سوت كەپىلى

«قازاقستاندىق سوت تورەلىگى مەن قۇقىق ءتارتىبى جۇيەسى اشىقتىق جانە كاسىبيلىك تۇرعىسىنداعى جاڭا ساپاعا يە بولدى. قازاقستاندىقتار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن سوتتا قورعاۋ دەڭگەيى ەندىگى جەردە ەىدۇ مەملەكەتتەرىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى». قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پارلامەنتتىڭ VI شاقىرىلىمداعى ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىنەن. ادام بىرەۋدەن زورلىق, ياكي نا­قاق قيانات كورىپ, بىراق سول ساتتە ءادىل­دىككە قول جەتكىزە المايتىنىن بىلگەن جاعدايدا اشىنعاننان اما­لى قۇرىپ, سوسىن كۇپتى كوڭىلىن كون­شىتەر سوڭعى ءۇمىتى رەتىندە «سوتقا بەرەمىن» دەيدى. وسى ءسوزدى ايتۋدىڭ ءوزى قيانات كورگەن ادامنىڭ كوڭى­لىنە ءسال جەڭىلدىك تۋدىرارى دا انىق. ويتكەنى, «جابىرلەنۋشىنى سوت اقتايدى, جابىرلەۋشىنى سوت سوتتايدى» دەگەن سەنىم باسىم تۇرادى. سول سياقتى, ءوزىن لاۋازىمدىق جا­عى­­­نان جوعارى, الەۋمەتتىك, ياكي تۇر­­مىستىق نەمەسە ماتەريالدىق جاعى­نان باي-قۋاتتى ساناپ جۇرگەن بىرەۋ ەكىنشى بىرەۋمەن جانجالداسىپ, ونى سول ساتتە باسىپ-جانشىپ تۇقىرتىپ العىسى كەلگەنىمەن, اناۋ ادىلدىگىن العا تارتىپ بولماي قويسا جانە بۇل وعان ەسەسى كەت­ىپ ۇتىلعانىن بايقاسا, نامىس­تان با, ىزاقورلىقتان با كوگەرىپ جارى­لارداي بولىپ: «تۇرا تۇر بالەم, ءالى كوزىڭدى كوگەرتىپ تۇرمەدە ءشىرى­تەمىن, سوتتاتامىن!» دەيدى. ءسويتىپ, ەكەۋى­نىڭ دە ايتقانى ورىندالاتىن­داي كورىنەدى. بىراق العاشقىدا ەكىن­شى مىسالداعى ادامنىڭ قاھا­رى ىسكە اسپايتىن كىجىڭدەي عانا اسەر قالدىرادى. ويتكەنى, ناقاق قيا­نات شەككەن ادام سوتقا بارسا, ايت­قانى جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى دەيمىز. سەبەبى, زاڭ ءبىزدىڭ سانا­مىز­عا وسى ادىلدىكتىڭ عانا سالتانات قۇ­راتىنىن ءسىڭىرىپ تاستاعان. قالاي­دا, قاشاندا ناقاق قيانات كورگەن ادام جاپا شەكپەۋى قاجەت. الايدا, بۇل قاعاز جۇزىندەگى شىندىقتىڭ كو­رى­نىسى عوي. ال ناقتى ومىردە قالاي؟ ارينە, ناقتى ومىردە وزگەشەلىك كوپ. ويتكەنى, كوپشىلىك انا لاۋازىمى جوعارى, قولىندا بيلىگى بار, اقشاسى مول بايدىڭ دەگەنى بو­لاتىنىن ايتادى. راسىندا, سولاي ما؟ ولاي ەمەس دەسەك, وعان قان­داي ناقتى دالەل بار؟ سول سياقتى, بۇ­عان كەلىسەر بولساق, ونى نەمەن دالەلدەي الامىز؟ جۇرتتىڭ دە­نى مۇ­نىڭ العاشقىسىنا دا, سوڭعى­سىنا دا كەلىسپەيتىندىكتەرى ءسوز­سىز جانە ەكەۋىنە دە كەلىسەتىندەر از ەكە­نى تاعى راس. سوندا بۇل ادام­دار­­دىڭ كوزىن ناقتى اقيقاتقا قالاي جەت­كىزۋگە بولادى؟ ەگەر داۋلاس­قان ەكى جاننىڭ دا ايىبى بولىپ تۇر­عان جاعدايدا ولارعا اقيقاتتى ۇعىن­دىرۋ مۇمكىن بە؟ ناقتى جاعدايدا مۇمكىندىك از. سوندىقتان, ادام ايىپتى ما, ايىپ­­سىز با, دۇرىس پا, جوق پا, كىنالى مە, كىناسىز بە, ونىڭ ءبارىن زاڭ اي­­قىندايدى. زاڭ وسى داۋدىڭ شەشى­­مىن تاۋىپ, وعان تۇپكىلىكتى, ايتەۋىر, ءبىر نۇكتە قويۋ ءۇشىن قاجەت. سو­­سىن سوت زاڭعا سۇيەنىپ شەشىم شى­­عاردى دەيدى, ءبىتتى. بۇل ورايدا, وسىنداي جاعدايلاردا زاڭدى ءسوز­بۇيدالىققا, قاعازباستىلىققا, سوت ءىستى قاراۋ­دى ۇزاق سەرگەلدەڭگە اي­نال­­دىر­ماس ءۇشىن سوت جۇيەسىنە دە ءوز­گەرىستەر ەندى. وزگەرىس تىپتەن كوپ. ءبىر عانا بەس ساتىلى سوت ءجۇ­يە­سى­نەن بىردەن ءۇش ساتىلى سوت اما­لىنا اۋىسۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ول ەل ءۇشىن جاڭالىق قانا ەمەس, ەڭ باستىسى, تاراپتارعا ءادىل­دىككە تەز قول جەتكىزۋدىڭ وڭدى جولى دەپ قاراستىرىلۋدا. وسىعان وراي ال­عاشقى ساتى – اۋداندىق سوت­تىڭ, ەكىن­شى ساتى – وبلىستىق اپەل­ليا­تسيا­­لىق سوتتىڭ جانە ءۇشىنشى ساتى – جو­­عارعى سوتتىڭ كاسساتسيالىق ءمار­تە­بەسى ارتىپ, ارقايسىسىنىڭ ءدار­مەنى كۇشەيدى. ال بۇرىن بۇل سالادا اۋداندىق سوت سۋدياسىنىڭ شىعارعان شەشىمى جوعارعى سوتتىڭ شەشىمدەرىنە جۇرت­­تىڭ كۇمانىن كەلتىرەتىن جايت­تاردى تۋعىزاتىنى بار ەدى. سەبە­بى, ەرتەرەكتە اۋداندىق سوت­تىڭ ەكى ادامدى سوتتاعان ءىسىن وب­لىستىق اپ­پەلياتسيالى, كاسساتسيالىق سوت­تار قولداپ, بىراق جوعارعى سوت­قا كەلگەندە, الگى ءىستىڭ شيكىلىگى باي­­­قالىپ, ەكى جىگىتتىڭ جازىقسىز سوتتالعانى انىقتالىپ, اۋداندىق سوت شەشىمى بۇزىلىپ, قايتا قاراۋ­عا وبلىسقا جىبەرىلگەن بولاتىن. جوعارعى سوتتىڭ اتالعان ءىستى قا­راعان قىلمىستىق القا وتىرى­سىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا وبلىس­تىڭ اپەللياتسيالى القاسى بۇل ءىستى ودان ءارى جەتە تولىققاندى زەرت­تەپ, زەردەلەي كەلە جوعارعى سوت ال­قاسىنىڭ تاپقان قاتەلىگى دۇرىس ەكە­نىن, اۋداندىق سوت تەك قۋدالاۋ ورگانىنىڭ ءبىر جاقتى شالا تەك­سەرىسىنە ساي تەرىس ۇكىم شىعارعانىن اشىپ, شەشىم كۇشىن جويدى. ودان ءارى نە بولدى دەيسىز عوي. ودان ءارى ناعىز قىزىقتىڭ كوكەسى ورىن الدى. وبلىستىق كاسساتسيالىق القا جو­عارعى سوتتىڭ دا, وبلىستىق اپەل­لياتسيالىق القاسىنىڭ شەشىمىن دە دۇرىس ەمەس, ويتكەنى, ولار اۋدان­دىق سوت سۋدياسىنىڭ شەشىم كۇشىن جويۋ­دا قاتەلەسكەن دەپ تاۋىپ, ءىستى بۇ­رىنعى ءباز قالپىنا ءتۇسىردى. بۇ­عان, ارينە, ءبارى دە نارازى بولدى, بىراق بۇل ءىستى قايتا قاراعان جو­عارعى سوتتىڭ جاڭا قۇرامداعى قىل­­­مىستىق ىستەر بويىنشا القاسى ەن­دى ءىستى الدىندا قاراعان وبلىستىق اپەللياتسيالىق سوتى دا, جوعارعى سوتتىڭ بىرنەشە سۋديالارى دا تە­رىس شەشىم شىعارعان, سوندىقتان, اۋداندىق سوتتىڭ ۇكىمى وزگەرىسسىز قالدىرىلسىن دەپ, ءداۋ نۇكتە قويدى. ءسويتىپ, اۋداندىق سوتتىڭ توقپاعى مىقتى ەكەن, وبلىستىق, جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ ۋاجدەرىن قاي­تارىپ تاستادى. بۇل ەشتەڭە ەمەس, ءبارى­نەن بۇرىن جۇرت ەندى كىمگە سەنىم ارتارىن بىلمەي قالدى. ءويت­كەنى, تاعى ءبىر جاڭا قۇرامداعى قىل­مىس­تىق ىستەر القاسى وسى ءىستى تاعى ءبىر مارتە قارار بولسا, باسقا شەشىم قا­بىل­دان­باسىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ ال اتالعان ىسكە بايلانىس­تى باستاپقى شەشىمدى شىعارعان اۋ­دان­دىق سوتتىڭ سۋدياسى بىردەن اۋىسىپ كەتكەن. بۇل ءىستى تەرگەگەن تەرگەۋشىنىڭ ءوزى قىلمىسقا شا­تى­لىپ, سوتتالعان دەيدى. جالپى, جا­زىق­­سىز سوتتاۋعا «زاڭدى جاعداي» جا­ساعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىن ولاردىڭ كەلەڭسىزدىگىنەن تاس قاپاسقا قامالىپ, تاعدىرلارى تارك بولعان ەكى بالانىڭ كوز جاسى جىبەرمەگەن سەكىلدى. مۇنى تەككە مىسالعا كەلتىرىپ وتىرعان جوق­پىز. ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي جاعداي قايتالانباۋى ءتيىس. سوندىقتان دا, مەملەكەت باسشىسى ادىلدىك تەك سوتتاردا عانا سالتانات قۇرۋى قاجەت دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل ءسوزدىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا زور. ادامنىڭ ءبارى بىردەي, سوندىقتان دا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتا زاڭى بويىنشا بىردە-ءبىر ادام جازىقسىز جاپا شەكپەۋى قاجەت. ال ونى قامتاماسىز ەتە الاتىن تەك سوت قانا. ەلباسى بۇل تۋرالى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. بىراق, ادىلدىك اۋى­لى­نىڭ توبەسى قاشان كورىنەدى دەپ كوپشىلىك ءالى الاڭداۋلى. ويتكەنى, قازىر ادام بىتكەننىڭ كوزى اشىق: تاريحتان تا, ساياساتتان دا, قۇقىقتان دا حابارى مەن اقپاراتى مول. جامان مەن جاقسىنى قالاي تەز ايىرسا, دۇرىس پەن بۇرىستى دا تەز اجىراتادى. دەمەك, ەشكىم ەشتەڭەگە الدانا قويمايدى. بىراق, قانداي وزىق قوعام بولماسىن, ادامدار اراسىندا جوعارىداعىداي داۋ تۋىنداماي تۇرمايدى. ال داۋ شەشىمىن تابۋى ءتيىس دەيمىز. وندا دا الگى كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق جانداردىڭ كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن داۋدىڭ نۇكتەسىنە ەش­كىم ءشۇبا كەلتىرمەۋى كەرەك. الاي­د­ا, وعان قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ءويت­­كەنى, اركىم وزىنىكىن عانا ءجون دەيدى. بىراق, شىندىعىنا كەلگەندە, ولاردىڭ ءبىرىنىڭ عانا اقيقاتى باسىم ەكەنى داۋسىز. سوندا ونى قايتكەندە, قالاي ايىرۋعا بولادى؟ جانە ەكىنشى تاراپتىڭ كوزىن وعان قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟ دەمەك, قايتكەندە, قالاي عانا قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىكتى ورناتا الۋعا بولادى دەيمىز, ءبىز دە. مۇنىڭ قازىرگى كۇنى ءبىر امالى تابىلدى ما؟ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ادىلدىكتىڭ سوتتاردا سالتانات قۇرا­تى­نىن ەلباسىمىز شەگەلەپ ايتىپ بەردى. ەندى سول ادىلدىكتى ورناتۋ ءۇشىن نە جەتپەي تۇر؟ الدە قازىر ادىلدىكتى ادىلەتسىزدىكپەن ايىرباستاپ العان ادامدار قاتارى كوبەيىپ بارا ما؟ ولاي دەسەك, وندا قانداي سوت بولماسىن بەكىتىلگەن زاڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتە المايتىنداي, ياعني تۋرا شەشىم عانا شىعارۋعا ءماجبۇر قىلاتىن قۇقىقتىق تەتىكتەر قامتاماسىز ەتىلگەن امالدار ىسكە اساتىن كۇن تۋا ما, ءوزى؟ وسى شەتىن ماسەلە توڭىرەگىندە رەتى كەلگەندە ءبىز جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قايرات ماميمەن اشىق اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ول ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن كۇپتى ماسەلەگە وراي: «مىنە, قازىر سول كۇنگە, سول ساتكە دە كەلىپ جەتتىك. قازىر­گى ۋاقىتتا زاڭ ۇستەمدىگىن قام­تاما­سىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭى باستالدى. ال ونداي شارالار ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەنى بارشاعا ايان. ءوزىڭىز ايتقانداي, ادام­دار كەيدە سوت ءىستى زاڭدى قارا­عان جوق, زاڭسىزدىق ورىن ال­دى دەيدى. ولار ونى نەگە ايتادى؟ زاڭسىزدىقتار ورىن الاتىن جاعدايلار بولۋى مۇمكىن عوي. مىنە, ەندى بايقاساڭىزدار, وسىنداي زاڭسىزدىقتارعا جول بەرىلمەۋى ءۇشىن قاجەتتى تەتىكتەر جاپپاي قاراس­تىرىلىپ وتىر», دەدى. راسىندا, بايقار بولساق, ۇلت جوسپارىنا ساي قازىر تاراپتارعا سوتقا جۇگىنۋ مەن سۋديالارعا سوت ءىسىن قاراۋ وڭتايلى بولۋى ءۇشىن سوت جۇيەسىندە كۇردەلى جاڭالىقتار پايدا بولعانى انىق بايقالادى. مۇنداعى العا تارتىلىپ وتىرعان 11 قادامنىڭ بارلىعى دا زاڭدى تۇردە رەتتەلدى. جانە ونى ازاماتتار قۇقىنىڭ تالاپقا ساي قور­عالۋىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن كوپ­تەگەن زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, ۋاقىت تالابىنا تولىق سايكەس كەلە­تىن جاڭا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس پەن «جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەندى. «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. وسىلايشا, بۇگىندە بارلىق دەڭگەيدەگى سوتتار جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭ­ناما بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. ال مۇنداي جاڭالىقتار بۇ­رىن بولمادى ما دەرسىز. بولدى. بىراق زامان اعىسى ءبىر ورىندا تۇرمايدى عوي, دامۋ ءۇردىسى زور. «سول دامۋعا ساي ءبىزدىڭ دە نەگىزگى ماق­ساتىمىز – ادىلدىك. ەندەشە, مىنا زاڭدارىمىز دا زامان اعى­مى­نا ساي پايدا بولعان كەدەرگىلەردى جويىپ, تەك سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدى عانا ۇدەتە تۇسەدى. بۇل, ءبىزدىڭ كوپ­تەن بەرگى مەجەمىز – ۇلتتىق سوت جۇيەسىنە دەگەن حالىقتىڭ جانە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرا بەرۋ», دەيدى توراعا. جوعارىدا اتالعان مىسالعا باي­­لانىستى توراعا ءۇش ساتىلى سوت­تىڭ باسىمدىقتارىنا كەڭىنەن توق­تالىپ ءوتتى. قانداي وزگەرىس بولسا دا, قانداي زاڭ شىقسا دا, ونىڭ ءبارى تەك حالىق مۇددەسىنە ساي قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. سول ايتىلعانداي, سوت جۇيەمىز بەس ساتىلى ما, ءۇش ساتىلى بولا ما, ماسەلە, و دا ەمەس. حالىققا ەڭ باستىسى قۇقىنىڭ تالاپقا ساي قورعالعانى, داۋدىڭ جوعارىداعى زاڭدارعا ساي ءادىل شەشىلگەنى كەرەك. دەمەك, ءۇش ساتىلى دەگەندە ادامدار ودان نە ۇتادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟ «ءيا, نە جاسالسا دا, ول الدىمەن حالىقتىڭ يگىلىگىنە اسۋى قاجەت. سوتتا ادىلدىككە جەتۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار – ءادىل شەشىم. ال مۇنداي جولدىڭ تاريحى ارىدەن باستالاتىن, ابدەن تاجىريبەدەن وتكەن كورنەكتى باعىتى ومىردە قول­دانىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى. ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى ەۋروپانىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە قالىپتاسقان ءۇردىس. دەمەك, بۇل – ءبارىمىز وتە كوپ ايتاتىن, ياعني ادىلدىككە جەتۋدەگى وتە قاجەتتى قۇرىلىم بولىپ تابىلادى. وسى قۇرىلىم ارقىلى ءبىزدىڭ ويلاعان باستى ماقساتىمىز نە؟ باستى ماقسات – سوت ساتىلارىن مەيلىنشە ازايتۋ ارقىلى ازاماتتاردى اۋرە-سارساڭعا سالماي, سوت ادىلدىگىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ! دەمەك, ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسى ءىس بويىنشا سوت شەشىمىنىڭ جەدەل قابىلدانۋىنا نەگىز قالايدى. ەندەشە, بۇدان بىلاي سوتقا ءتۇس­كەن ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىداعى, ياعني, اۋدان­دىق, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردا ءوزىنىڭ ءتۇپ­كىلىكتى شەشىمىن تابا بەرمەك. بۇرىن وبلىستا ادامداردى ءارلى-بەرلى سابىلتىپ قوياتىن, ياعني ءبىرىنىڭ شەشىمىن ءبىرى قايتالايتىن اپپەلياتسيا مەن كاسساتسيا قاتار جۇمىس ىستەگەن ەدى. ەندى بۇل كەمشىلىك قاي­تالانبايدى. وسىلايشا, اپەللياتسيالىق ساتى وبلىستىق سوتتا قالىپ, ال كاسسا­تسيا­لىق ساتى جوعارعى سوتتىڭ قۇزى­رىنا بەرىلدى. مۇنىڭ پايداسى سول, ول سوت شەشىمدەرىنىڭ جەدەل ءارى ساپالى ورىندالۋىنا مول مۇمكىندىك تۋدىرادى. ءىستى نەگىزسىز سوزۋ, ءتۇرلى بۇلتاققا سالۋ سياقتى كەلەڭسىزدىكتى جويىپ, كەيدە سوتتاردىڭ اتىنا ايتىلاتىن الگى «ءىس زاڭسىز قارالدى» دەگەن سەكىلدى نەبىر الىپقاشپا سوزدەرگە تۇساۋ سالعىزادى. ءسويتىپ, بۇل اتالعان قۇرىلىم بۇگىنگى زامان تالابىنان تۋىنداعان وڭتايلى ۇستانىم ەكەندىگىن حالىقتىڭ رازى­لىعىنا بولەنۋ ارقىلى دالەل­دەيتىنى انىق. ويتكەنى, وسى جاڭا­لىقتىڭ ارقاسىندا ءبىرىنشى جانە اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوتتاردىڭ ءرولى كۇشەيەدى. ءىستى قاراۋدا تارا­زى­نىڭ ادىلدىك باسى عانا تارتادى, دەمەك, ونىڭ ماڭىز-دىلىعى مەن مارتەبەسى دە ارتا تۇسەدى» دەيدى قايرات ابدىرازاق ۇلى. دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا زاڭ­دارى­مىزدىڭ الەۋەتى ارتىپ, ماڭىزى كۇشەيدى. قىلمىستىق ساياساتقا باي­لانىستى ءتورت بىردەي كودەكسكە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار دا ەندى. سوعان ساي, مىنە, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا بايلانىستى بىرنەشە قادامنان تۇراتىن ناقتى امالدار دا كورسەتىلدى. بىراق بۇلار قانشا جەردەن «التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەنمەن» ولاردى جۇزەگە اسىرا الاتىن مامان­دار بولماسا, ءالى دە ءبىراز ۋاقىتىمىزدى جوعالتاتىنىمىز راس-اۋ. وسىعان وراي سۋديالىق لاۋازىمعا ۇمىتكەرلەرگە الدىمەن قاتاڭ تالاپ قويىلاتىنى بەكەر ەمەس. بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە. كەيىن بارماق تىستەپ, سان سوقپاس ءۇشىن سۋديالىققا بىردەن دۇرىس ادامدى ىرىكتەپ, تاڭداپ العان ءجون. كوپشىلىك كۇتەتىندەي, سۋديالىققا سوتقا جۇگىنگەن ءار تاراپقا مىناۋ اق, مىناۋ قارا دەپ اقيقاتتى تۋرا ايتىپ بەرە الاتىن بىلىكتى دە, ءبىلىمدى جان تاعايىندالعانى كەرەك. بۇل ماقساتتا كەڭ كولەمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. مىسالى, جوعارى زاڭگەرلىك ءبىلىمى بار, ادامگەرشىلىك ۇستانىمى بەرىك, كەمىندە بەس جىل سوت وتىرىستارىنىڭ حاتشىسى, سۋديانىڭ, پروكۋروردىڭ, ادۆوكاتتىڭ كونسۋلتانتى (كومەكشىسى) نەمەسە زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا كەمىندە ون جىل جۇمىس ءوتىلى بار ۇمىتكەرلەر سۋديالىق قىزمەتكە تاڭدالىنادى. ۇمىتكەرلەر ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن بىلىكتىلىك ەمتيحاندارىن تاپسىرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن بىلۋگە ارنالعان كومپيۋتەرلىك تەستىلەۋدەن وتەدى. ەكىنشىسىندە, سوت پراكتيكاسىنا قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. سودان كەيىن پسيحولوگيالىق تەستىلەۋ جۇرگىزىلەدى. كوردىڭىز بە, مۇنداي تالاپتار تەك سۋديا بولاتىن ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن سىناقتار. ول وسى تالاپتارعا ساي كەلمەسە, سۋديا بولا المايدى. سۋديالىققا كانديدات ءۇشىن بۇرىن ەڭبەك ءوتىلى ەكى جىل عانا بولاتىن. قازىر ولاي ەمەس, الدىندا ايتقانىمىزداي, تالاپ كۇشەيدى. دەمەك, ەندى بەس جىل مەرزىم قاجەت ەتىلەدى. ال تاعىلىمدامادان ءوتۋ ءبىر جىل بولدى. ول تۇراقتى تۇردەگى جانە ەڭبەكاقى تولەنەتىن تاعىلىمداما. ياعني, كانديدات ءوزىنىڭ جۇمىسىنان بوساتىلىپ, تاعىلىمدامادان وتۋگە ءتيىستى. جاڭادان تاعايىندالعان جاس سۋديالار ءۇشىن بۇلايشا ءبىر جىلدىق سىناق مەرزىمىن ەنگىزۋ – سوت سالاسىنداعى ماڭىزدى جاڭالىق. ولار سىناق مەرزىمى كەزەڭىندە اكىمشىلىك, كۇردەلى ەمەس قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردى قارايدى. سىناق مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ونىڭ ناتيجەلەرى وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىسىندا تالقىلانادى. وڭ قورىتىندى العان جاعدايدا, كاسىبي دەڭگەيىنە قاراي سوت ءجيۋريىنىڭ بىلىكتىلىك كوميسسياسى باعا بەرەدى. دەمەك, بىلىكسىز, تاجىريبەسى جوق, تۋرا شەشىم شىعارا المايتىن ادام سۋديالىققا كەلە المايدى. وعان جول جوق ەكەن. ويتكەنى, ساپالى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ – وسىناۋ اۋىر ەڭبەكتى تاڭداعان ادامنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە جانە ادامي قاسيەتتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. ءار داۋدىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇرادى. ونى ەشۋاقىتتا ەستەن شىعارماعان ءجون. «سوندىقتان, بىزدەر دامىعان ەلدەردىڭ وسى باعىتتاعى تاجىريبەسىن تەرەڭ زەردەلەپ, ۇلكەن تالداۋ جاسا­دىق. ءسويتىپ, اقىر اياعىندا سۋديا لاۋازىمىنا كادرلاردى ىرىكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وسىنداي ءمانى زور, مازمۇنى ەرەكشە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى», دەيدى ق.ءمامي. الايدا, كەمشىلىكسىز ادام جوق دەگەنىمىزبەن, سۋديالاردىڭ بىلمەي قالىپ قاتەلەسۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك, ولار قاتە شەشىم شىعارسا نە بىلىكسىزدىكتەن, نە سىبايلاستىق جەمقورلىق جەتەگىندە كەتكەندىكتەن دەپ تۇسىنەمىز. بۇل سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرەدى. وعان جول بەرمەۋ ماقساتىندا, دەيدى توراعا, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسىندا سوت ءجيۋريىنىڭ جاڭا قۇرامى بەكىتىلگەن. مۇنداي جۇيە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ىستامبۇل جوس­پارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلىپ وتىر. بۇل قۇرىلىم قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا بەرەدى. سونىمەن قاتار, سۋديانىڭ ورنىنان ءتۇسۋ قۇقىعىن راستاۋ, ونى توقتاتۋ ماسەلەلەرىن جانە ولارعا قاتىستى تارتىپتىك ىستەردى قارايدى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ مۇنى تارقاتىپ ايتار بولساق, ياعني سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامى بىلىكتىلىك جانە تارتىپتىك كوميسسيالاردان تۇرادى. ولار جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديانىڭ كاسىبي قىز­مەتىنە باعا بەرەدى. بىلىكتىلىك كوميسسياسى 7 سۋديادان تۇرادى, ولار­دىڭ قۇرامىندا وبلىستىق سوت­تار­دىڭ ەكى سۋدياسى, جوعارعى سوتتىڭ ەكى سۋدياسى جانە دوعارىستا جۇرگەن بۇرىنعى ءۇش سۋديا بولادى. ەندى وسى بىلىكتىلىك القاسى الگى سۋديالىققا ۇمىتكەرلەر ءبىر جىل تاعى­لىمدامادان وتكەننەن كەيىن, ولاردان بىلىكتىلىك ەمتيحانىن قا­بىل­دايدى. ال سۋديالىق قىزمەتكە تا­­عا­يىندالعاندار بەس جىلدان كەيىن وسى بىلىكتىلىك القاسىندا تاعى دا ەم­تيحان تاپسىرادى. سونداي-اق, اۋدان­دىق سوتتاردىڭ توراعالارىنا, وبلىستىق سوتتاردىڭ القالىق ءتور­اعا­لارىنا جانە وبلىستىق سوتتار­دىڭ توراعالارى لاۋازىمدارىنا تاعايىندالاتىن ادامنىڭ دا وسى بىلىكتىلىك القاسىندا ەمتيحان تاپسىرۋى قاراستىرىلىپ وتىر. دەمەك, سۋديالاردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيى ۇنەمى باقىلاۋدا دەگەن ءسوز. سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعا تۇڭعىش رەت سۋديا لاۋازىمىن اتقارعان العاشقى جىلعى جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا بەرىلەدى. مۇنداي باعا بەرۋ ءاربىر بەس جىل سايىن وتەدى. سۋديالىق ءوتىلى جيىرما جىلعا تولعان سۋديا كاسىبي قىزمەتىن مەرزىمدىك باعا­لاۋدان بوساتىلادى. بۇعان قوسا تارتىپتىك كوميسسيا دەگەن بار. تارتىپتىك كوميسسيا 9 سۋديادان تۇرادى. ونىڭ قۇرامىنا اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ ءۇش سۋدياسى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ 3 سۋدياسى جانە جوعارعى سوتتىڭ 3 سۋدياسى ەنگەن. تارتىپتىك كوميسسيا سۋديانىڭ ورنىنان ءتۇسۋ قۇقىعىن راستاۋ, سۋدياعا قاتىستى تارتىپتىك ءىس قوزعاۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى. سۋدياعا قاتىستى ماتەريالداردى تارتىپتىك كوميسسيادا قاراۋعا وبلىستىق سوت پەن جوعارعى سوتتىڭ جالپى وتىرىسى تورالقاسىنىڭ شەشىمدەرى نەگىز بولىپ تابىلادى. ال سوت ءجيۋريى سۋدياعا قاتىستى ماتەريالداردى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە قارايدى. سول سياقتى, سۋديالاردىڭ ادەپتىلىگىن دە باقىلايتىن جاڭا ادەپ كودەكسىنىڭ جوباسى قازىرگى ۋاقىتتا دايىن. بۇل كودەكستىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ازاماتتار سۋديانىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە كوڭىلدەرى تولماعان جاعدايدا, جوعارعى سوت جانىنداعى سوت جيۋريىنە شاعىمدانۋعا قۇقىلى. مۇنى از دەسەڭىز, وسىلارعا قوسا سۋديالاردىڭ ەتيكالىق كودەكسىندە سۋديالارعا پرەزيدەنت, حالىق تاراپىنان قويىلعان تالاپتاردىڭ بارلىعى ەسكەرىلدى. كودەكس جوباسى بانگالور قاعيداتى مەن ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە جاسالدى. وسى جاڭا كودەكس سۋديالاردىڭ كەزەكتەن تىس جەتىنشى سەزىندە قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. كوردىڭىز عوي, سۋديالارعا تىك تۇرىپ, تۋرا قىزمەت ىستەۋدەن باسقا بۇلتارۋعا شاما جوق. ويتكەنى, تاپ وسىلاي سۋديالار ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن مەرزىمدىك باعالاۋ, ازاماتتارعا سۋديالاردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى سوت جيۋريىنە شاعىمدانۋ مۇمكىندىگىنىڭ بەرىلۋى – ولاردىڭ كاسىبي ءتارتىبىن نىعايتادى. بۇعان قوسا, سوت تورەلىگى ينس­تيتۋتىن دەربەس وقۋ ورنى رەتىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەميا­سىنان ءبولۋ سوت جۇيەسى ءۇشىن بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋعا جانە قىزمەتتەگى سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگى ابدەن زەردەلەنگەن ەكەن. اتالعان ينستيتۋت جوعارعى سوت جانىنان قايتا قۇرىلىپ, سۋديالاردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋدا تۇراقتى جۇ­مىس ىستەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. اكا­دەميا تۇرىندە جوعارى وقۋ ورنىن قاي­تا قۇرۋ ەلىمىزدىڭ «ءبىلىم تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلە­دى. اكادەميا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتى – مامانداندىرىلعان ماگيستراتۋرادا جوعارى بىلىمنەن كەيىن­گى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, سۋديالار مەن سوت جۇيەسى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارت­تىرۋ, سوت قىزمەتى سالاسىندا عى­­لى­مي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ. وسى ماق­ساتقا وراي, اكادەميانى ءۇش ينستيتۋتتىڭ: زاڭ ينستيتۋتى (مامانداندىرىلعان ماگيستراتۋرا), سۋديالار مەن سوت جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتى جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا قۇرۋ كوزدەلىنگەن. ءبىلىم بەرۋ مەكە­مەسى­نىڭ مۇنداي مودەلىن قۇرۋ رەسپۋب­ليكامىزدا سۋديالار كورپۋسىن دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى جەتىلدىرۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ول تەك جاڭادان قىز­مەت­كە كىرىسەتىن سۋديالاردى عانا دايىن­داپ قويمايدى, بۇگىنگى كۇنى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ دا كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋمەن اينالىسادى. سوندىقتان, سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ جوعارعى سوتتىڭ جانىنان اشىلعانى ءتيىمدى بولماق. ءيا, ءبىز «سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەگەنىمىزبەن, جىعىلعانعا جۇدى­رىق تا جۇمسامايتىن حالىق ەكەن­دىگىمىز راس. بىراق, جوعارىدا كەلتى­رىل­گەن مىسالعا ساي قىلمىستىق ىستەگى العاشقى تەرگەۋ كەزىندە تالاي دورەكىلىك پەن زاڭسىزدىقتىڭ ورىن الىپ جاتاتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. سوندايدا, سوتقا دەيىنگى ايىپتاۋ كەزەڭىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ قالاي جۇزەگە اسى­رىل­ماق؟ ۇستاۋدىڭ, كۇشتەپ قاماۋ­دىڭ اق-قاراسىن كىم ايىرىپ بەرمەك دەپ جۇرت جارىسا سۇرايدى. ەندى, قاي­رات ابدىرازاق ۇلىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, مۇنى تەرگەۋ سۋدياسى جۇزە­گە اسىرادى. ۇلت جوسپارىنىڭ 22-قادامىندا ادام­نىڭ جانە ازامات­تاردىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق قۇقىن شەكتەيتىن بار­لىق تەرگەۋ قىزمەتى ءجو­نىن­دەگى وكىلەتتىكتى تەرگەۋ سۋدياسىنا ءبىر­تىندەپ اۋىستىرۋ كوزدەلگەن. سون­دىقتان, تەرگەۋ سۋدياسى كۇزەتپەن ۇستاۋعا سانكتسيا بەرۋ, ءۇي قاماققا وتىر­عىزۋ, مەديتسينالىق مەكەمەگە كۇشپەن قاماۋ جانە تاعى باس­قا شارا­لاردىڭ زاڭدىلىعىن تەك­سەرەدى. بۇعان قوسا, ول تەكسەرۋ, ءتىنتۋ, الۋ جانە جەكە ادام­دى ءتىن­تۋ ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسى­رۋعا قۇ­­­قىلى. پروكۋرورلار­­مەن ءبىر­گە ازا­­­مات­­­تارىمىزدىڭ قۇقىق­­­­تارىن قور­­عاۋدى قاداعالايدى ءارى اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستاردان بولەك ىستەر بويىنشا كەپىلزات كولەمىن انىقتايدى. وسىلايشا, ول سوتتا ايىپتالۋشى مەن قورعاۋشى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاماسىز ەتىپ, تەرگەۋ پروتسەسى كەزىن­دەگى زاڭ­­­دىق نەگىزدەر مەن قۇقىق­تار­دىڭ ساق­­­تالۋىن جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. سو­نى­­مەن قاتار, سوت الدى­نا بار­­عان­دا كەي­بىرەۋلەردىڭ بۇ­رىن بەرگەن جاۋابى­نان باس تارتا­تى­نى بار. وسىنداي ءدا­لەل­سىز دەرەكتەردى ازايتىپ, ءىستىڭ سوت­قا بۇلتارتپاس ايعاقتار نەگى­زىن­دە جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ – تەرگەۋ سۋديالارىنىڭ باستى مىندەتى كورىنەدى. ادىلدىكتىڭ ناق سوتتا عانا سال­تا­نات قۇرۋ ءۇردىسىن كەڭەيتۋ ماق­ساتىمەن كەزىندە القابيلەر سوتى دا قۇرىلعانى راس. دەگەنمەن, قازىرگى كۇنى وسى القابيلەر سوتى تالاپ دەڭ­گەيىنەن تابىلىپ كەلە مە دەگەن سۇراق تا كوپشىلىكتى مازالايتىن سەكىلدى. مۇمكىن, القابيلەردەن وزگە, ماسەلەن, ءوز ۇلتىمىزدىڭ ەرەك­شەلىگىنە لايىقتى ەتىپ سوت ۇلگىسىن جاساۋ كەرەك پە ەدى؟ ويتكەنى, سوناۋ بۇرىنعى بيلەر سوتىنىڭ ادىلدىگىنە ورىس شارۋالارى دا جۇگىنگەنى تاريحتان بەلگىلى عوي. ەندەشە, قايسىبىر ادامداردى ەجەلدەن قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى قۇقىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, قازاق سوتىن قۇرۋ مۇمكىندىگى ەسكەرىلمەي قالعان جوق پا دەگەن وي دا مازالايدى ەكەن. بۇل ورايدا توراعا: «بۇرىنعى بيلەر سوتىنىڭ قۇرامىن قازىرگى قوعامعا الىپ كەلەيىك دەۋ – ايتۋعا عانا وڭاي. ول بۇگىنگى سوت جۇيەسىنە سول قالپىندا كىرىگە المايدى. «الايدا, ءبىزدىڭ سوت بيلەر سالعان سارا جولدى, ادىلەتتىكتى تۋ ەتكەن تۋراشىلدىقتى, ادالدىق پەن شىنشىلدىقتى بەرىك ۇستانعان, يماندىلىعى باسىم سەنىمدەرىنەن رۋحاني قۋات الامىز. قازىرگى سۋديالار ۇلى بيلەرىمىزدىڭ ءادىل سوتتا كورسەتكەن ۇلگى-ونەگەسىنەن مول تاعىلىم الۋىنا ەش كەدەرگى جوق. ءبىز قاي جاعىنان دا تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە ءبيدىڭ ءادىل بيلىگىنەن تايماۋى­مىز كەرەك. بىزگە ەڭ باستىسى – وسى ۇلى بيلەر قالدىرىپ كەتكەن ءادىل بيلىكتىڭ ونەگەلى جولى. دەگەنمەن, قازاق ەلىنىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى جاڭعىرىپ كەلەدى. ايتالىق, حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن كەلىپ جەتكەن «ەسەلەپ ايىپ تولەتتىرۋ» – ەلىمىزدىڭ جاڭاشا جا­سال­عان قىلمىستىق كودەكسىنەن ورىن الدى دەپ ايتا الامىن. كودەكس­تەگى مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەم­لەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى جەمقورلىق جانە وزگە دە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, سونىڭ ىشىندە پاراقورلىققا دەلدال بولۋ, پارا بەرۋ, پارا الۋ قىلمىستارى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعا ون ەسەدەن سەكسەن ەسەگە دەيىنگى تەڭگە مولشەرىندە ايىپ تارتادى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى ءداستۇرلى قۇقىقتىڭ كەيبىر نورمالارى بۇگىنگى زاڭنامادان ورىن العانىن كورسەتپەي مە؟!» دەيدى. ءيا, سونىمەن حالىق قازىر ءادىل­دىك­تى سوتتان عانا ىزدەيدى. سوت قانا سوڭعى ءسوزدى ايتا الادى. سوندىقتان دا, ەلباسى جۇرت ىزدەگەن ادىلدىك سوتتا عانا تابىلاتىنىن باسا ايتتى. بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى وزگە سوتتارىمىز باستاۋ الا­­تىن ادىلدىكتىڭ شىن مانىندەگى قاي­نارىنا اينالدى دەسەك, ارتىق ايت­قاندىق ەمەس شىعار. وعان سوڭعى جىلدارى سوت جۇيەسىندە اتقارىلعان وراسان جۇمىستار كۋا. جوعارعى سوتتىڭ قازىرگى توراعاسى قايرات ابدىرازاق ۇلى كەزىندە ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى, پارلامەنت سەنا­تى­نىڭ توراعاسى سەكىلدى بەدەلدى قىزمەتتەردى اتقارۋدا حالىق پەن مەملەكەت مۇددەسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسكەن بىلىكتى باسشى, مەملەكەتشىل ابزال ازامات. ونىڭ وتاندىق سوت سالاسىندا كوپتەگەن رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا بەلسەنە اتسالىسقانى ءدۇيىم جۇرتقا بەلگىلى جانە ءالى دە ات ۇستىنەن تۇسپەي كەلەدى. ال ەندى بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز­دى­گىنە 25 جىل تولعالى وتىر. وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەلى­مىز­دىڭ سوت جۇيەسىنىڭ باستى جەتىستىكتەرى قانداي ەكەندىگى تۋراسىندا ول: «البەتتە, دۇنيەجۇزىندە, قاي مەملەكەتتە بولماسىن ادىلدىكتى جۇزەگە اسىراتىن سوت ورىندارى عانا. ءبىز­دىڭ ەلدە ادىلدىك ايتۋ باعزى زامان­نان, ءوزىڭ ايتقانداي, سوناۋ سۇڭ­عى­لا دا شەشەن بيلەرىمىزدەن بەرى قاراي جالعاسىپ كەلەدى. دەمەك, سوتتاردىڭ ادىلدىكتى ورناتۋ قاعي­داتى ەشۋاقىتتا ۇزىلمەيدى. ول سول ءۇشىن دە سوت. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ۇلكەن ماقساتىمىز بار, ول – حالىق پەن ەلدىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋ. سول ارقىلى ەلىمىزدى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرا الۋ. بىراق بۇل وڭاي ەمەس. ويتكەنى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وسى جىلدار ىشىندە بەلىن جازعان ەكونوميكامىز ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ تۇرا الۋى كەرەك. ول ءۇشىن بار سالا, بار ادام ءبىر كىسىدەي ءبىر باعىتتا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى سوت جۇيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ ارقاسىندا, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. الدىمەن سوت جۇيە­سى ءوز الدىنا تاۋەلسىز بولدى. تاۋەل­سىز­دىگىمىزدى باياندى ەتكەن وسى ۋا­قى­ت­تان بەرى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ءجۇ­يەسى, سونىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتىسى – سوت تورە­لىگىن زامان تالابىنا ساي جاڭ­عىر­تۋ جىلدار بويى جۇرگىزىلدى», دەدى. ءيا, راسىندا ەلباسىنىڭ ۇدايى سىن­دارلى تاپسىرماسىنىڭ ار­قا­­سىندا, وتاندىق سوت جۇيەسى حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي دامىپ كەلەدى. عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» ينديكاتورى بويىنشا قازاقستاننىڭ رەيتينگىسى جىل سايىن جاقسارۋدا. ماسەلەن, 2015 جىلعى دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدىڭ وسى رەيتينگتەگى كورسەتكىشى 86 ورىننان 72 ورىنعا كوتەرىلىپ, 14 پوزيتسياعا جاقساردى. 140 ەلدىڭ سوت جۇيەسى سى­ن­عا تۇسكەن الەمدىك رەيتينگ بو­يىن­­شا, بۇل – جاقسى كورسەتكىش. تاعى ءبىر مىسال. دۇنيەجۇزىلىك بانك­­تىڭ رەيتينگىسىندە سوتتاردىڭ جۇ­مىسى «كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىن­دالۋىن قامتاماسىز ەتۋ» يندي­كاتورى بويىنشا باعالانادى. وسى ينديكاتور بويىنشا وتكەن جىلى قازاقستان ءوز كورسەتكىشىن 5 پو­زي­تسياعا جاقسارتىپ, 189 ەلدىڭ ىشىندە 9-شى ورىندى يەمدەندى. قازاقستاندىق سوت كورپۋسىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىن 2015 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جۇرگىزگەن تاۋەلسىز الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ءنا­تي­­جەلەرى دە راستاپ وتىر. ساۋالدا­ماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 71,3 پايى­زى سۋديالار جۇمىسىنا قانا­عات­تانۋشىلىق بىلدىرگەن. بۇل – ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالىپ جاتقان سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە سوت­تار­دىڭ جۇمىسى جاڭا ساپالى دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. وسىلايشا, نە­عۇرلىم كاسىبي, اشىق, قولجەتىمدى, ساپالى جانە تاۋەلسىز سوت جۇيەسى نىعايىپ, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا نىق سەنىممەن جۇگىنۋىنە مول مۇمكىندىك تۋعىزىلعانىن كوردىك. بۇل جەتىستىكتەر ادىلدىككە جەتۋدەگى ناقتى سوت كەپىلى ەكەندىگىن تاعى دا دالەلدەي تۇسەدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».