جارقىن جول

دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنان ورىن الۋ ماقساتىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ بارىسى الماتى وبلىسىنىڭ سوت جۇيەسىندە دە تالاپقا ساي اتقارىلۋدا. بۇل رەتتە الماتى وبلى­سىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق №1 سوت توراعاسى باقىتكەلدى تۇرلىبەكوۆ ءبىزدىڭ بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ قايتارعان ەدى. – باقىتكەلدى تاماشا ۇلى, اۋەلى سوت جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن وزگە­رىستەر تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. – ەلباسى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا ار­نالعان «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا سوت جۇيەسىنە جارقىن جول اشتى. قانداي دا ءىستى قاراۋ كەزىندە ونىڭ جاريا­لىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ, سوت­تىڭ مىندەتتىلىگىن كورسەتۋ ارقى­لى سۋديانىڭ بەدەلىن كوتەرۋ العا قويىلۋدا. ناتيجەسىندە ازا­ماتتىق, قىلمىستىق, اكىمشىلىك ىستەر تولىعىمەن اۋديو جانە بەينەتاسپالارعا جازىلىپ, سوت ءماجىلىسى اشىق وتكىزىلەدى. سونىڭ ارقاسىندا سوت ماجىلىسىندەگى ءتار­تىپ بۇزىلماي, ايتىلعان ءار ءسوز, ياعني بەرىلگەن جاۋاپ ەش وزگەرىسسىز ساقتالادى. سوت حات­شى­لارىنىڭ جۇمىسى دا جەڭىلدەتىلىپ, ياعني اۋديو جانە بەينەتاسپا پاي­دالا­نىلعاندىقتان سوت حاتتاماسى قىس­قاشا عانا جازىلادى. – بۇل جاريالىلىقپەن ءبىر­گە حالىققا تيىمدىلىك تە بەرگەن شىعار؟ – البەتتە, وسىعان دەيىن سوت جۇيەسى 5 ساتىدان تۇرعانى ءما­لىم. ەندى ول اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ 3 ساتىعا قىسقاردى. حالىق قازىر ءبىرىنشى ساتىدا شىعارىلعان شەشىم مەن ۇكىمگە كەلىسپەگەن جاعدايدا وب­لىستىق سوتتاعى اپەللياتسيالىق ساتىعا جۇگىنەدى. ەگەر ەكىنشى ساتىدان قاناعاتتانباسا, جوعارعى سوتتىڭ كاسساتسيالىق ساتىسىندا داۋعا نۇكتە قويىلادى. بۇل ءوز­گەرىس بۇگىندە ەلدىڭ كوڭىلىنەن شى­عىپ, ءمانىنىڭ زور ەكەندىگىن از ۋاقىتتا-اق دالەلدەدى. ناتيجەسى جاقسى. سونىمەن بىرگە, تاعى ءبىر جاڭالىق – كوپتەن كۇتكەن, ياعني, جەتىلگەن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس قابىلدانىپ, مەملەكەت باسشىسى تەك جوعارعى سوت جۇيەسىنىڭ عانا ەمەس باس پروكۋراتۋرانىڭ, قوس پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ جانە زيالى قاۋىمنىڭ الدىندا وسىناۋ قۇندى قۇجاتقا قول قويدى. بۇل ازا­ماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ ءرولىن كوتەرۋ بولىپ سانالادى. وندا جوعارىدا ايتىلعان 3 ساتى تولىعىمەن قارالعان. سونداي-اق, وسىعان دەيىن قولدانىلعان ەسكى كودەكسكە قاراعاندا كوپ وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن. سوت شەشىمى مەن ۇكىمىنىڭ ساتىلار­دا قارالۋ مەرزىمى ۇزارتىلعان. مىسالى, بۇرىنعى زاڭناماعا سايكەس ءبىرىنشى ساتىدا شەشىم شىق­قاننان كەيىن 15 تاۋلىك ءىشىن­دە ەكىنشى ساتىعا ارىز بەرىلىپ ۇلگەرگەن جاع­دايدا قارالسا, ەندى سول ۋاقىت جاڭا كودەكستە ءبىر ايعا دەيىن سوزىلعان. سونىمەن قاتار, ىستەردى قىسقارتىپ قاراۋدا مەدياتسيا ءتارتىبىن قولدانۋ دا بار, ياعني ەكى جاقتى تابىستىرۋ, زاڭناما اياسىندا ءوزارا كەلىسىمگە كەلتىرۋ كوز­دەلگەن. بۇل زاڭدىلىقتى سارالاي بىلسەك, باياعى قازاقتىڭ بيلەرى اتقارعان قىزمەتكە ءدوپ كەلىپ وتىر دەپ ويلايمىن. تەرەڭىرەك ويلانا تۇسسەك, قازاقتا: «الدىڭا كەلسە اكەڭ­نىڭ قۇنىن كەش», دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعاندىعىن اڭعارتادى. كىنالى بولىپ الدىڭا كەلدى مە, كەشىرە ءبىل. مەدياتور سۋديا دەگەن جاڭا تەرمين شىقتى. العاشىندا زاڭگەرلەر, جالپى قۇقىقتىق ءما­دەنيەتى جوعارى, ياعني زاڭدى ءبىلىپ, سىيلاپ, قۇرمەتتەي الاتىن ادامداردان توپتاسقان مەدياتورلار بولەك تۇلعالار بول­عان. ال قازىر ءبىز سوت پروتسەسىنە دايىندىق كەزىندە ەكى تاراپ اراسىندا تۋىنداعان داۋدى قانداي جاعدايدا بىتىمگەرشىلىكپەن شەشۋگە بولاتىنىن تۇسىندىرەمىز. ەگەر تاراپتار تۇسىنىستىك تانىتىپ جاتسا باستالعالى تۇرعان سوت ءماجىلىسىن توقتاتىپ, ءۇزىلىس جاريا­لاپ, تاراپتارعا پسيحولوگيالىق قىسىم بولماس ءۇشىن مانتيانى شەشىپ, بولەك بولمەدە ەكى جاقتى تابىستىرۋ قىزمەتىن اتقارامىز. سول بولمەدە تاراپتار مەدياتسياعا كەلىسسە, سوت ءماجىلىسى جۇرگىزىلەتىن زالعا بارىپ ءۇشىنشى جاققا ءمان-جايدى جاريالايمىز. – ەندى ءوزىڭىز باسشىلىق جاساپ وتىرعان مامانداندىرىلعان جاسوسپىرىمدەر ءىسى جونىندەگى سوت جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىس تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟ – بۇل سوتتىڭ اتى ايتىپ تۇر­­­­عانداي, ءبىز كوبىنەسە جاس­وس­پىرىمدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ, قارايمىز. ءومىر بولعان سوڭ بالا قۇقىعى بۇزىلماي ما, ولاردىڭ الاڭسىز وسۋىنە اسەر ەتپەي مە دەگەندەي, ءتۇرلى جاعدايلاردى مە­دياتسيالىق تارتىپپەن بەكىتەمىز. بۇل بۇرىن بولماعان جاڭالىق. بيىل مامانداندىرىلعان اۋدان­ارالىق سوتتىڭ قۇرىلعانىنا 4 جىل تولدى. وسى سوتتىڭ جۇمىسىن جان-جاقتى قامتۋ ماقساتىندا رەس­پۋبليكامىزدا جاسوسپىرىمدەر ءىسى جونىندەگى ادىلەت ورگاندارى قۇرىلدى. وركەنيەتتى دامىعان مەملەكەتتەر تاجىريبەسىنەن الىنعان بۇل يگى قادام جاسوسپىرىمدەر ءجو­نىندەگى پوليتسيا, پروكۋراتۋرا جانە قورعاۋشىلار القاسى بولىپ جاڭا قۇرىلىمدارمەن جال­عاسۋدا. وسى ورگانداردىڭ ور­تا­لىعى مامانداندىرىلعان جاسوسپىرىمدەر ءىسى جونىندەگى سوت بولۋى كەرەك. سوندىقتان ءبىز قارايتىن ىستەر اۋ­قىمى جىلدان جىلعا وسۋدە. مىسالى, اتا-انانىڭ بالاعا قاتىستى قۇقىعىن شەكتەۋ, ءتىپتى اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرۋ, بالانى اسىراپ الۋ, بالانىڭ اتا-انالارى بولەك تۇرعان جاعدايدا بالانىڭ تۇراتىن مەكەنجايىن انىقتاۋ, ەگەر اتا-انا ءوزارا كە­لىسە الماسا سول بالانىڭ بولەك تۇراتىن اكەسىمەن بە, شەشەسى­مەن بە كەزدەسىپ تۇراتىن ۋاقىتىن انىق­­تاۋ تۋرالى ازاماتتىق ىستەردى قاراعان ەدىك. كەيدە دۇنيەگە كەلگەن بەيكۇنا ءسابيدى اكەسى پەرزەنتىم دەپ قاراماي تاستاپ كەتكەندە سول بالانى اسىراۋ اناسىنا اۋىر ءتيىپ, ءتۇرلى قيىندىققا تاپ بولاتىنى بار. مىنە, سول بالا تاعدىرىنا قاتىستى ءىستى, ياعني جاۋاپسىز اكەدەن اليمەنت ءوندىرۋ ماسەلەسى بىزدە قا­رالاتىن بولدى. سونىمەن قاتار, زاڭدى, زاڭسىز بىرنەشە نەكەگە وتىرىپ العان اكەلەردىڭ ءار وتباسىندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارى دا بولادى. سونداي جاعدايدا 3 بالادان اسسا اليمەنت تولەۋ زاڭدا كورسەتىلگەن. ول دەگەنىمىز, ايلىق جالاقىسى ەمەس جالپى تابىسىنىڭ 50 پايىزى اي سايىن اليمەنت بولىپ تولەنۋى كەرەك. جالپى, بۇل ماسەلە تاجىريبەدە بار. باستى ماقساتىمىز سوتتىڭ اشىق­­تىعىن كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. سوتتىڭ قاشان قانداي شەشىم شىعارىپ وتىرعانىن حالىق ءبىلۋى كەرەك. سوت ءماجىلىسى وتەتىن زالعا ورناتىلعان بەينەتاسپا وبلىستىق جانە جوعارعى سوتپەن ءبىزدى تىكەلەي بايلانىس جاساۋ مۇمكىندىگىن بە­رەدى. ارنايى جاساقتالىپ وتىراتىن سۋديالار استانادا وتىرىپ ءار اۋدان, قالادا سوت ءماجىلىسى قالاي ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كورىپ وتىرادى. سوت ماجىلىسىندەگى ءار قيمىل كورىنىپ, ايتىلعان ءسوز ەستىلەدى. بۇل سۋديانىڭ سوت ءماجىلىسىن جۇرگىزۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, سويلەۋ مادەنيەتىن كوتەرەدى. وسىنىڭ بار­لىعىن سوت ءماجىلىسى باستالار ساتتە وعان قاتىسۋشىلارعا ايتىپ ۇعىن­دىرامىز. ەگەر سوت ماجىلىسىنە قاتىسۋدان باس تارتقان ادام بەينەتاسپا جازاتىن ديسكىسىن بەرسە سول كۇنگى ءماجىلىستى تولىعىمەن جا­زىپ بەرەتىنىمىزدى دە ەسكەرتەمىز. بۇل جاۋاپكەرشىلىك سوت زالىنا قاتىسۋشىلاردىڭ دا بەي-بەرەكەت سويلەمەي, ءبىرىنىڭ ءسوزىن ەكىنشىسى بۇزباي, كەدەرگى كەلتىرمەي ءتارتىپ ساقتاۋىنا ىقپال ەتەدى.  اڭگىمەلەسكەن نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان».  الماتى وبلىسى.