۆ پەن تاتار قايراتكەرi سادرەتدين ماكسۋدي بولادى. ەلگە كەلگەن سوڭ, س.ماكسۋدي 1914 جىلى «انگليەگە ساياحات» (قازان, «ءۇمiت» ەلەكترو-تيپوگرافياسى) كiتاپ جاريالايدى. وسى ەڭبەگiندە ول ءوزiنiڭ اعىلشىن كورولi VII ەدۋاردتىڭ قابىلداۋىندا بولعانىن, اعىلشىن اقسۇيەكتەرiمەن ۇشىراسقانىن, باسقا دا ءارتۇرلi جايدى سيپاتتاپ جازادى. س.ماكسۋديگە ەكەۋارا اڭگiمەدەگi لورد كرۋمەردiڭ: «مۇسىلماندار باتىس مادەنيەتiن كەشiكتiرمەي قابىلداۋى كەرەك. سiزدەردiڭ دiندەرiڭiز بەن بۇل مادەنيەت قابىسپايدى دەگەن تۇسiنiك مۇلدە قاتە. …جوعالىپ كەتپەيمiز دەسەڭiزدەر, اعارتۋ مەن مادەنيەتكە مويىن بۇرىڭىزدار», – دەگەن ءسوزi جانە اقسۇيەكتەر قوناقاسى بەرگەندە بiر كiنازدiڭ: «سiز س.ماكسۋدي ەمەسسiز بە؟ بiزدiڭ لوندون حالقى رەسەي دۋماسى دەپۋتاتتارىنىڭ كورنەكتiلەرiن سىرتتاي جاقسى تانيدى», – دەۋi ەرەكشە اسەر ەتەدi. بۇل جاي سىپايىلىق ءۇشiن ايتا سالعان ءسوز ەمەس ەكەنiن تاتار زيالىسى اڭعارعان سەكiلدi. م.شوقاي «مۇسىلمان دەپۋتاتتارىنىڭ ەڭ تاڭداۋلىسى» دەپ باعالاعان وسى س.ماكسۋدي – دۋما مiنبەرiندە قازاق سەكiلدi ۇلتتاردىڭ قامىن جەپ سويلەگەن قايراتكەردiڭ بiرi. رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ (ونىڭ iشiندە قازاقتىڭ بارى ءسوزسiز) احۋالى تۋرالى اقپاردىڭ شەتەلگە جەتۋiن ايعاقتايتىن بۇل بiر عانا دەرەك. باسقا دالەلدەر دە جوق ەمەس. مىسالى, 1915 جىلى 14 جەلتوقساندا فرانتسۋزدىڭ «Le Temps» مىنانداي مازمۇندا حابارلاما باسادى:
«موڭعولدار اراسىندا
تسيۋريح, 13 جەلتوقسان.
بۋداپەشتەن جەتكەن جەدەلحات رەسەيدi مەكەندەگەن 20 ميلليون تۇرiك-تاتار مۇسىلماندارىنىڭ - ونىڭ iشiندە 7 ميلليون تۇرiك جانە 6 ميلليون قازاق بار - وكiلi ۆەنگرياعا كەلگەنiن حابارلايدى. دەلەگاتسيا گراف تيسساعا ەدiل مەن كاسپي تەڭiزi ارالىعىندا بەيتاراپ قازان حاندىعىن قالپىنا كەلتiرiپ, تۇرiك حالقىنىڭ وركەنيەتiن قورعاۋ قاجەتتiگi تۋرالى مەموراندۋم تاپسىردى. دەلەگاتسيا بۇدان سوڭ بەرلينگە اتتانادى». وسى مازمۇنداس حابار پەتروگراد تەلەگراف اگەنتتiگiنە كوپەنگاگەننەن 1915 جىلى 8 جەلتوقساندا جولدانىپتى. وندا: «دەلەگاتسيا ۆەنادا ايالداپ, مينيستر-پرەزيدەنت شتيۋرگك پەن سىرتقى iستەر مينيسترiنiڭ ورىنباسارى گراف فورگاچتىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ولار مىنانداي تالاپ حاتىن تاپسىرعان:
- بۇحارا مەن حيۋانى ورىس بوداندىعىنان قۇتقارۋ, ولارعا تۇركiستاندى قوسۋ;
- قازاققا ساياسي-اكiمشiلiك تاۋەلسiزدiك اپەرۋ;
- قازان حاندىعى مەن قىرىم حاندىعىن قالپىنا كەلتiرۋ. سوڭعىسىن تۇرiك سۇلتانىنىڭ قامقورلىعىنا بەرۋ;
- ەدiل وزەنi مەن كاسپي تەڭiزiن بەيتاراپ دەپ تانۋ».
بۇل اقپارات كوزi دەلەگاتسيا قۇرامىندا تۇرiكتiڭ» «تيۋرك-يۋردۋ» گازەتiنiڭ رەداكتورى ءجۇسiپ اقشورا, «فيۋزا» گازەتiنiڭ رەداكتورى, پروفەسسور ءالي گۋسەين-زادە, دiنتانۋشى-پروفەسسور مۇحاممەد ءاسساد اسەليب-زادە, مۇقىم اد-دين بەيتشايۋ سىندى قايراتكەرلەردiڭ بولعانىن جازىپتى.
جوعارىدا كەلتiرiلگەن دەرەكتەر – پاتشا وكiمەتiنiڭ ارنايى ورىندارى حاتتاپ العان (قولعا تۇسiرگەن) دايەكتەردiڭ بiر بولiگi عانا. الايدا, ول از بولسا دا, ايرىقشا بايلانىستاردىڭ قالىپتاسقانىن مەڭزەيدi. بiز ءۇشiن ماڭىزدىسى – بۋداپەشت پەن ۆەناداعى قۇجاتتاردا قازاق ۇلتى جايىنىڭ ءسوز بولۋى. تiپتi, بۇل دەرەكتەردەن ءا.بوكەيحان كەڭەسiمەن تۇركياعا جاساعان ش.قوسشىعۇل ۇلى ساپارىنىڭ سiلەمi مەن جاڭعىرىعىن شىرامىتقاندايمىز.
حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىنداعى رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ مادەني-رۋحاني ومiرiنە اسەر بەرگەن وقيعا 1914 جىلى جەلتوقساندا وتكەن مۇسىلمان سەزi دەر ەدiك. وسى سەزدەن سوڭ قازاق جاديتشiلدiگi الاشتىق قوزعالىسقا بەت تۇزەدi دەۋگە نەگiز بار. بۇل جيىننىڭ رەسمي باعىتى – مايدانعا شىققان (I دۇنيەجۇزiلiك سوعىس) اسكەري الەۋەتتi قولداۋ بولعانىمەن, مازمۇنى مۇسىلمان بiرلiگiن ودان ءارi ارتتىرىپ, حالىقتى جاڭا جاعدايعا بايلانىستى iس-ارەكەتكە جۇمىلدىرۋ ەدi. اسiرەسە, وسى جولى تۇرiك مۇسىلماندارىنىڭ بiر تiلگە كوشۋi ناقتىلاي ايتىلدى. بۇل مارتەبەگە ۇمiتكەر رەتiندە كوپشiلiك داۋىسپەن تاتار-تۇرiك تiلi ۇسىنىلدى. سەزد الدىنداعى بiر ماقالاسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى: «وقۋعا كەرەك قۇرال جوق, وقىتا بiلەتiن مۇعالiمدەر از. سوندا دا قازاقشا حات بiلۋشiلەردiڭ پروتسەنتi مۇجىقتاردان جوعارى», – دەپ جازىپ, مۇسىلمان وقۋىنىڭ جاڭعىرۋىنا ءۇمiت ارتىپ ەدi. ەندi تاتار زيالىلارىنىڭ امالسىزدىقتان ۇستانعان پوزيتسياسى قازاق وقىعاندارىنىڭ باسىم بولiگiن تiكسiندiردi. بۇل ي.گاسپرينسكيدiڭ «تiلدە بiرلiك» كونتسەپتسياسىن جالاڭ ءتۇسiنۋ سەكiلدi بولىپ كورiندi. سوندىقتان ءا.بوكەيحان: «تۇرiك زاتتى حالىقتا بiزدiڭ قازاقتاي بiر جەردە تiزە قوسىپ قالىڭ وتىرعان iرگەلi ەل جوق. بiزدiڭ تiلدi بiزدiڭ قازاق جەرiن ارالاماعان مۇسىلمان باۋىرلارىمىز قايدان بiلسiن… انىق تۇرiك زاتتى حالىق تiلi بiزدiڭ قازاقتا. ...اباي, شاكارiم, مiرجاقىپ, ماعجانداي اقىنى بار, بiر جەردە تiزە قوسىپ وتىرعان 5 ميلليون قازاقتىڭ تiلi قالاي جوق بولادى؟ …بiزدiڭ قازاق وسى تiلiن تاستاپ, تاتارعا مiنگەسكەنi اداسقاندىق بولار, بiز قازاق تاتار تiلiنە شورقاقپىز, تاتار تiلi دەگەن تاعى بiرەۋ ەمەس», – دەپ جازدى بۇل سەزدەن سوڭ (عاليحان. مۇسىلمان سيەزi//قازاق, 1914, 30 نويابر).
سەزگە دەلەگات رەتiندە بارعان ءا.بوكەيحان وسى ۇلكەن جيىننان كەيiن جالپى سانى ون «مۇسىلمان سيەزi» اتتى ماقالالار سەرياسىن جاريالايدى. وسى ەڭبەگiنiڭ ءار جەرiندە «سيەز جابىق, ۇرلانعان سەبەپتi گازەتا جۇزiنە باسۋعا قالام ءمۇجiلiپ تۇر», «زاكون جوباسىن مۇندا جازۋعا ۋاقىتشا قالام ءمۇجiلiپ تۇر» دەپ جازۋىنا قاراعاندا (بۇل «تسەنزور بار» دەگەن ءسوز عوي), اتالعان مۇسىلمان سەزi كوكەيكەستi كوپ ماسەلەنi قاراعان بولۋى كەرەك. بۇل جيىندا تالقىلانعان تiل ماسەلەسiندە ءا.بوكەيحان مەن ج.سەيدالين پiكiرi بiر جەردەن شىقسا, ب.قاراتاەۆ, ءاليحاننىڭ جازۋىنشا, «قازاقتا تiل جوق» دەگەندi ايتقانعا ۇقسايدى. الايدا, «ايقاپ» جۋرنالى جاريالاعان ب.قاراتاەۆتىڭ بايانداماسىنان (كەڭەس جيىلىسىندا قاراتاەۆتىڭ سويلەگەن دوكلادى// ايقاپ, 1914, N13.- ب. 211-214) قايراتكەردiڭ تiل تۋرالى ويىن ۇشىراستىرا المادىق (قىسقارتىلىپ باسىلۋى مۇمكiن). مۇنىڭ ەسەسiنە باقىتجان رەسەيدە مۇسىلمانعا قويىلىپ وتىرعان حۇقىق شەكتەۋشiلiككە اشىق قارسىلىعىن بىلايشا جەتكiزەدi: «تاتارلار دا قازاق iشiنە بۇرىننان دا كوبiرەك كiردi, تiپتi الىس كەتەتiندەرi دە بار. ءوز جەرلەرiندە دiن عىلىمىن وقۋعا بولمايتىن بولعان سوڭ, قازاق جiگiتتەرi قازiردە بۇقارا, حيۋا, ورىنبور, بەيرۋت, مادينە, ىستانبۇل, قازان, مىسىر سىقىلدى زور شاھارلەرگە تارالىپ كەتiپ وقي باستادى. وقىپ, وقۋ بiتiرiپ قايتقان سوڭ, جاسىرىن مەكتەپ-مەدرەسەسiنiڭ سانىن كوبەيتە باستادى. …مەن قازiر ەلۋ ەكi جاسقا كەلدiم, سول عۇمىرىمنىڭ iشiندە رۋسيانىڭ جيىرما ميلليون مۇسىلمانعا سەزiكتەنۋ باستالدى. قازiردە مۇنداي حالدەن قۇتىلۋ كەرەك».
1914 جىلعى مۇسىلمان سەزiندە س.ماكسۋدي ازiرلەپ اكەلگەن ۇسىنىستىڭ كوبi جيىن قارارىنا كiرەدi. مۇندا وقۋ-بiلiم, iس-قاعازدارىنىڭ مۇسىلمانشا جۇرگiزiلۋ قاجەتتiگi, رەسەيلiك مۇسىلمان رۋحاني iستەرi باسشىسى مينيسترلەر كەڭەسiنە كiرۋ كەرەكتiگi, ت.ب. ماڭىزدى ماسەلەلەر ايتىلعان.
بۇل سەزدەن كەيiن قازاق ءجاديتشiلدەرiنiڭ الاش يدەياسىن نەگiزدەپ, جۇيەلەي باستاۋىنا, بiزدiڭشە, ءاليحان بوكەيحان باستاعان زيالىلاردىڭ ءوز كونتسەپتسياسىن دالەلدەۋگە ۇمتىلۋى سەبەپ بولدى. ولار تەڭ حۇقىقتى, قۇرداستىقتى بiرiنشi كەزەككە قويدى. ءسويتiپ اقىلعا ساي بiرلەسۋ, دiن جولىن ۇستاۋ, وقۋ-اعارتۋ سالاسىن جۇيەلەۋ جاعىندا بولدى. سەزد جۇمىسىنا تالداۋ جاساعان ءاليحان ماقالالارىنداعى مىنا ويلارعا نازار اۋدارالىق: 1. «بiزگە حۇكiمەت قىرىن قاراسا, بۇعان جالانى اۋدارعاننان قازاققا نە پايدا. جىلاپ كiسi سۇيكiمدi بولماق ەمەس» (قازاق, 9.VII. 1914); 2. «قازاقتى اق جولعا سالامىن دەسەك, iستiڭ استارىن قاراستىر, iستiڭ سىرتى جاۋعا بەل كورسەتكەن» (قازاق, 16. VII. 1914); 3. «ات سىرى يەسiنە بەلگiلi» (قازاق, 8. حI. 1914); 4. «بiزدiڭ قازاق بۇل شاريعات قامىتىنا جۇرمەس, شاريعات جولى ورىس زاكۇنىنىڭ اياعىن قۇشىپ بوس قالار, قازاق ءوز رەسiمiمەن عۇمىر ايداعان جولمەن كەتەر» (قازاق, 10. حII. 1914); 5. «مىنا مۇسىلمان سيەزi مۇسىلمان اتىنان iستەيمiز دەپ بايلاۋ قىلعان iسكە قازاق بولىپ بiرiگۋ كەرەك» (قازاق, 31. حII. 1914).
مۇندا ءا.بوكەيحان مۇسىلمان بiرلiگiن وتارشىلدىقپەن كۇرەس تاكتيكاسى رەتiندە جانە رەسەي شىندىعىنداعى الەۋەتتi كۇش رەتiندە قولدايدى, الايدا ويانۋ قوزعالىسى كەزiندە ءار ۇلت ءوز مۇمكiندiگiن, ەرەكشەلiگiن, جاعدايىن ەسكەرۋi قاجەتتiگiن باسا ايتادى ء(اليحان, احمەتتەردiڭ تiل, وتىرىقشىلىق, ت.ب. ءماسەلەلەردەگi پوزيتسياسى وسىدان تۋىندادى).
الاش زيالىلارىنىڭ وسى جيىنداعى نەگiزگi ۇستانىمىن تاتاردىڭ «ۋاقىت» گازەتi ءا.بوكەيحان مەن ب.قاراتاەۆ ءسوزi ارقىلى كورسەتكەن ەكەن (مۇنى «ايقاپ» كوشiرiپ باسقان). مۇندا ءاليحان: «ەندi ... (قازاق حالى) ونان دا ناشارلاندى, بiر جاعىنان ولارعا مەكتەپتەرiندە عىلىم-بiلiم, ونەر الۋلارىنا جول اشىق ەمەس. مۇنداي جاعداي قازاقتاردىڭ ورىستاردان الىستاۋلارىنا, رۋسياعا دەگەن نارازىلىقتىڭ وسۋiنە عانا سەبەپكەر بولادى عوي», – دەپ الاش جۇرتىنىڭ زاڭدى اشۋ-ىزاسىن تۇسiندiرسە, باقىتجان: «حۇكiمەت قىرعىز-قازاق بالالارىن مۇسىلماندىقتان ايىرۋعا, الىستاتۋعا امال-ايلا جاساپ جۇرگەندiگi ءۇشiن ولار زورلانادى», – دەپ ءا.بوكەيحان پiكiرiن تولىقتىرا تۇسەدi (كەڭەس جيىلىسى// ايقاپ, 1914, N12. - ب. 204). وسى «ۋاقىت» باسىلىمى حابارىنان بiز مۇسىلمان جۇمىسىنا iشكi iستەر مينيسترi بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن قاتىستىرماۋعا بۇيرىق جاريالاعانىن وقيمىز. بۇل رەسمي وكiمەتتiڭ اتالعان وقيعاعا قانداي ءمان بەرگەنiن كورسەتەدi.
ارينە, تاتار زيالىلارى مەن مەرزiمدi باسىلىمدارى تۇرiك حالىقتارىنىڭ رەسمي بiر تiلگە كوشۋiن ماسەلە ەتiپ كۇن تارتiبiنە بۇل سەزدەن الدەقايدا بۇرىن قويعان-دى. ولاردىڭ وسى تالابىن «گەگەموندىققا تىرمىسۋ» دەگەننەن گورi iزدەنiس دەۋ اقىلعا سىيىمدى. كەزەڭدiك ولشەممەن قاراعاندا اجەپتاۋiر مادەني (تيپوگرافيا, گازەت-جۋرنال, ت.ب.) يگiلiكتەرگە قول جەتكiزگەن تاتار اقسۇيەكتەرi تابيعي تۇردە وزدەرiن رەسەيلiك تۇرiك مۇسىلماندارىنىڭ تاعدىرىنا جاۋاپكەرمiز دەپ ەسەپتەدi. بۇل رەتتە ولار ءۇشiن التى ميلليونعا جەتكەن قازاق ۇلتى قاتەپتi قارا نار iسپەتتi الەۋەت ەدi. ادامزات تاريحىن باجايلاي وتىرىپ, كوشپەلiلiكتiڭ قۇردىمعا كەتكەنiن, وتىرىقشىلىقتىڭ العا شىققانىن باعامداعان بۇلار الاش جۇرتىنا ساۋاپ iس جاساعىسى كەلدi. بiراق بۇل كەزدەگi قازاق كوشپەلiلiگi – ۇلت پەن جەردi (جەر از ەمەس ەدi) قورعايتىن, ياكي ساقتاۋعا قاۋقارلى ءومiر ءسۇرۋ فورماسىنا اينالعانىن تاتار زيالىلارى تۇسiنە المادى. سونداي تۇسiنبەستiكتەن ولار قازاق تiلiنiڭ جاعدايىنا مەحانيكالىق تۇردە قارادى (بۇل ورايدا تiل مەن ەكونوميكالىق, رۋحانيات پەن قوعامدىق-ساياسي ويانۋلاردىڭ اراقاتىناسىن سالماقتاعان بۇلاردىڭ ويىنان حIح عاسىردا رەسەيدە جەتەكشi كۇشكە اينالعان ماركسيزم تۇجىرىمىمەن جاقىندىق اڭعارىلادى). «شورا» جۋرنالىنىڭ بەتiندە جاريالانعان وسىنداي ماقالالارعا قارسى سول تاتار باسىلىمىنىڭ بەتiندە «قازاق» گازەتاسىنىڭ باس مۋحاررارى» ا.بايتۇرسىن ۇلى: «بiزدiڭ قازاقتىڭ iسi جاڭا باستالىپ كەلەدi. نە بولارى بەلگiسiز. قازاق يا قۇرىپ جوق بولار, يا ءوز تiلiمەن دە وزگەلەردەي تiرشiلiك ەتەر. 20-ىنشى عاسىرعا شەيiن تۇرiكتiڭ تiلiن ازدىرماي اسىل قالپىندا الىپ كەلگەن, تiل تۋراسىنداعى ابىروي مەن العىس قازاققا تيiستi. اتانىڭ ازدىرماي بەرگەن مۇلكiن, قولىمىزعا الىپ بىت-شىتىن شىعارساق, ول ۇنامدى iس بولماس», – دەپ ايتتى (بايتۇرسىنوۆ ا. قازاقشا ءسوز جازۋشىلارعا//شورا, 1913, N4. - ب. 110-113).
احمەتتiڭ قازاق تiلi مەن قوعام ءومiرi اراقاتىناسىن جانە تiل يممۋنيتەتiن سارالاعان پiكiر دە ايرىقشا. ول «شورادا» باسىلعان ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «سىرتتان بiرەن-ساران جات سوزدەر كەلسە, ءوز تiلiنiڭ قالپىنا ءتۇسiرiپ العان – قازاق. جات جۇرتتىڭ شالىعى تيمەسە, جازۋ شالىعى تيمەسە, كاسiبi, عۇرپى وزگەرiلمەسە, جالعىز تiل وزگەرiلدi دەپ ايتۋعا تiپتi جول جوق. قازاقتىڭ تiلi وزگەرگەن تiل دەپ ايتۋعا جول جوق بولسا, ەملەسiن دە قيسىق دەپ ايتۋعا جول جوق: قازاقتا تiلiنiڭ تابيعاتىنا حيلاف كەلەتiن ەملە جوق. ەدiلدەن باستاپ ەرتiسكە شەيiن, ورالدان باستاپ اۋعانعا شەيiن قازاقتا تiل دە بiر, ەملە دە بiر. قويشى, تۇيەشi, بيەشi ەملەسi دەگەن قازاقتا جوق نارسە. توقسانداعى شالىنىڭ, توعىزداعى بالاسىنىڭ – ءبارiنiڭ ەملەسi بiرەۋ-اق».
ۇلت تاعدىرى, مۇسىلمانشىلىق, تiل, جەر, ساياسي باعدار ماسەلەسi بويىنشا قازاقتىڭ ءوز iشiندە جانە تۇرiك حالىقتارى اراسىندا پiكiرتالاس پەن ايتىستاردىڭ ءجۇرۋiن دۇرىس دەپ ەسەپتەگەن ءا.بوكەيحان 1913 جىلى جازعان بiر ماقالاسىندا: «تالاس – دۇنيە, عۇمىر سيپاتى. تالاس-تارتىس جوق بولسا, عۇمىر ايىپ», – دەگەن بولاتىن (قىر بالاسى. جاۋاپ حات//قازاق, 1913, 1-7 سەنتيابر).
مۇنداي پايىمدى, البەتتە, الەم تاريحىمەن, فيلوسوفياسىمەن تانىس, گۋمانيست ازامات قانا ايتا السا كەرەك. ال ەندi وسى ەڭبەگiندە ءاليحان قازاق تiلi زامانعا iلەسە الا ما, جوق پا دەگەن سۇراققا بىلايشا جاۋاپ قايتارادى: «مiنە, قازان تاتارى, ۋفا ءھام ورىنبور باشقۇرتى وتىرىقشى, بۇلاردىڭ قازاقتان نەسi ارتىق تارقى (پروگرەسس –
د.ق.) جولىندا. ارابستاندا كوشپەلi اراب تiلi نەشە جۇرتقا ونەگە».
ماسەلەگە بۇلايشا قاراۋ ءا.بوكەيحانداردىڭ «كەز كەلگەن جولمەن دالەلدەۋ» جاعىندا ەمەس, اقىلمەن ءتۇسiندiرۋ باعىتىندا بولعاندىعىن ايعاقتايدى. الاش زيالىلارىنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن جالپى تۇرiك قايراتكەرلەرiنiڭ كوزقاراسىنان حاباردار باشقۇرت ازاماتى زاكي ءۋاليدي توعان وسى «ورتاق تiل» پروبلەماسى جونiندە ەستەلىگىندە مىنانداي پiكiر ايتادى: «بiزدiڭ تۇسiنiگiمiزدەگi يماندىلىق پەن ونەرگە سايكەس كەلەتiن اتا-بابامىزدان مۇرا بولىپ قالعان ولەڭ-جىرلاردى قازiر تازا تۇرiك تiلiنە ءتۇسiرۋiمiز قاجەت. بولاشاعى بار تۇرiك تiلi – قازاق تiلi. اراب-پارسى سوزدەرi مەن ءسوز تiركەستەرiن باۋىرىنا جيناعان شاعاتاي تiلi ەندi وسمان ادەبيەتiنiڭ «ديۆان» كەزەڭiنiڭ تiلi رەتiندە تاريح قويناۋىنا كەتەدi» (بوربا مۋسۋلمان تۋركەستان ي درۋگيح ۆوستوچنىح تيۋروك زا ناتسيونالنوە سۋششەستۆوۆانيە ي كۋلتۋرۋ. – موسكۆا: تيپوگرافيا N12, 1997.- 334-ب).
بۇل, ارينە, جەكە قايراتكەردiڭ پايىمى. زاكي ۋاليديگە الاش زيالىلارى «سەن وسىلاي ايت» دەگەن جوق. سوندىقتان مۇنى بەيتاراپ (نەيترالدى) پiكiر دەي الامىز. سولاي بولعاننىڭ وزiندە بۇل قازاقتان وزگە تۇرiك ۇلتى وكiلiنiڭ «ورتاق تiل» رەتiندە تاتار تiلiن قابىلداماعانىن كورسەتەدi. وسىدان تۇرiك بiرلiگiنە سىنا قاعىلادى دەپ ويلاۋ قيسىنسىز ەدi. ويتكەنi, تۇرiك بiرلiگi, ازەربايجاننىڭ ۇلتشىل قايراتكەرi مەحمەت ەمين راسۋل-زادە ايتقانداي, «ساياسي قوزعالىس ەمەس, عىلىمي-فيلوسوفيالىق, ەتيكالىق مەكتەپ, ياكي مادەني بiرلiك جولىنداعى كۇرەس امالى» ەدi (راسۋل-زادە م-ە. و پانتۋرانيزمە//تيۋرسكي مير, 1991. – 15-ب.).
1915 جىلى «قازاق» گازەتi جوعارىدا اتى اتالعان م.ە.راسۋل-زادەنiڭ ناۋرىز مەيرامى ورايىندا جازعان تۇرiك حالىقتارىنىڭ جاعدايى تۋرالى ماقالاسىن قازاق تiلiندە اۋدارىپ باسقان ەكەن. پاتشا تسەنزۋراسى تۇسىندا جازىلعان وسى ەڭبەكتە بiراز وي استارلاپ ايتىلادى. ازەربايجان قايراتكەرi تۇرiك حالىقتارى ءومiرiنiڭ جاڭارۋىن, ساپالىق وزگەرiسكە اياق باسۋىن ارماندايدى. اۆتور: «ناۋرىز. اتىنان دا بەلگiلi جاڭا كۇن. بiراق بۇل مارتتىڭ توعىزى (ەسكiشە كۇنتiزبە بويىنشا. –
د.ق.) بiز ءۇشiن شىنىمەن جاڭا كۇن بولىپ جەتە مە ەكەن؟ …مەيرام – ۇلتتىڭ جەكە-جەكە بولعان مۇشەلەرiن بiرiكتiرiپ بiر دەنەدەي قىلىپ قوساتىن بiر دانەكەر. مەيرام بولعان سوڭ تiرi بiر ۇلت بiر ادام سەكiلدi دايىن بiر سەزiمگە يە بولۋ كەرەك», – دەپ جازادى (راسۇل زادە م.ءا. ناۋرىز مەيرامىنىڭ جۋىقتاۋى تاقىرىپتا. تارجiمەلەگەن: ج.جانiبەكوۆ// قازاق, 1915, 9 مارت). بۇل بiر ۇلت, بiر ادام, بiر سەزiم – تۇرiكشiلدiك ەدi. الايدا, وسى ويدا كوپ بولىپ بiرiگۋ ماسەلەسi ايتىلسا دا, نەگiزدi, اقىلدى قاپەرگە الماي كوزسiز بiرiگۋ مەڭزەلiپ تۇرعان جوق. سونداي-اق, اتالعان ماقالاسىندا رازۋل-زادە: «بiر اقىن تالعان بiر جۇرەكتi تiرiلتۋدi مىڭ قاجەتتەن ارتىق كورگەن ەكەن», – دەيدi. بۇل تالعان جۇرەك – ازەربايجان, قازاق, باشقۇرت, تاتار, ت.ب. ۇلت جۇرەگi بولۋى مۇمكiن عوي. ال اقىن – سول ۇلتتىڭ اقىنى, بالكiم قايراتكەرi. ولاي بولسا, العاش ءوز ۇلتىنىڭ, مۇنان كەيiن ءتۇبi بiر تۋىسقان ۇلتتاردىڭ, سونان سوڭ كورشi ۇلت پەن الەم ۇلتتارىنىڭ جاعدايىمەن ساناسۋ, سوعان قاراپ iس-ارەكەت جاساۋ – ءوشۋدiڭ ەمەس, ءوسۋدiڭ العىشارتى.
حح عاسىردىڭ 10-جىلدارىندا قازاق پەن تاتار اراسىنداعى بiرلi-جارىم كەلiسپەۋشiلiك ناسىرعا شاپپاسىن دەپ اقىن عۇمار قاراش «ەكi باۋىرعا» اتتى ولەڭ جازدى. مۇندا عۇمار قاراش تاتاردى – قالا, قازاقتى – دالا بەينەسiندە سيپاتتايدى (قاراش ع. زامانا. – الماتى: عىلىم, 1994, 145-ب.). ءسوز جوق, وسىنداي پايىمنىڭ ءبارi قيىن كەزەڭدە اعايىن اراسىندا تەكەتiرەس ەمەس, پiكiرتالاس بولعانىن دالەلدەيدi. ونسىز شىندىق تۋماس ەدi.
الاش اعارتۋشىلىعى وكiلدەرiنiڭ, ع.قاراش كورسەتكەندەي, «تۇندiكتi باتىستان اشۋىنىڭ « سەبەبi بار بولاتىن. مۇنى «قازاق» گازەتi «وردا گەربi (تاڭباسى)» اتتى رەداكتسيالىق ماقالاسىندا بىلاي تۇسiندiرەدi: «قازاق» گازەتiنiڭ باسىنا ءۇي سۋرەتiن ورناتۋعا مىنانداي ماعىنالار بار ەدi: كيiز ءۇي – كيiز تۋىرلىقتى حالىق. ءۇيدiڭ تۇندiگi اشىق, ەسiگi جابىق بولۋىنداعى ماعىنا: تۇندiك – جارىق بەرەتiن جول, ەسiك – ءتۇرلi زاتتار كiرەتiن جول دەگەندiك. جارىق جولى اشىق, ەركiن بولسىن, ءتۇرلi زاتتار كiرەتiن جول ەسiگi ەركiن بولماسىن دەلiنگەن ەدi. تۇندiكتەن تۇسەتiن جارىققا ونەر-عىلىم ەنگiزiلگەن ەدi. تۇندiك كۇنباتىس جاعىنان اشىلۋى ونەر-عىلىم اۋروپا جاعىنان كۇشتi بولعان سەبەپتi قازاق iشiنە اۋروپا عىلىم ونەرi تارالسىن دەگەن ماعىنا ەدi. ءۇيدiڭ ەسiگi قازاق دەگەن سوزدەن جاسالعان. ونداعى ماعىنا «قازاق» گازەتi قازاق جۇرتىنا ءارi مادەنيەت ەسiگi بولسىن, ءارi سىرت جۇرت جاعىنان كۇزەتشiسi بولسىن دەلiنگەن ەدi» (وردا گەربi /تاڭباسى/ // قازاق, 1918, 15 يانۆار).
وسى تۇجىرىمدامالىق ماتەريالدان دا ءاليحان بوكەيحان باستاعان قايراتكەرلەردىڭ الاش مۇراتى انىق كورىنەدى. بىرىنشىدەن, جول ايقىندالدى: ول – ۇلتتى جاڭعىرتۋ مەن جاڭاشا سەرپىلتۋ. ەكىنشىدەن, تەتىك تە بايىپتالدى: ول – ءبىلىم مەن تەحنولوگيا جانە ەۋروپانىڭ باتىل تاجىريبەسى. ۇشىنشىدەن, جاۋاپكەرشىلىك تە ناقتىلاندى: ول – قايراتكەرلەر مەن وقىعانداردىڭ قوعام الدىنداعى ميسسياسى مەن پارىزى.
ەندىگى جەردە الاش قوزعالىسىنىڭ بولاشاعى اقىلعا, بىلىمگە, باتىلدىققا, جاۋاپكەرشىلىككە بايلانىستى ەدى. ءبىز بۇگىن وسى قوزعالىستىڭ تاريحي جانە رۋحاني تاعىلىمىن بايىپتاي وتىرىپ, مەملەكەتشىلدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ەلەۋلى ناتيجە بەرگەنىن ماقتانىشپەن ايتامىز.
ديحان قامزابەك ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ پرورەكتورى, ۇلتتىق
عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
استانا
