ۇيىمشىلدىق ۇيعارىم ۇلاعاتى

ءساۋىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا قاراي ىستامبۇل قالاسىندا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ (يىۇ) 13-ءشى ءسامميتى بولادى. وعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. وسىعان بايلانىستى اتالمىش ۇيىمنىڭ تاريحى تۋرالى وقىرماندارىمىزعا قىسقاشا ايتىپ بەرۋدى دۇرىس دەپ سانادىق. بۇل ۇيىم 1969 جىلدىڭ 25 قىر­كۇيەگىندە قۇرىلعان. ول سايا­سي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سالا­لارداعى يسلام ەلدەرىنىڭ ىنتى­ماق­تاستىعىن جانە كولونياليزم مەن نەوكولونياليزمگە, ناسىلشىلدىككە قارسى كۇرەس پەن پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىن قولداۋ ماقساتىن كوزدەيدى. كوپتەگەن زەرتتەۋشى اۆتورلار بۇل ماقساتتىڭ تۇبىندە يسلام الەمىنىڭ ەكونوميكاسى دامىعان باتىس ەلدەرىنەن تاۋەلسىز بولۋدى كوزدەگەن «يسلام ەكونوميكاسى», «يسلامنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ءتارتىبى» سياقتى تۇجىرىمداردى جاساۋ جاتىر دەپ سانايدى. سونىڭ كورىنىسىندەي بولىپ حح عاسىردىڭ ونە بويىندا ءتۇرلى يسلامدىق قوزعالىستار مەن فورۋمدار, سونداي-اق, حالىقارالىق ينستيتۋتتار ۇيىمداستىرىلدى. 1962 جىلى مەككەدە ساۋد ارا­بياسىنىڭ باستاما­شىل­دىعى­مەن العاش رەت «يسلام الەمىنىڭ ليگاسى» دەپ اتالعان تولىق­قاندى حا­لىق­ارالىق يسلام ۇيىمى قۇرىل­دى. ونىڭ حارتياسىندا يسلام ىن­تى­ماقتاستىعىن نىعايتۋ, يس­لام يدەياسىن تاراتۋ, اتاقتى ءدىن قاي­­­رات­كەرلەرىمەن تىعىز بايلا­نىستار ورناتۋ جانە ت.ب. جازىل­دى. الاي­دا, ليگانىڭ قۇرى­لى­مى ناق­تى­لانباعان ەدى. ول يس­لام الەمىندەگى ايماقتىق جانە جا­ھان­دىق قاتەرلەرگە اۋىزشا قارسىلىق ءبىل­دىرگەنىمەن, تىكەلەي اسەر ەتۋ تەتى­كتەرىن جاساۋعا ۇمتىل­مادى. سون­دىقتان دا بۇل ۇيىم ءتيىمسىز دەپ تانىلدى. وسىنداي تاجىريبەلەردەن ءوتىپ كەلگەن يسلام ۇيىمى اقىرى 1969 جىلى ماروككونىڭ استاناسى – رابات قالاسىندا يسلام كون­­فەرەنتسياسى ۇيىمى (يكۇ) دەگەن اتپەن قۇرىلىپ, حالىق­­ارالىق ۇيىمدار ستاندارتتارىن قابىلدادى. ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرى ساۋد ارابياسىنىڭ جيددا قالاسىندا ورنالاساتىن بولىپ بەلگىلەندى. وعان مۇشە ەلدەردىڭ لايىقتىلارى كەزەكپەن توراعالىق ەتىپ وتىرادى. 2011-2012 جىلدارى يكۇ-عا ءتور­اعالىق ەتۋ قۇقىنا تمد ەلدەرى­نىڭ اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ قا­زاقستان يە بولدى. استانا قالاسىندا وتكەن ۇيىم سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرى كەڭەسىنىڭ (سىمك) 38-ءشى سەسسيا­سىندا ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ۇسى­نىسىمەن ونىڭ ناقتى­لانبا­عان اتاۋى وزگەرتىلىپ, يسلام ىنتى­ماق­تاستىعى ۇيىمى (يىۇ) دەگەن جاڭا اتاۋ الدى. ءسويتىپ, ۇيىم ابستراك­تسيالى اتاۋمەن ارەكەت ەتىپ كەلسە, ەندى ناقتىلى اتاۋمەن ناقتى قىزمەتتەر جاساۋعا كوشتى. استاناداعى سىمك-ءنى تاريحي وقيعا دەپ اتاۋعا بولادى, ويتكەنى, وندا ۇيىمنىڭ اتاۋى وزگەرۋىمەن قاتار, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيا قۇرىلدى. يىۇ-نىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءىس-ارەكەت جوسپارى العاش رەت قابىلداندى. جاڭعىرتۋ مەن رەفورمالاردى ءححى عاسىرداعى يسلام الەمى دامۋىنىڭ نەگىزى دەپ جاريالاعان, مازمۇنى جونىنەن ۇيىمنىڭ ەڭ پروگرەسسيۆتى قۇجاتى بولعان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ مۇسىلمان ۇممەتى الدىنداعى باعدارلامالىق ءسوزى يىۇ استانا دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. استاناداعى كەزدەسۋدە وعان قا­تىسۋشىلار وزدەرىنىڭ ۇيىم قاعي­داتتارىن جاقتايتىنىن تاعى دا قۋاتتاپ, ونى دامىتۋدىڭ جاڭا جولدارىن ايقىندادى. سونىمەن قاتار, ولار قازاقستانعا ەقىۇ ءسامميتىن تابىستى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن ايرىقشا جاسامپاز استانا رۋحى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭە­سىنىڭ (سىمك) سەسسياسىندا دا ۇيىم­دى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قولايلى احۋال قالىپتاستىرعانى تۋرالى ورتاق پىكىردە بولدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى (سىمك) جۇزدەن استام قا­رار قابىلدادى, سونىڭ ىشىندە قازاق­ستاننىڭ باستاماسىمەن ۇسى­نىل­عان اۋعانستانداعى زاڭسىز ەسىرتكى ءوندىرۋ جانە ونىڭ اينالىمىمەن كۇرەسۋ, بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى مەن ارال تەڭىزى وڭىرلەرىن ساۋىقتىرىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قۇجاتتار بار. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مىنالار: تولىق تەڭدىك; ءار حالىقتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋ قۇقىعىنا دەگەن قۇرمەت; ىشكى ىستەرىنە ارالاس­پاۋ; مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن, تاۋەلسىزدىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاس­تىعىن قۇرمەتتەۋ; يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى داۋلى ماسەلەلەردى كەلىسسوز, ارااعاي­ىندىق نەمەسە اربيتراج ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشۋ; ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اۋماقتارىنىڭ تۇتاس­تىعىنا, سونىمەن بىرگە, ساياسي تاۋەل­سىزدىگىنە قارسى كۇش قولدان­باۋ نەمەسە قوقان-لوقى كورسەتپەۋ. بۇگىنگى تاڭدا يىۇ – قاتى­سۋ­شى­­لارىنىڭ سانى جونىنەن الەم­دە بۇۇ-دان كەيىن ەكىنشى ورىن الا­تىن اسا ۇلكەن ۇيىم. وعان قاتى­سۋشى 57 مەملەكەتتىڭ حالىق سانى 1,5 ملرد. ادامنان اسادى. 5 مەملەكەت جانە 5 حالىقارالىق ۇيىم ونىڭ بايقاۋشىسى مارتە­بەسىن العان. ۇيىمنىڭ ەڭ جوعارى ورگانى – مەملەكەت جانە ۇكىمەت باس­شىلارىنىڭ ءسامميتى. ول ءۇش جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ تۇرادى. ال جۇمىسشى ورگانى بولىپ ەسەپ­تەلەتىن سىرتقى ىستەر مينيستر­لەرى­نىڭ كەڭەسى جىل سايىن ۇيىم­داس­­تىرىلادى. اتقارۋشى ورگانى – باس حاتشىلىقتى سىرتقى ىستەر مي­­نيس­ترلەرى كونفەرەنتسياسى ءتورت جىلعا سايلايتىن باس حاتشى باسقا­رادى. 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس حاتشى قىزمەتىن ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ وكىلى ياد امين ماداني اتقارىپ كەلەدى. باس حاتشىنىڭ ساياسي, عىلىم مەن تەحنولوگيا, ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا ءتورت ورىنباسارى بار. اراب, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرى ۇيىمنىڭ جۇمىس تىلدەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. ىستامبۇلدا بولاتىن سامميتتە يىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان 10 جىلدىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».