ورەلى جاستىڭ, وسكەلەڭ بۋىننىڭ بايراقتى ەلىمىز بەن بايتاق جەرىمىزگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتى, ەڭ اۋەلى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن, قاستەرلى قۇندىلىعىن جان-جۇرەكتەن شىنايى سەزىنۋىمەن, مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمەن ولشەنەدى. جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا بولار, ازاتتىقتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1991 جىلى 10 جەلتوقساندا وتكەن القالى جيىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
«ەلىم ءۇشىن, حالقىم ءۇشىن, قازاقستانىم ءۇشىن تاريحتىڭ قاي سىناعىنا دا تاۋەكەل دەپ باس تىگۋگە دايىنمىن. الدىمىزدا قيىن-قىستاۋ كۇندەر, اسۋى بيىك بەلدەر, ايبىندى مىندەتتەر تۇر. ونىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بىرلىك, ىنتىماق كەرەك», دەگەن ەدى. سودان بەرگى شيرەك عاسىردا بيىك مىنبەردەن ايتىلعان بۇل سوزدەر جاڭا ەل تاريحىنىڭ تاعىلىمدى بەتتەرىنە اينالدى. اقيقاتىن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق بەلەستى كەزەڭى ىشىندە قازاقستان حالقى ەلباسى اتاپ كورسەتكەن تالاي-تالاي اسۋى بيىك بەلدەردى باسىپ ءوتىپ, ەلەۋلى مىندەتتەردى ورىندادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەگەمەندىكتى نىعايتۋعا, مەملەكەتتىلىكتى ورىستەتۋگە باعىتتالعان سىندارلى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا بەل شەشە كىرىستى. سول جولدا ەل-جۇرت بىرلىك بار جەردە بىتپەيتىن ءىس جوق ەكەنىن, ىنتىماق بولسا, ىرگەگە ىرىس قوناتىنىن الەمدىك قوعامداستىققا دالەلدەدى.
ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءVIى-VI عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ساق ويشىلى, فيلوسوف ءاناحارسيستىڭ: «ەركىن ادام دەگەنىمىز – ءوز قالاۋىمەن, ءوز زاڭدارىمەن ءومىر سۇرەتىن ادام», دەگەن ءسوزى ارادا تالاي زامان وتسە دە وزەكتىلىگىن جويماعانىنا كوز جەتكىزەمىز. داڭقتى بابامىز ايتقان ەركىندىككە ءبىز ەلدىك تالاپ پەن ەلشىلدىك ءداستۇردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. ەڭ باستى جەتىستىك – ەركىن ويلاي بىلەتىن, ءوز قۇقىعىن قورعاي الاتىن جاس بۋىن قالىپتاستى. كەڭەس كەزىندەگىدەي جاتقا جالتاقتاماي, ءوز قالاۋىمىزبەن قالامىزدى سالىپ, دالامىزدى جايناتتىق, ادامنىڭ ەركىندىگى مەن قۇقىعىنا قۇرىلعان اتا زاڭىمىزدىڭ ەرەجەلەرىمەن ءومىر سۇرۋدەمىز. ويعا تۇساۋ, ورىسكە شەكتەۋ جويىلدى. وزگە ەلدەرمەن تەرەزەنى تەڭ ەتكەن دەموكراتيا ۇستىندارى بەكەمدەلدى. انا تىلىمىزگە, اتا-بابا ءدىنى مەن داستۇرىنە داڭعىل جول اشىلدى. جەكەمەنشىك قۇقىعى كوپتەگەن زاڭداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز بولدى. اسىرەسە, حالىق بويىندا نەشەمە ۋاقىت بۇعىپ, بۇيىعىپ جاتقان رۋحاني ازاتتىق الاقانىنا قوندى. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ ۇلتتىق رۋحى وياندى, تاريحي ساناسى جاڭعىردى, مادەني مۇراسى, ءداستۇر-سالتى قايتا ورالدى. ءسويتىپ, بارىمىزدى بۇتىندەدىك, جوعىمىزدى تۇگەندەدىك. ەندىگى جەردە ەلدىك ەڭسەمىزدى سىرتتان ەشكىم تومەندەتە المايتىنىنا كوزىمىز جەتتى.
بۇگىندە جەر-جاھاندى شارپىعان داعدارىس وتپەلى سىناق ەكەنى تۇسىنىكتى. قاي زاماندا دا قارىننىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىردىڭ قاشقانىنا قامىعاتىن, ءاردايىم رۋحىن بيىك ۇستايتىن, مادەنيەتىن قاستەرلەيتىن قازاق حالقى بۇل سىننان جۇيەلى بىرلىك پەن تىرلىكتىڭ ارقاسىندا وتۋگە بولاتىنىن بىلەدى. ويتكەنى, تابيعاتتاعى قۇمىرسقا فيلوسوفياسى ادامعا دا ءتان.
ادەتتە, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سىناقتى توعىشار توپ تەك قارجى-قاراجاتپەن عانا بايلانىستىرادى. بىراق ادامزات تەك تاماقپەن, اقشامەن ءومىر سۇرەدى دەگەنگە ادام سەنە مە؟ ءبىز وسىندايدا رۋحاني ازىقتى, رۋحاني سەرپىلىستى, ءتىپتى, ەستىلىك پەن ەسكىلىكتىڭ, سۇلۋلىق پەن سىندارلىقتىڭ ءباسىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.
بۇل ماسەلەنى ۇلتتىق مۋزەيگە تولاسسىز كەلۋشىلەر ۇردىسىمەن باعامداۋعا بولادى. وعان وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قىزمەت بابىمەن استاناعا كەلىپ, ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ىشكى قۇرىلىمىمەن, تاريحي ەكسپوناتتارىمەن تانىسقان سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاج باسشىسى, بەلگىلى تاريحشى-مۋزەيشىلەر اۋلەتىنىڭ وكىلى, ارىپتەسىمىز ميحايل پيوتروۆسكيدىڭ مىنا ءبىر ءسوزى وي سالادى:
«داعدارىس كەزىندە مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ سانى كوبەيەدى. الەمنىڭ قايسىبىر ەلىندە سونداي. سەن جاڭا كولىك الا الماۋىڭ مۇمكىن, بىراق سەن مۋزەيگە ءجيى بارىپ سودان ءلاززات الا الاسىڭ. جۇرت مۋزەيگە ءۇستى-ۇستىنە كەلىپ جاتىر, كەلىپ جاتىر. باسقا باراتىن جەر جوق پا, الدە, وپتيميزم ىزدەپ كەلە مە – بۇل فاكتوردى ارنايى قاراستىرۋ كەرەك». ونىڭ ايتۋىنشا, داعدارىستى كەزدەردە حالىقتىڭ مۋزەيلەرگە كوپ كەلۋى قوعامدى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق سابىرلىلىققا بەيىمدەيدى, باستايدى, قالىپتايدى. مۋزەيلەرگە كەلگەن جۇرت ادامزات تاريحىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوز ەلىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمەن قاتار, سان قيلى تاۋقىمەت پەن زوبالاڭعا تولى ايعاقتى دەرەكتەرگە, ناقتى جادىگەرلەرگە كوز جەتكىزىپ, فيلوسوفيالىق وي-تولعامدارعا بارادى. ياعني, قازاقى ۇعىممەن ايتقاندا, ادامدى تاۋبەسىنە كەلتىرىپ, كەز كەلگەن قيىندىقتىڭ وتپەلى ەكەنىن كورنەكى قۇرالدار كورسەتىپ بەرمەك.
بيىل – ەل ومىرىندەگى ەرەكشە بەلەستى جىل. تاريحي تاۋەلسىزدىككە شيرەك عاسىر تولاتىن مەرەيتوي مەجەسى. سوندىقتان, ەلباسى ايتقانداي: «داعدارىستىڭ ءبارى كەلەدى, كەتەدى. قايتا وسىنداي وتپەلى كەزەڭدە ۇتىمدى شەشىمدەر قابىلداپ, قارەكەت ەتۋ كەرەك». وسى ورايدا رۋحاني-مادەني سالادا ماڭىزدى دا جاۋاپتى شارالار اتقارۋ مىندەتى تۇر. ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيا ماجىلىسىندە دە كوپتەگەن مىندەتتەر ايقىندالىپ, جوسپار ءتۇزىلدى, ونىڭ ءبارى رەت-رەتىمەن ورىندالاتىن بولادى. سونىڭ اياسىندا ارتىق قارجى تىلەمەيتىن, ىنتا مەن ق ۇلىق تانىتىپ, قۇنتتاپ جاتساق, ورايلاسا كەتەتىن ويتامىزىقتى ورتاعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. مىسالى, الەمدىك تاجىريبەدە, كەز كەلگەن مەرەيتويلىق كەزەڭدەردى ءاربىر 25 جىلمەن بەلگىلەۋدىڭ دە وزىندىك ءمانى بار. ويتكەنى, تاريح ءار بۋىندى 25 جىلدىق ايىرىممەن بولەدى. ايتالىق, بالا تۋعاندا, اكەسى – 25-تە, اتاسى – 50-دە, باباسى – 75-تە. بۇل ادام جاسىنداعى ورتاق شارتتى ىرعاقتىڭ مەملەكەت تاريحىندا دا وزەكتى نەگىزى بار. مىسالى, وسىدان 50 جىل بۇرىن گايانا ەلى مەن لەسوتو كورولدىگى تاۋەلسىزدىك الىپ, جاماندى-جاقسىلى مەملەكەت بولا باستادى. سونداي-اق, تۋرا جارتى عاسىر بۇرىن كەڭەستىك «لۋنا-9» پلانەتاارالىق ستانساسى تۇڭعىش رەت ايعا قوندى. ال, 75 جىل بۇرىن فاشيستىك گەرمانيا كەڭەس وداعىنا تۇتقيىلدان اگرەسسيا جاسادى. الەمنىڭ جارتىسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورتى شارپىدى. نكۆد ەستونيا, لاتۆيا, ليتۆا تۇرعىندارىن دەپورتاتسيالاي باستادى. ەدىل بويىنداعى نەمىس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى جويىلدى. مايداندا سان مىڭداعان جازىقسىز جان ءولىم قۇشتى. دۇنيەجۇزى بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن بۇرىنعىدان ءجۇز ەسە ارتىق ءبىلدى. وسى جانە باسقا وقيعالاردىڭ قازاقستاننان تىس جۇرمەگەنىنە كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز جوعارىداعى دەرەكتەردى حرونولوگيا ءۇشىن عانا ايتتىق.
ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن ءبىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» جولىمىزدا الداعى ءاربىر شيرەك عاسىردا ايرىقشا بيىكتەردى باعىندىرامىز دەپ ويلايمىز. سوندا الەم ۋاقىت پەن زامان ساعاتىنا قاراپ, قازاقستان 2016 جىلى مىنا بەلەسكە كوتەرىلدى, 2041 جىلى مىنا اسۋدى الدى, 2066 جىلى مىنا اسقارعا شىقتى دەپ, كوڭىل توعايتارى ءسوزسىز.
بۇل تۇرعىدا دا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ەلدىك تەمىرقازىق, مەملەكەتتىك تۇعىرناما بولاتىنىنا سەنەمىز.
وسى رەتتە جالپى مادەني سالانىڭ, سونىڭ ىشىندە مۋزەيلەردىڭ الدىنداعى مىندەتتەر ايقىندالا تۇسەدى.
بىرىنشىدەن, بارلىق مۋزەي باعىتى مەن دەڭگەيىنە قاراماي تاۋەلسىزدىكتى – قازاق ەلى تاريحىنىڭ بيىگى, جاسامپازدىعىنىڭ ولشەمى ەسەبىندە تۇجىرىمدامالىق ارقاۋ ەتىپ الۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, قازاقستاندا مۋزەي اتاۋلى ءىرىلى-ۇساقتى جادىگەرلىكتەرىن حالىققا «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىمەن بايلانىستا ءتۇسىندىرىپ, تالداپ, بايانداپ بەرە الاتىن دەڭگەيدە بولۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, بۇگىنىمىز – وتكەنىمىزدىڭ جالعاسى, ەرتەڭىمىزدىڭ باستاۋى. ەندەشە, وسى ساباقتاستىق, دانەكەرلىك جاستارعا تۇسىنىكتى پىشىندە, ءتىپتى, اعارتۋشىلىق پەن ىزدەنىس اياسىندا ايقىندالعانى ابزال.
جاس ۇرپاققا تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحىن, جاسامپاز جولىن كورسەتىپ, ۇعىندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق مۋزەيلەرى تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسيالىق جوسپارلارىنا, نەگىزگى جانە قوسىمشا قورلارىنا جاڭا تالاپپەن تەرەڭ دە جۇيەلى ساراپتاما جاساپ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى بەينەلەيتىن, ايشىقتايتىن كورمەلەر مەن لەكتسيالار ۇيىمداستىرعانى ءجون دەپ بىلەمىز.
زامان جاڭارادى, زامانمەن بىرگە ادام دا جاڭارادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى وقىپ-توقىپ, قىزمەتكە ارالاسقانداردى ەسەپتەمەگەندە, ازاتتىق قۇرداستارىنىڭ ءوزى اجەپتاۋىر ازامات بولىپ قالدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرى مەن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» عىلىمي ىزدەنىستەرى, سپورت پەن مادەنيەتتەگى جاڭا ەسىمدەر – الەم جانە قازاقستان, الەم جانە استانا اتىن شارتاراپقا ءمالىم ەتتى.
شيرەك عاسىرداعى ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ورنى, استاناداعى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى سامميتتەر, فورۋمدار, سەزدەر, باسقوسۋلار, جالپى قازاق ەلى ورتالىعىنىڭ ساياسي ميسسياسى – جاڭا قازاقستاننىڭ ايبىنى مەن ايدىنىن ايعاقتايدى. ءبىزدىڭ مۋزەيلەر بۇل جەتىستىكتەردى – تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى رەتىندە جەتكىزە الاتىنداي ىزدەنىستەرگە بارسا دەيمىز.
سونىمەن بىرگە, ءتول مادەنيەتىمىز قانات جايىپ, ونەرىمىز ىلگەرىلەپ جاتسا, بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى ەكەنى اقيقات. تاۋەلسىزدىك جەڭىستەرى شىعارماشىل قاۋىمنىڭ تاقىرىپتارىنا دا تامىزىق بولدى. قىلقالام شەبەرلەرى ەگەمەن جىلداردا بار شابىتىمەن سۋرەت سالدى, حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىستى, شىعارماشىلىعىن شىڭدادى.
وسىنداي جەتىستىكتەردى جالعاستىرا وتىرىپ, ءدال بيىل وتاندىق سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر ەلىمىزدىڭ مۋزەيلەرىنە ەلدىك تاقىرىپتاعى تۋىندىلارىن تاپسىرسا, تاۋەلسىزدىك تويىنا تاماشا تارتۋى بولار ەدى.
حالىق – قازىنا, حالىق – كومبە. قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيى ءبىرازدان بەرى ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ مۇراسىن قۇنتتاۋ مەن ەلگە تانىستىرۋدىڭ جاڭا فورماسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك تاريحىنا ارنالعان ارنايى زالىمىز كەز كەلگەن كەلۋشىنى باۋراپ الاتىنى ءبىر باسقا, ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتقا ەلىمىز ءۇشىن, ەلباسى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن سىيلايدى, قوعامدىق وي سالادى. مۇنى «تۇلعالار مۇراسىنىڭ مۋزەيدەگى تۇعىرى» دەپ انىقتاۋعا دا بولادى. وسى شارا بارىسىندا جەر-جەردەن قانشاما جادىگەرلىك جينالدى, قانشاما مۇراعا «ەكىنشى ءومىر» بەرىلدى. بىلە-بىلسەك, بۇرىنعى-كەيىنگى قايراتكەرلەردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ, ونەر-مادەنيەت تۇلعالارىنىڭ ءبارى – تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالاعاندار. سوندىقتان, مەرەيتوي جىلى وسى ءۇردىس جالعاستىرىلا بەرەدى. مۇرانى جيناۋ بار دا, ونى حالىققا لايىقتى كورسەتۋ بار. ءبىز وسى جاعىنا كوپ ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
مۋزەيلەردىڭ الدىندا تاعى دا ءبىر بۇقارالىق مىندەت بار. ول – باق-پەن, باسپالارمەن تىعىز بايلانىس جاساۋ. قازىر نارىق جانە باسەكە زامانى. قاي اقپارات قۇرالى ءوز بەتىندە حالىق سۇيەتىن مۇرانى, جادىگەرلىكتى ۇسىنا وتىرىپ, وزىنە قاجەتتى جارناما نەمەسە باسقا دا ماتەريال بەرگىسى كەلمەيدى؟ الەمنىڭ كەز كەلگەن «ۇشاق نەمەسە بورت جۋرنالىن» قاراڭىز: بۇگىنگى ءستيلدى بۇيىمنىڭ جانىندا تاريحي جادىگەرلىك تۇرادى. سونداي-اق, بۇگىنگى ءومىردىڭ نەگىزى, باستاماسى رەتىندە دە كونە جادىگەرلىك ۇسىنىلادى. ءبىز باسپانى, سونىڭ ىشىندە تاريحي-تانىمدىق ەڭبەك, وقۋ قۇرالدارىن شىعاراتىن سالانى ءالى مۋزەيگە تارتا الماي ءجۇرمىز. قازىرگى كىتاپتارداعى ەسكىلىكتىڭ سۋرەتتەرىن بايقاساڭىز, تۇپنۇسقادان الىنباعانى, كوشىرمەدەن كوشىرىلگەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى. وقۋشى داپتەرى, كۇندەلىگى, باسقا دا جازۋ-سىزۋ قاعازدارى بەتىندە مۋزەي جادىگەرلىكتەرى جۇرسە, قانداي تاعىلىمدى. وتاندىق كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ, بيزنەس قاۋىمىنىڭ, ءىس ادامدارىنىڭ دا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا وڭ قاباق تانىتاتىن مەزگىلى كەلىپ جەتتى ەمەس پە؟ بىزدىڭشە, تاۋەلسىزدىكتىڭ زور جەڭىسى دە وسىنداي ىقىلاستىلىقتا بولسا كەرەك.
البەتتە, مۇنداي ىستەردىڭ ءبارى وتانشىلدىق نەگىزدە, ارنايى تاپسىرماسىز, ءاربىر ازاماتتىڭ, ءاربىر ماماننىڭ ءوز نيەتىمەن, تۇسىنىگىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا, ءبارىمىز دە قۇپتاپ قۋانار ەدىك. بۇدان ءبىز زامانداستارىمىزدىڭ بويىنداعى وتانعا دەگەن شىنايى قۇرمەتتىڭ, قازاق ەلىنە دەگەن رياسىز جاناشىرلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن تانىر ەدىك.
ارينە, تاۋەلسىزدىك – ۇلىستىڭ ۇلى جەتىستىگى. شيرەك عاسىرلىق مەرەيتوي قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قاناتىنداعى بارشا ەتنوسقا ورتاق. بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ تاريحي, سالتاناتتى رۋحىنان, تۇركىستاننىڭ تايقازانىنان ۇلتتىق مۋزەيگە تاپسىرىلعان وسى قازاننىڭ رامىزدىك كوشىرمەسىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ بار جۇرتىن ءبىر مۇددەگە توپتاستىرادى, ءبىر ارمانعا ۇشتاستىرادى. قازاقستانداعى حالىق تاتۋلىعى دا – مۋزەيلەردىڭ دە, شىنايى ءومىرىمىزدىڭ دە ءسانى. ەلىمىزدىڭ باقىتى دا, باعى دا – قازاققا ەتەنە باۋىر باسقان بارشا قاۋىمنىڭ ورتاق جەمىسى. الىمساقتان قازاق پەن قازاقستان مۇراتى – «التاۋ الا بولسا – اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا – توبەدەگى كەلەدى».
مۋزەيلەردى – مادەنيەت مايەگى, وركەنيەت جولى دەسەك, وسى مايەك پەن جول ەلىمىزدى جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتەلەيدى دەپ سەنەمىز.
دارحان مىڭباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى.
استانا.
