جەر-انانىڭ جۇرەگى امان سوقسىن

ايتۋدىڭ ءوزى اۋىر... ادامزات ويى­نىڭ جەمىسى يگىلىككە اينالۋدىڭ ورنىنا, نەگە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋعا باعىتتالادى؟ بۇل ءوزى, سايىپ كەلگەندە, اقىلعا سىيمايدى عوي. ءبىزدىڭ قازاقستان, تۇڭعىش ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ الەمگە وسى­نى قا­­پەر­­لەپ كەلە جاتقانى كو­ڭى­لى­مىزگە ءاردايىم قۋانىش ۇيالاتادى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان قازاق­ستان و باستا-اق حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىنە بەلسەندى تۇردە قوسىلدى جانە ءوزىنىڭ اجداھا قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ۇستانىمىن اشىق تۇردە جاريا ەتتى. جەر-انانىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك جىلدارى تالاي باس­تاما كوتەردى. مىنە, كەشە عانا بەيبىت­شىلىك­سۇيگىش ادامزات تاعى دا ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «Əلەم. ءححى عاسىر» اتتى ماني­فەسىنە قۇلاق ءتۇردى. بۇل تالايدى تولعاندىرىپ, تەبىرەنتكەنى ءسوزسىز. ويتكەنى, اڭگىمە جەر-انامىزدىڭ اماندىعى, ادام­زاتتىڭ اماندىعى, تىنىشتىعى تۋرالى بولىپ وتىر. ەلباسى ۇسىن­عان باعدارلاما ويلى, سانالى كىم-كىمدى دە بەيجاي قالدىرماعانى ءشۇباسىز دەپ ەسەپتەيمىن. اتوم ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن نىساندار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يادرولىق ماتەريالداردىڭ تەررورشىلار قولىنا تۇسۋىنە جول بەرمەۋ شارالارى جايىندا الاڭداۋشىلىقپەن ايتىلۋى ءبىزدى, شالعايدا جاتقان اۋىل تۇرعىندارىن دا ەرەكشە تولقىتتى. ەلباسىنىڭ: «بۇل ءۇشىن بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بىرلەسكەن ناقتى جۇمىسى قاجەت. مەن تەررورلىق ۇيىمدارعا قاتىسى بار əركىمدى باقىلاۋعا الۋعا بولاتىن بىرىڭعاي əلەمدىك جەلى قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن», دەگەنى ونىڭ əلەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەر ەكەنىن بۇكىل جاھانعا تاعى ايگىلەدى. مەن مادەنيەت قىزمەتكەرى رەتىندە بارلىق ارىپتەستەرىممەن بىرگە بايتاق ەلىمىزدىڭ الەمدەگى بەيبىت تىرلىككە قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى جانە ادامزاتتىڭ اماندىعى جولىنداعى كۇرەسى جايىندا حالىق اراسىندا كەڭىنەن اڭگىمەلەپ, تۇرعىندارمەن جان-جاقتى پىكىر­لەسىپ وتىرامىز. ءىرى يادرولىق دەرجاۆا – كسرو-نىڭ ورنىندا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلارى بار 4 تاۋەلسىز مەملەكەت – رەسەي, قازاقستان, ۋكراينا جانە بەلارۋس پايدا بولعانى كوپشىلىككە ءمالىم. رەسەيدى قوسپاعاندا, ولار 1991 جىلعى جەلتوقساندا قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسىنا سايكەس, كسرو-نىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرى بولىپ قالدى. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر الدىندا جوعارىدا اتالعان قاۋىپتى مۇرا­نى قايتپەك كەرەك؟ – دەگەن كۇردەلى ماسەلە تۇردى. سول كەزدە ەلىمىز اۋماعىندا ءىرى يادرولىق قارۋ ارسەنالى شوعىر­لان­دىرىلعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە, حي­­ميالىق جانە بيو­­لوگيالىق قارۋ ءون­دى­رىسىنە قاتىستى ەلەۋلى الەۋەت جي­ناق­­­تالعان ەدى. مۇن­داي جاعداي ەل باس­شىلىعىنان قىسقا مەر­­زىم­دە يادرولىق سالا­داعى مەم­لەكەتتىك ساياساتتى تۇبە­گەيلى قايتا قاراستىرۋدى تالاپ ەتتى. ەلباسىمىزدىڭ الدىندا قيىن تاڭداۋ تۇردى. يادرولىق قارۋدى ساقتاۋ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ۇس­تانىمى ءۇشىن ايرىقشا قيىن سالدار, قاۋىپتەر اكەلەر ەدى. ءبىز­دىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى بولاشاقتاعى ساياساتىنىڭ نەگىزى بولعان العاشقى قادام ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1990 جىلى, كەڭەس وداعى ءالى كۇشىندە تۇرعان كەزدە, سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى بولدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ باتىل دا شەشىمدى ءارى تاعدىرشەشتى باستاماسىن بۇكىل وتانىمىز جۇرتشىلىعى قولدادى. مىنە, وسىنداي ەرەن باتىلدىق, كەلەشەك جارقىن تاعدىرىمىزعا نەگىز قالاعان ۇلكەن قادامدى جۇرتىمىز لايىقتى باعالايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى شەجىرەمىز بىزگە تىنىشتىقتىڭ قادىرىن تەرەڭ ۇعىندىرادى عوي. مۇنى بىلۋگە ءتيىسپىز. 1991 جىلى بەلارۋستىڭ, قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, ۋكراينانىڭ باسشىلارى الماتىدا ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەر تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداپ, وندا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇستاۋدا قانداي دا ءبىر بولماشى كەمشىلىككە جول بەرمەۋ ماقساتىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنا ءبىر­لەسىپ باقىلاۋ جاساۋدىڭ تەتىگىن بەل­گىلەدى, سول ارقىلى ولار سترا­تەگيالىق شابۋىل جاساۋ قارۋىن قىسقارتۋ سالاسىندا بۇرىن­عى كسرو-نىڭ حالىقارالىق ءمىن­دەت­تەمەلەرىنە ادالدىقتارىن پاش ەتتى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە ادالدىعى 1995 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ەل اۋماعىنان يادرولىق قارۋدىڭ تولىقتاي شىعارىلۋىمەن قۋات­تالا ءتۇستى. ال سول جىلدىڭ 30 مامىرىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى سوڭعى يادرولىق وقتۇمسىق جويىلدى. وسى ساتتەن باستاپ قازاق جەرى يادرولىق قارۋدان مۇلدەم تازارتىلدى. ەلىمىز باسشىلىعى بۇل قادامدارعا باس-كوزگە قاراماي, جايدان-جاي بارا سالعان جوق. الەمدىك قوعام­داستىقتاعى يادرولىق قارۋى بار بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دەگەن تولىقتاي كەپىلدىگىن الىپ بارىپ باردى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, اسكەري الەۋەتتى ەسەلەي ءتۇسۋ مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىل بولا المايدى, قايتا, كەرىسىنشە, تۇراقسىزداندىرۋشى فاكتورعا اينالادى. سوندىقتان, قازاقستان حالىقارالىق قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىنە بەلسەندى تۇردە قوسىلىپ, ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ۇستانىمى دۇرىس ەكەندىگىنە ەش كۇماندانبايتىنىن اشىق ءبىلدىردى. قازاقستان ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى جوباعا دا قوسىلدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا باعىت­تالعان ازات ايماق قۇرۋ ءجو­نىندەگى ورتالىق ازيا مەملە­كەت­تەرىنىڭ باستاماسى 1997 جىلعى 28 اقپانداعى الماتى دەكلاراتسياسىندا جاريا ەتىلدى. 2001 جىلعى 29-30 تامىزدا الماتىدا «ءححى عاسىر – يادرو­لىق قارۋدان ازات الەم جولىن­دا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. فورۋم سەمەي يادرولىق پوليگونى جا­بىلۋىنىڭ 10 جىلدىعىنا جانە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالدى. القالى جيىنعا الەمنىڭ 9 ەلىنەن 300-دەن استام كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى كەلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە وسى كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلۋى 10 جىل بۇرىن حالىقتىڭ ەركى بويىنشا ءىرى يادرولىق پوليگونداردىڭ ءبىرىن جاپقان, الەمگە يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلگىسىن كورسەتكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان تانۋ ءارى سەنىم ءبىلدىرۋ فاكتىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. نەمەسە 2014 جىلدىڭ 24-25 ناۋرىزى كۇندەرى گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا مەملەكەت باس­شىلارىنىڭ يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى ءۇشىنشى سام­ميتى دە اتالعان باعىتتاعى قا­زاق­ستاننىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ايقىنداي تۇسەتىن فاكت بولىپ تابىلدى. يادرولىق قارۋ­سىزدانۋدىڭ قازاق­ستاندىق جولىمەن كۇللى الەم مەملەكەتتەرى جەتە تانىسا ءتۇستى. 2012 جىلى 29 تامىزدا استانا­دا حالىقارالىق انتي­يادرولىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. پرەزيدەنتىمىز اتالعان فورۋمدا «ATOM» جوباسىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل جوبا «سىناقتى توقتاتۋ – ءبىزدىڭ ماقساتىمىز» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني, بەيبىتشىلىك پەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىنداعى كۇرەستى اعا بۋىننىڭ جاس ۇرپاققا لايىق­تى اماناتتاۋىن كوزدەيدى. بۇل باعدارلامامەن بۇكىل الەم جۇرت­شىلىعى تانىس. مىنە, جەر-انانىڭ جۇرەگى امان سوعۋى ءۇشىن قازاق ەلىنىڭ, ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىعىم ۇمتىلى­سىنان كەيبىر مىسالدار وسىنداي. قازاقستان الەم حالقىنا سوعىس دەگەن قىرسىقتىڭ ەشقاشان جەڭىمپازى بولمايتىنىن ءتۇسىن­دىرىپ كەلەدى. ءيا, ءبىز مۇنىڭ ءبارىن بىلۋگە, باعالاۋعا ءتيىسپىز.  مەيىرمان شاكەنوۆ, جۇبان اۋىلدىق كىتاپحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.  باتىس قازاقستان وبلىسى. اقجايىق اۋدانى.