ديامات (ديالەكتيكالىق ماتەرياليزم), يستمات (تاريحي ماتەرياليزم), عىلىمي كوممۋنيزم پاندەرىنە بەس جىلعى ۋنيۆەرسيتەت وقۋىنىڭ ءۇش جىلىن, ءبىر جىلىن كپسس تاريحىنا ارناعانبىز. 55 توم ەڭبەكتىڭ, ارينە, ءبارىن كەمىرىپ وقىدىم دەي المايمىن. سوندىقتان دا لەنيننىڭ بۇل ءسوزىن ۇشىراستىرماپپىن. نۇراعاڭ, نۇرماحان ورازبەكوۆ رەداكتورىمنان ەستىدىم مۇنى. – «لەنينشىل جاس» گازەتىندە قىزمەت اتقاراتىنمىن. ءبىر ماتەريالىمدى رەداكتور جاريالاماي قويدى. سالىپ ۇرىپ باستىعىما جەتىپ بارىپ, ءمان-جايدى سۇرادىم. «قارا يۆان» دەگەن سوزىمە ەكى شوقىپ, ءبىر قاراپ, ساۋىسقانداي ساقتانىپ وتىر ەكەن. «وۋ, ۆلاديمير ءيليچتىڭ پالەن تومىنىڭ پالەنىنشى بەتىندە تۇر عوي. كوسەمنىڭ ءوز سوزىنەن نەگە قورقامىز» دەپ كەۋدەلەدىم كەلىپ. «جوق, بولمايدى. مۇنداي سوزدەرى بار شىعار. بىراق, ءبىز باسا المايمىز» دەپ ءمىز باقپادى. رەداكتوردىڭ اتى رەداكتور. اقىرى, يلاندىرا الماي, سالىم سۋعا كەتكەنى بار, – دەپ كۇلدى نۇراعاڭ. وزەگىن ورتەگەن زاپىرانداي اششى كۇلكى ەكەنىن ۇقتىم. اعامىز قاپالانعان جاعدايدىڭ ءبىرتالايىن ءبىز دە باستان وتكەرگەنبىز. ء«ىش قازانداي قاينايدى, كۇرەسەرگە دارمەن جوق» بولعان تالاي رەت. گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋى داۋىرلەپ تۇرعان كەز. بۇكىلوداقتىق ءحىح پارتيا كونفەرەنتسياسى وتكەن. ءبارىنىڭ اۋزىنان جالىن اتادى «دەموكراتيا» دەگەندە. تۇگەل سايلانۋ كەرەك. اۋپارتكوم حاتشىلارى بۇرىننان سايلانادى. ەندى پلەنۋم نەمەسە بيۋرو مۇشەلەرىن سايلاعاندا مىندەتتى تۇردە بالامالى كانديداتتار بولۋ كەرەك. قايتا قۇرۋ تالابى بويىنشا. نەشە ءتۇرلى سايلاۋدى كوردىك. باسقالارىن ايتپاعاندا, وبلىس باسشىسىن سايلاۋ ءۇشىن ەكى تاۋلىك ىرعاستىق. اقىرى, وبكوم ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا باسقا ۇلت وكىلى وتە شىقتى. ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, شاحتا, زاۋىت, سوۆحوز ديرەكتورلارى تۇگەل داۋىسقا ءتۇستى. ءتىپتى, رەداكتسياداعى ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىنە (ىشىندە ءوزىم دە بارمىن) شەيىن سايلاندىق. جارايدى, ءبىز بىرتەكتى قازاقتارمىز عوي. باسقا ۇلتتار ارالاسقان جەرلەردە قازاقتىڭ حاتشىلارى دا, دەپۋتاتتارى دا, تالاي مارعاسقا ازاماتتارى دا سايلاۋلاردا وڭباي وماقاسىپ, جاپپاي جەڭىلدى. قايتا قۇرۋ دەموكراتياسىنىڭ سانى از ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىن وسىرمەيتىنىن, قايتا وشىرەتىنىن 1990 جىلى كومپارتيانىڭ ورگانى «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جازعانمىن. تاريح تەگەرشىگى سولاي اينالۋعا ءتيىس ەدى. ۇلى دەرجاۆانىڭ ورتاق قازانىنا بوساعادان عانا سىعالاپ جۇرگەن قازاقستانداعى ءجۇز ۇلتتىڭ ىشىندەگى قازاقتارعا كسرو-نىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعان كومپارتيا دا, جەتپىس جىل اينىماس دوس, باۋىر بولىپ كەلگەن اعا ۇلتتىڭ دا, باسقا ۇلتتىڭ دا حالقى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن كەشىرە المادى. ەلگە كيە, جەرگە يە ەكەنىمىزگە دە قاراعان جوق. جالعان ينتەرناتسيوناليزم شىرىگەن جۇمىرتقاداي ءبىر-اق كۇندە جارىلدى دا قالدى. ءسويتىپ, قازاقستانداعى حالىقتار بىرلىگىنىڭ, ۇلتتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى وسىلاي كۇل تالقان بولعانىن كوزبەن كوردىك. ەلىمىز ەسىن جيدى, حالقىمىز الدى-ارتىن پارىقتاي باستادى. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ ءجۇرىپ جەتپىس-اق جىل ىشىندە لەنين ايتقان «قارا يۆانعا» ءوزىمىز اينالىپ كەتە جازداپپىز. اللا ساقتادى, پەرىشتە قاقتى. انشەيىندە, كونەگىن سىرتقا سالىپ, الىپ دەرجاۆانىڭ اتقوراسىنا كىرمەيمىن دەپ ەر-توقىمىن موينىنا الىپ تۋلاۋعا ءازىر تۇراتىن كاۆكاز, بالتىق جاعالاۋىنىڭ مىنەزى شالكەس وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ ءوزى جۋاسىپ قالعان كەز. سول تۇستا اقىرىپ تەڭدىك سۇراپ, اتويلاپ شىققان جەلتوقسان كوتەرىلىسىن جاساعان قازاق جاستارى مىزعىماستاي كورىنگەن وداقتىڭ ىرگەسىن ءىرىتىپ, شاڭىراعىن شايقاپ, تاۋەلسىزدىك تاڭى راۋانداپ اتقان ەدى. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق ءۇشىن. تاۋبەمىزدى ايتقانبىز سوندا ءبارىمىز. بىرتەكتى ۇلت – ءبىرتۇتاس مەملەكەت پەندە بولعان سوڭ ادام بۇرىن كورگەن قورلىعى مەن ازابى ءۇشىن, كەمسىتۋ مەن كەلەمەجدەۋدىڭ, تۇيەدەي شوكتىرۋ مەن شومىشتەن قاعۋدىڭ نەبىر سوراقىلىعى ءۇشىن ەسە قايتارۋى ادىلەتتى كورىنۋى مۇمكىن. باي مەن باعلاندى, قوجا مەن مولدانى بيشىكپەن قۋعان جارلى-جاقىبايلار بيلىگى سولاي ىستەگەن. بۇل – كومپارتيا كوسەمدەرىنىڭ قولدارىنان كەلگەن, اقىلدارى جەتكەن ساياساتى ەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ جاس مەملەكەتتى ىدىراتپايتىن, حالىقتى الا قويداي بولە قىرىقپايتىن, قايتا ءبىر ماقساتقا, ءبىر مۇراتقا جۇمىلدىراتىن سونارعا سالىپتى ەلىمىزدى. مۇنى 25 جىل وتكەن سوڭ عانا بايىپتاپ وتىرمىز. ول كەزدە ءبىرىمىز قولدادىق, ءبىرىمىز قارسى بولدىق. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى دە المادى. قارسى بولعاندار كەشەگى تىزەسىن باتىرعانداردى ءبىر تىلدە سويلەيتىن حالىققا تەز ارادا اينالدىرۋدى ۇسىندى. نيەتتەرى دۇرىس-اق, ارينە. بىراق باسقا ۇلتتارعا وتە قولايلى الەۋمەتتىك, مادەني, ساياسي جاعداي تۋعىزىلعان كۇننىڭ وزىندە ورالدا, قىزىلجاردا, وسكەمەندە ورمانعا قاراپ قوبالجىعاندار بولدى. ءبارىن ەلباسىنىڭ پاراساتتى ساياساتى بايسال تاپتىردى. البىرتتىق اڭعىرت قادامعا باستايتىنى ايان. «اسىققان – شايتاننىڭ ءىسى» دەگەن عوي بابالارىمىز. وسى قاراعاندىنىڭ ءوزى تولقىپ بارىپ ن. نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا باسىلعانىن كوزبەن كوردىك. شاحتەرلەر كوشەگە شىعىپ كەتتى. ول كەزدەگى «كاراگانداۋگول» كومبيناتىندا عانا 100 مىڭنان استام كەنشى جۇمىس ىستەيدى. وسىلاردىڭ بارىنە ەمەس, تەك جارتىسىنا يە بولىپ كور. ادەتتە, ەكونوميكالىق تالاپتىڭ سوڭى ساياسي تالاپتارعا ۇلاسىپ, ارتى قيانكەسكى تەكەتىرەسكە, قانتوگىسكە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن باسقا ەلدەردىڭ مىسالىنان بايقادىق تالاي رەت. ەنشىمىزدى الىپ, وداقتان ءبولىنىپ شىققان بەتتە وبلىسقا شاحتا ديرەكتورى پ.نەفەدوۆ باسشى بولىپ تاعايىندالدى. ءارى قومسىندىق, ءارى كەتكەن ەسەمىز قايتپادى-اۋ دەگەن وكپەمىز دە بولدى. بىردەن-ءبىر دۇرىس جانە كورەگەندى شەشىم ەكەن. توپان سۋداي تولقىپ تۇرعان شاحتەرلەردىڭ ءتىلىن شاحتەر, سانى باسىم ۇلتتىڭ وكىلى عانا تابادى ەكەن. كەيىن ءبارى ورنىنا كەلدى. نەگىزى ۇلكەن ساياسات اۋىلداردا, ءتىپتى, اۋدانداردا ەمەس, وبلىس ورتالىقتارىندا, ارينە, استانادا جاسالادى. قاراعاندىدا ەڭبەك جولىن باستاپ, وسىندا شاربولاتتاي شىڭدالىپ شىققان نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەنشىلەر قالاسىنىڭ جاي-جاپسارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن. حالىقتار ميداي ارالاسقان ايماق ەدى ول كەزدە وبلىس. كارلاگ, تىڭ كوتەرۋ, بۇكىلوداقتىق ماڭىزى بار ماگنيتكا قاراعاندىعا تالاي ۇلتتىڭ وكىلىن ەركىنەن تىس جەلكەلەپ تە, جەلپىنتىپ تە توقايلاستىرعان. ءۇشىنشى كومىر وشاعى تاعى وسىندا. قازىرگە دەيىن بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى ەلدەردە: «گدە, گدە, ۆ كاراگاندە» دەگەن ءسوزدىڭ حالىق اۋزىنان, كينوفيلمدەردەن تۇسپەۋى سودان. 1976 جىلى قازگۋ ءبىتىرىپ قاراعاندىعا كەلدىم. قازاق كەزدەستىرە الماي شوشىدىم. اۆتوبۋستا جالعىز ءوزىڭ عانا كەلە جاتاسىڭ. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايدى, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپايدىنىڭ» ناعىز ءوزى. قالادا تازا قازاقشا جۇمىس ىستەيتىن ءتورت-اق مەكەمە بار ەكەن. قازىرگى №7 جانە №2 مەكتەپ-ينتەرنات, ساكەن تەاترى جانە «ورتالىق قازاقستان» گازەتى. بالالارىمىز تۇگىلى, ءوزىمىز ورىسشالاپ كەتە جازدادىق. ساناق مالىمەتىن كەلتىرسەم, ءبارى تۇسىنىكتى بولادى. كەڭەس وداعى تۇسىندا بىرنەشە رەت ساناق جۇرگىزىلگەن. سونىڭ قاراعاندى قالاسى بويىنشا عانا تسيفرلارىنا جۇگىنسەك, جاعاڭدى ۇستايسىڭ. 1959 جىلى كومىرلى قالادا 382 494 ادام تۇرعان. سونىڭ 33 494-ءى عانا قازاق (8 پايىز), 207 842 -ءى ورىس (54 پايىز), 37 103-ءى (9 پايىز) ۋكرايندار بولعان. كسرو-نىڭ تاعى ءبىر ساناعى 1979 جىلى جۇرگىزىلگەن. قولداعى مالىمەت بويىنشا قاراعاندىدا 566 766 ادام ءومىر سۇرگەن. سونىڭ 56 431-ءى (10 پايىز) عانا قازاق. اراداعى 20 جىل ىشىندەگى ءوسىم – 2 937 عانا. تەرەڭ ويعا باتىراتىن تسيفر ەمەس پە؟ قاراعاندىعا ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ اعىلىپ كەلۋىنىڭ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازشىلىققا اينالۋىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى جەتەرلىك. كەڭەس وداعىنا كومىر مەن تەمىر, يادرولىق پوليگون, كوسمودروم كەرەك بولاتىن. كومپارتيا از قازاقتىڭ كوز جاسى كول بولعانىن قايتەدى. سوتسياليزم مەن كاپيتاليزم تايتالاسىندا ءبىر ۇلتتىڭ قۇربان بولۋى وداق كوسەمدەرى ءۇشىن ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ شىعىنىنداي كورىنگەن. باسقا ۇلتتاردىڭ كوبى كارلاگ-قا ايدالىپ, ءبىرشاماسى جەر اۋدارىلىپ, ەندىگى ءبىر بولىگى كومسومولدىق قۇرىلىستارعا كەلگەندەر. بىرەۋدى كىنالاۋدىڭ رەتى جوق. قازاقتىڭ ماڭدايىنا سونى جازىپ تۇر. كوشىپ كەلگەندەر قازاقتىڭ باۋىرمالدىعى ارقاسىندا تەز جەرسىندى, ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگەم دەگەن جوق.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ماقالاسىندا: «ەل» سوزىندە ۇلكەن بىرىكتىرۋشى كۇش بار, ويتكەنى, بارلىق ۋاقىتتاردا دا تۋعان جەر قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ جاقىن جانە وزىنە تارتۋشى قۇندىلىق بولعان جانە بولىپ قالا بەرەدى», دەپ جازادى. راس, ءبىزدىڭ باسقا ۇلتتارمەن كوپ ارالاس-قۇرالاستىعىمىز بار باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا. بۇگىنگى ۇرپاق – سول كوشىپ كەلگەندەردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرى. ء«بىز وسى جەردە تۋعانبىز, وتانىمىز – قازاقستان» دەپ وتىرادى وزدەرى. الاكوزدەمەيمىز, باۋىرعا تارتامىز. ەلباسى ماقساتى دا – وسى.
ء«بىزدىڭ جولىمىز – ول بىرلىك جولى جانە ازاماتتىق بىرتەكتىلىك نەگىزىندە ۇلتتى دايەكتىلىكپەن قالىپتاستىرۋ جولى. قازاقستاندىقتاردىڭ ازاماتتىق بىرتەكتىلىگى مەن بىرتۇتاستىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ءتورتىنشى رەفورمانىڭ ءمانى دە ءدال وسىندا», دەپ تۇيىندەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ماڭگىلىك ەل «التىن وردا» داۋىرىندە التى الاشتىڭ ءبىر بۇتاعى – ون سان نوعاي ءب ۇلىنىپ, قازاقتان ىرگە بولگەن. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن بابالارىمىز. ساياق كەتتى دە نوعاي تالاندى, قازاق ورداسى ورتايدى. «التىن وردا» السىرەپ, اقىرى تاراپ تىندى. ابىز تاريحىمىزدىڭ بۇگىنگى شاكىرتتەرىنە ۇستاز رەتىندە بەرگەن ساباعى وسىنداي. ەلباسى ن. نازارباەۆ ءتۇبى ءبىر تۋىستاس حالىقتارمەن قوسا, ءجۇزى باسقا, جۇرەگى ءبىر ۇلت وكىلدەرىن ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي ۇيىستىرىپ, ءبىرتۇتاس ەلگە اينالدىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. «بىزدە قازىردىڭ وزىندە ەكى نەگىز بار. ولاردى دامىتا وتىرىپ ءبىز ءوزىمىزدىڭ بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلتتى دايەكتى تۇردە نىعايتا بەرەمىز. بىرىنشىدەن, ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى... اسسامبلەيا – ءبىزدىڭ قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتىڭ نەگىزى دە وسى... بىرتەكتىلىك پەن بىرتۇتاستىق بويىنشا بۇكىل جۇمىستى ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اينالاسىندا تۇزەتىن بولامىز. ول شەشۋشى قاعيدات», دەپ ماسەلەنىڭ ءمانىن جىلىكتەپ بەرەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. راس, وسى اسسامبلەياعا كۇنى كەشەگە دەيىن كوبىمىز قىرىن قارادىق. جەرگىلىكتى ۇلتتى جەتىستىرمەي تۇرىپ, وزگەلەردە نەمىز بار دەگەن وزىمشىلدىك وكتەمدەپ تۇردى وزەگىمىزدە. وسى ءوزىمىز سياقتى جەكە مەملەكەت قۇرعان وداقتىڭ بۇرىنعى كەيبىر رەسپۋبليكالارىنداعى ۇلت, اسىرەسە, ءتىل ماسەلەسىندەگى قيعاشتىقتىڭ ارتى نەگە اپارىپ سوققانى بەلگىلى. ءالى ءبىر مامىلەگە كەلە الماي جاتىر. وسىدان كەيىن عانا ەلباسى قۇرعان اسسامبلەيانىڭ قادىرىن ۇعىندىق. بولاشاقتى بولجاۋ, الىستى ويلاۋ وسىنداي-اق بولار. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق ۋاقىتىندا جاقسى ءبىر ءۇردىس بايقالادى. باسقا ۇلتتاردىڭ بەتى بەرى قارادى. مەملەكەت قۇرۋشى بىزدەردىڭ ماڭىمىزعا توپتاسا باستادى. مىسال كوپ. الەم مويىنداعان ايگىلى قاراعاندىلىق بوكسشى گ.گولوۆكين: «اكەم – ورىس, شەشەم – كورەي, ءوزىم – قازاقپىن», دەپ جاي جارناما ءۇشىن ايتا سالماعان بۇل ءسوزدى. شارشى الاڭعا قازاق شاپانىمەن شىعىپ, جەڭىسكە جەتكەن سايىن كوك تۋىمىزدى اسپانداتىپ, قازاقشا اتويلايدى: «العا, قازاقستان!» دەپ. ال, 52 پۇت (832 كگ) كىردىڭ تاسىن كوتەرگەن بالۋان شولاقتىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزىندەي اۋىر اتلەتشى ي.يلين شەتەلدە ەلىمىزدىڭ گيمنى قاتە وينالعاندا تابانداپ تۇرىپ قايتا شىرقاتتى. بۇل – قازاقستاندىق پاتريوتيزم. ايتپاقشى, كەزىندە ەكى-اق قازاق مەكتەبى بولعان قاراعاندىدا, ارالاس وقۋ ورىندارىن قوسپاعاندا, ءدال قازىر 10 قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ تۇر. وبلىستا باسقا ۇلتتىڭ 788 بالاسى قازاق مەكتەبىنىڭ پارتاسىندا وتىر. سەڭ ءجۇردى دەگەن وسى. تاياۋدا عالامتوردان وڭتۇستىك وڭىردەن 400 وتباسى سولتۇستىك قازاقستانعا قونىس اۋدارعانىن وقىدىم. ءىشىم جىلىپ قالدى. تالاي كوشتى باستان وتكەرگەن كوشپەندىلەر ۇرپاعىمىز عوي. اسىرەسە, جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا ءجيى بولعان كوشى-قون. ايتالىق, قارقارالىنى جايلاپ وتىرعان بۇگىنگى تۇرعىنداردىڭ اتا-بابالارى بۇرىن تۇركىستان توڭىرەگىن, سىر بويىن جايلاعان. قازداۋىستى قازىبەك بي باستاپ 1740 جىلى قارقارالى وڭىرىنە قونىستانادى (ا.بايتۇرسىنوۆ «اقجول» 153-بەت, الماتى. «جالىن» باسپاسى. 1991 ج.). «ەنشىسى بولىنبەگەن قازاقپىز» دەيتىن حالقىمىزعا ۇلى دالانىڭ قاي پۇشپاعى بولسىن ءوز جەرى. سوعان وراي, وڭتۇستىكتە تىعىز وتىرعان حالىق سولتۇستىككە قونىس اۋدارسا, كەڭ ولكەدە كوسىلە شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ, مالى مەن جانىن ەسەلەپ ءوسىرىپ, ورتايىپ تۇرعان تەرىسكەيدىڭ ىرگەسىن بەكىتە تۇسەدى عوي. بۇل دا باعدارلامانىڭ باياندى بولا باستاعانىنىڭ ناقتى ناتيجەسى. ء«بىز كوپتەگەن سىناقتارعا ابىرويلى توتەپ بەردىك. شىنىقتىق, رۋحىمىزدى كۇشەيتتىك. ءبىز جاڭا قازاقستاندى – ۇلى دالا ەلىن قۇردىق. ۇلت جوسپارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانامىز», دەپ تۇيىندەيدى ەلباسى ن.نازارباەۆ ماقالاسىن. كوشباسشىمىزدىڭ جەرۇيىققا – ماڭگىلىك ەلگە باستاعان وسى باعىت-باعدارىنان اداسپاي, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ بىرتەكتى, ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالاتىن مۇقىم قازاقستاندىقتاردىڭ پارىزى.
ماعاۋيا سەمباي,
«ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قاراعاندى.
