ارمان العا جەتەلەيدى

ادامزات بالاسىنىڭ ساناسىندا «ارمان العا جەتەلەيدى» دەگەن جاقسى تۇسىنىك بار. جاڭا جىلدىڭ باسى, دالىرەك ايتقاندا, 2016 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسى قازاق ەلىنىڭ ءححى عاسىردىڭ ورتاسىندا الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىزدى جەدەلدەتە تۇسكەندەي اسەر بەردى. نەشەمە زاماندار بويى تاۋەلسىزدىكتى اڭساپ تولعاعان اقىن-جىراۋلارىمىز بەن كەشەگى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اسىل ارمانى شيرەك عاسىر بۇرىن عانا جۇزەگە استى. ۇلى دالا ەلى دەپ اتالعان جاڭا قازاقستاننىڭ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنا يە بولۋى حالقىمىزدى شەكسىز قۋانىشقا بولەدى. قازاق ەلى دەگەن ارداقتى اتقا يە بولىپ, «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن ورنىقتىرۋ حح عاسىر باسىنداعى الاش ارىستارىنىڭ قول جەتكىزە الماي كەتكەن اسىل ارمانى ەدى عوي. وتكەن داۋىرگە بارماي-اق, ى.ءالتىنساريننىڭ «قازاق حرەستوماتياسى» ەمەس, «قىرعىز حرەستوماتياسى» دەپ اتالعان كەزەڭنەن بەرگى ۋاقىتتى ەسكە ءتۇسىرىڭىز... ءبىز باقىتتى ۇرپاقپىز. تاۋەل­سىزدىك جولىندا قىرشىنىنان قيى­لىپ, شەيىت كەتكەن اياۋلى ازاماتتارىمىزدى ەسكە الا وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنىمىزگە مىڭ ءبىر مارتە تاۋبە ايتۋىمىز كەرەك. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ەلباسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاندا, تالاي ادامنىڭ كوز جاسىن تيا الماي, ەڭسەسىمەن ەڭكىلدەپ جىلاعانىن ءوز كوزىممەن كورىپ ەدىم. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقىن-ساتيريك قاجىتاي ءىلياس ۇلى: اقىندى دەمەپ, باتىردى ەلەپ جاتساق تا, بوسادىم ويلاپ, پەرزەنتتەرىڭنىڭ تاعدىرىن. ەلباسىنا كورىسكىم كەلدى, سوندىقتان, پەرزەنتتەرىمە تۇمار عىپ, كۇللى جارلىعىن! – دەگەن ەكەن. ەلباسىنىڭ 2015 جىلى 27 مامىردا جاريالانعان «100 ناقتى قادام» اتتى ۇلت جوس­پا­رىن تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تۇمارىنا بالاۋعا بولادى. مۇندا قازاقستاندىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتى ناقتى بەلگىلەنىپ, «1) كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرۋ; 2) زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ; 3) يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم; 4) بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك; 5) ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قۇرۋ» ورايىنداعى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن ەدى. سودان بەرگى جارتى جىلدىڭ ىشىندە جاھاندىق قيىندىقتارعا قاراماستان, شەتەلدىك دامىعان مەملەكەتتەرمەن بىرىكتىرەتىن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جارقىن جاڭعىرتۋلاردىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەگەن باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى نەگىزگى وي جوعارىدا اتالعان بەس پرەزيدەنتتىك رە­فورمانىڭ توڭىرەگىندە ءوربيدى. ويتكەنى, وسى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ – «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى دەگەن ءسوز. وسىدان كەلىپ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتىپ, مەملەكەت پەن قوعامدى وزگەرتەتىن تاريحي مىندەتتەر كەشەنىن شەشۋگە داڭعىل جول اشىلدى جانە ول زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلدى. قارقىندى تۇردە شۇعىل اتقارىلىپ جاتقان وسى جۇمىستار ەلباسىمىزدىڭ دا­را جول, سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان دا سان مىڭداعان شاكىرت وقىتىپ وتىرعان قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى دا مۇنى تەك ءبىلىپ قانا قويماي, سونداي-اق, پراكتيكالىق ومىردە دە قازاقستاندىق ارماننىڭ جاڭا اعىسىنا ىلەسە ءبىلۋىمىز قاجەت. «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرۋ» دەگەن ءبىرىنشى رەفورما – «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» جاڭا زاڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەم­­لەكەتتى كاسىبيلەندىرۋگە باعىتتالعان. ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كونكۋرس جانە مەريتوكراتيا قاعيداتتارى ارقىلى ىرىكتەلەتىن بولادى, ياعني باسەكەگە لايىقتى دارىندى جانە ەڭبەكقور ادامنىڭ قوعامدىق مارتەبە يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن العى­شارتتارى تولىق جۇزەگە اساتىن بولادى. «بيلىك, باسقارۋ» دەگەن ماعىنا بەرەتىن مەريتوكراتيا ۇعىمىنىڭ العاشقى نەگىزى گرەكيادا جاتىر. 1973 جىلى امەريكالىق عالىمدار – بيۋروكراتيا مەن تەحنوكراتيانى جويۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن باسقارۋدىڭ جاڭا قاعيداتى رەتىندە «لايىقتىلار بيلىگىن», ياعني مەريتوكراتيانى تاجىريبەگە ەنگىزە باستادى. بۇل جەردە قاداپ ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە – مەريتوكراتيا قاعيداتتارىنىڭ ءبىرىنشى رەت نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلىندە عانا مەملەكەتتىك زاڭعا ەنگىزىلۋىندە. بيىلدان باستاپ, زاڭدى تۇردە جۇزەگە اساتىن وسى قاعيداتتارعا ساي كەلگەن مەملەكەتتىك جانە وكىلەتتى قىزمەتكەرلەر ۇلى دالا ەلىنىڭ مارتەبەسىن اسىرىپ, اتاعىن اسقاقتاتا تۇسەدى دەپ ويلايمىز. ءبىرىنشى رەفورما بويىنشا ماقالاداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىك قۇرىلىمىندا «جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلتتىق بيۋروسىنىڭ» اشىلىپ, تەك مەملەكەتتىك قىز­مەت جۇيەسى عانا ەمەس, سونداي-اق, جەمقور­لىقتىڭ بارشا كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋعا باعدارلانعان جۇيەنىڭ دە جاڭعىرتىلۋى دەر ەدىك. وسىنداي ۇستانىمدارعا نەگىزدەلگەن جەم­قورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى جاڭا زاڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا باعدارلانىپ, جاڭا جىلدان باستاپ كۇشىنە ەندى. سونداي-اق, قازاقستاندىق ازاماتتار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە كەڭەس بەرىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن – ەتيكا بويىنشا وكىلەتتى وكىلدەر جاڭا ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى جوباسى دا كوڭىلگە مەدەت. زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن «قۇقىق ءتارتىبى جانە زاڭدىلىق» دەپ اتالعان ەكىن­­شى رەفورما تاۋەلسىز سوت تورەلىگى مەن قازاق­ستاننىڭ بۇكىل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تەك قانا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە, زاڭداردى قاتاڭ ورىنداۋعا جانە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونومي­كا­لىق ءوسىم» اتتى ءۇشىنشى رەفورمانى «بيۋ­رو­كراتتىق شىعىنسىز ەكونوميكاعا قا­دام باسۋ» دەپ ونىڭ ناقتى باعىتىن ايقىنداپ بەرەدى. مۇندا يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونو­ميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلماق. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداپ-قورعاۋدىڭ ءتيىستى دەڭ­گەيى قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىعان بايلانىس­تى ەركىن باسەكەلەستىك جان-جاقتى داميتىن بو­لادى. ال «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» اتتى ءتورتىنشى رەفورماعا بايلانىستى «يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ كوكجيەكتەرى» بولىمىندە پارلامەنت, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, مەملەكەتتىك رامىزدەر, مادەنيەت جانە تاريحي-مادەني مۇرالار, تۋريزم, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەتى, تاعى دا باسقا كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى تولىق قامتىپ, وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزىلگەنىن ناقتى ايتىپ بەرگەن. ءتورتىنشى رەفورمانىڭ نەگىزى باعىتى – ول بىرلىك جولى جانە ازاماتتىق بىرتەكتىلىك نەگىزىندە ۇلتتى دايەكتىلىكپەن قالىپتاستىرۋ جولى. مۇنداعى كۇتىلەتىن ناتيجەلەر – «ەكونوميكالىق ىن­تى­ماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە» ەلدەرىمەن ورتاق. «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قۇرۋ» دەگەن بەسىنشى رەفورما بويىنشا «الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ىنتالاندىرۋشىلارىنا» ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن باسا كورسەتەدى. ەڭبەك شارتى, جۇمىس­شىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇجىمدىق كەلىسسوزدەرى, سونىمەن بىرگە ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ سالالارىن رەفورمالاۋ ادام الەۋەتىنىڭ ساپا­سىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايتىندىعى ءسوزسىز. 2017 جىلى كۇشىنە ەنەتىن «بارشا ءۇشىن تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانى, قازىرگى جاعدايدى كوزگە ەلەستەتكەندە, ۇلكەن جەتىستىگىمىز ەمەس پە؟ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مەكتەپكە دەيىن جانە مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ۇيلەستىرىلگەن ستاندارتتارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ ءۇش تىلدە – قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزىلەتىن بولۋى دا جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا جەتىستىگى دەپ بىلگەنىمىز ءجون. الەمدەگى دامىعانى بار, دامىماعانى بار, قاي مەملەكەتكە بارساڭىز دا, اعىلشىن ءتىلىن بىلگەن ادام عانا جان باعىپ كەتە الادى. ال ىرگەمىزدەگى مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىز ميداي ارالاسىپ كەتكەن ورىس ءتىلىن بىلمەۋگە تاعى بولمايدى. «جيىرما بەسىنشى قارا سوزىندە» اباي ء«بىلىم – ورىستا. دۇنيەنىڭ كىلتى – ورىستا» دەگەندە ولار دامىعان باسقا ەلدىڭ ءتىلىن, وقۋ­ىن, عىلىمىن ۇيرەنۋ ارقىلى «دۇنيەنىڭ ءتىلىن ءبىلدى, سەن دە سولاي ەت, وقۋىن, عىلىمىن ۇيرەن دە, سەن دە ونىمەن تەڭ دارەجەدە بولۋعا ۇمتىل» دەگەن جەتەلى ويعا جەتەكتەگەن ەدى. بۇگىنگى كۇنى تاعى دا اباي رۋحى «دۇنيەنىڭ كىلتىن تاپقىڭ كەلسە, باسقا ەلدىڭ ءتىلىن ۇيرەن» دەيتىندەي كورىنەدى. ەلباسىنىڭ مىنا ءبىر ءسوزى بويىمىزعا قۋات, جانىمىزعا شۋاق سەبەلەيدى: «ۇلت جوس­پارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلت­تىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كە­ڭەي­تەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق مۇم­كىندىكتەردى پايدالانامىز. ءبىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ تاري­حي تاعدىرىنا سەنەمىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاق­ستاندىق ارمانىمىزدىڭ ورىندالۋىنا جانە قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە سەنىمدى تۇر­دە قول جەتكىزەتىن بولامىز!». مىنە, ەل­با­سىنىڭ وسى ءسوزى ءبىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سە­نىمى­­مىزدى نىعايتىپ, اسقاق ارماندارعا جەتەلەيدى. رۋدا زايكەنوۆا, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. الماتى.