سوڭعى ۋاقىتتا مەن ۇلت مۇراتى جولىندا عۇمىر بويى جان اياماي قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ كۇرەسكە, عيبراتقا, قىزىقتارعا تولى ءومىرى تۋرالى سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان جاڭا رومان جازۋ ۇستىندەمىن. بۇگىن سول كىتاپتان مىرزەكەڭنىڭ تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا رەكتور بولعان جىلدارى تۋرالى سىر شەرتەتىن ءۇزىندىنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى كوپشىلىككە ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
اۆتور.
اۆتور: مىرزەكە, تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن باسقارعان جىلدار ءسىزدىڭ ءومىرىڭىزدىڭ ەڭ ءبىر شۋاقتى, جەمىستى كەزەڭى بولعانىن, ول جىلدار ءسىزدى ازاماتتىق ۇلكەن بيىكتەرگە كوتەرگەنىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك قاسيەتتەرىڭىزدى قالىپتاستىرعانىن بىلەمىز. بۇل جىلدار ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى قوعامىمىزعا, ۇلتىمىزعا قاجەت اسىل قاسيەتتەردى اشىپ قانا قويعان جوق, سولاردى شىڭداي ءتۇستى, ءسىز ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى دەپ ويلايمىن.
مىرزاتاي: دۇرىس ايتاسىڭ, بولات. تالدىقورعاندا مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ەڭ ءبىر قىزىقتى كەزەڭى ءوتتى. جانىپ تۇرعان كەزىم عوي. كۇنى-ءتۇنى ويلايتىنىمىز جۇمىس ەدى. تالدىقورعان مەنىڭ ءارى باسشى ءارى ازامات رەتىندە تولىسۋىمنىڭ ۇلكەن باسپالداعى, مەكتەبى بولدى. باعىما ىلعي جاقسى ادامدار جولىقتى. ولاردان دا العان ءتالىم-تاربيەم, ونەگەم از بولعان جوق.
تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى ول كەزدە ەندى عانا اپىل-تاپىل باسقان ءسابي سياقتى جاس وقۋ ورنى ەدى, ماتەريالدىق بازاسىن قالاي جاقسارتامىن, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن قالاي ارتتىرامىن دەپ بارىمدى سالدىم. جاتسام-تۇرسام سونى ويلاپ, تىنىم تاپپادىم.
اۆتور: مەن ول جىلداردا گازەت قىزمەتىمەن تالدىقورعاندا بولعان ەدىم. جاسىل جەلەك جامىلعان, شاعىنداۋ عانا, كورىكتى قالا ەدى.
مىرزەكەڭ: ءيا. الماتىدان تاياق تاستام جەردە تۇرسا دا, مەن سوعان دەيىن تالدىقورعانعا بارماعان ەكەنمىن. ۇمىتپاسام, حالقىنىڭ سانى 110 مىڭ-اق ەدى. كوشەلەرى تاپ-تازا, ماشينە دە از, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي, ءوزىڭ ايتقانداي, جاپ-جاسىل قالا ەكەن. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارىپباي الىباەۆ مەنى بىردەن قابىلداپ, كوپ اقىل-كەڭەس بەرىپ, جۇمىسىما تابىس تىلەدى. ءوزى تۇراتىن ءۇيدىڭ ەكىنشى قاباتىنان ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىن تابىس ەتتى. تالدىقورعانعا 1977 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا كوشىپ باردىم.
وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارىپباي الىباەۆ اعا وتە ءبىر شيراق, مەملەكەتتىڭ جۇمىسىنا جانىن سالاتىن, تالاپ ەتەتىن, وندايدا كەيدە قاتالدىعى دا بولاتىن, اركىمدى ەڭبەگىنە قاراي باعالايتىن, كىسىلىگى مول, كەۋدەمسوقتىعى جوق, قاراماعىنداعىلارعا ادىلەتتىلىكپەن قاراۋعا تىرىساتىن ازامات ەدى. مەنى كەلگەن بويدا, العاشقى پلەنۋمدا وبكومنىڭ مۇشەسى ەتىپ, كەزەكتى سەسسيادا وبلىستىق سوۆەتتىڭ دەپۋتاتى ەتىپ سايلاتتىردى. ۇلكەن جيىنداردا, بيۋرو ءمۇشەسى بولماسام دا, وبكومنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىمەن تريبۋنادا قاتار وتىراتىنمىن. پارادتاردا وبكوم مۇشەلەرىمەن قاتار تريبۋنادا تۇراتىنمىن. سونىڭ ءبارىن جۇرت مەنىڭ بەدەلىمدى سەزىنسىن, باسىنباسىن دەگەن نيەتپەن ىستەگەنى انىق.
تالدىقورعانعا بارعانعا دەيىن جەتىسۋ اقىندارىنىڭ كوشباسشىسى ءسۇيىنباي تۋرالى, ونىڭ ۇستازى, ناعاشىسى, حالقىمىز قابان جىراۋ دەپ اتاپ كەتكەن قابىليسا تۋرالى, جامبىل جىرعا قوساتىن وتەگەن باتىر تۋرالى جازعان ەدىم.
ءوزى دە, ءسوزى دە سۇلۋ, داستارقانى اجارلى, كورگەندى, بەرەكە دارىعان كىسى ەدى.
از ۋاقىتتىڭ ىشىندە-اق تال دىقورعان مەنىڭ تۋىپ-وسكەن قالامداي بولىپ كەتتى. كوپ ادامدارمەن تانىستىق. سولاردىڭ ىشىندە وبلىس مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى دا, سول وڭىرگە قادىرلى ەل اعالارى دا از بولعان جوق. ولاردىڭ ءبىرى – كوكشەتاۋدان, ءبىرى – سەمەيدەن, ءبىرى – تالدىقورعاننان, ءبىرى – جامبىل وبلىسىنان. ارقايسىسى ءار جاقتان. ءبارىنىڭ جاسى مەنەن ۇلكەن. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىنگى مەنىڭ ەكىنشى ۋنيۆەرسيتەتىم وسى كىسىلەر بولدى. ءبارى دە جاندارى جايساڭ, قىزمەتكە, وتانىنا ادال, جۇمىسىنا شىن بەرىلگەن, باۋىرمال, كىرشىكسىز تازا جاندار ەدى. كوكەيلەرىندە اقشا, دۇنيە ەمەس, ەلدىڭ اماندىعى, ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى تۇراتىن. قىزمەت بارىسىندا مەن ول كىسىلەردىڭ قامقورلىعىن كوپ كوردىم. ماسەلەن, وبلىستاعى بۇكىل قاراجات, ليميتتەر, اقشا, ءبىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قارجى مۇسىرەپ ەسەنجانوۆ اعانىڭ (ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ نەمەرە اعاسى) قولىندا بولدى. تۋعان ىنىسىندەي ەمىن-ەركىن كىرىپ بارۋشى ەدىم الدىنا. ورايىن كەلتىرىپ, ماسەلەمدى شەشىپ بەرەتىن. ول كىسىنىڭ پولكوۆنيك شەنى بار ەدى. ۇيىنە بارعاندا تورىندە اسكەري فۋراجكاسى مەن وردەندەرى قادالعان اسكەري كيتەلى ءىلۋلى تۇرادى. مەن كەلگەن بويدا ونى كيىپ الاتىنمىن. وتىرعاندارعا «ۆستات!» دەپ كوماندا بەرەمىن. «ويباي, ويباي, پولكوۆنيك كەلدى» دەپ ءبارى تۇرىپ, ماعان «چەست» بەرەتىن. قانداي كەڭدىك. ءبارى دە مەنىڭ كوڭىلىمدى جىقپاي, ەركەلىگىمدى كوتەرىپ جۇرەتىن.
اۆتور: وندا اڭگىمەمىزدىڭ ەكىنشى سالاسىنا ويىسايىق. مىرزەكە, مەن 1974-1987 جىلداردا ون ءۇش جىلدان اسا قازاقستاننىڭ ءبىلىم ءمينيسترى بولعان, رەسپۋبليكامىزداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا, جاقسارتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان قاجاحمەت بالاحمەتوۆ اعامىزدىڭ سول جىلدار تۋرالى, ءسىز تۋرالى جازعان, «م. جولداسبەكوۆ تۋرالى» دەگەن كىتاپشاسىن وقىپ شىقتىم. وندا وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارىنداعى جاعداي ايتىلادى ەكەن.
«مىنە, سول جىلداردا تسەلينوگراد, پاۆلودار, كوكشەتاۋ, تالدىقورعان, ارقالىق, جەزقازعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارى اشىلدى. ال قاراعاندى, قوستاناي, پەتروپاۆل قالالارىنداعى مۇعالىمدەر ينستيتۋتتارى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارعا اينالدىرىلدى. سونداي-اق, پەداگوگيكالىق ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ مەكەمەلەرىنىڭ – تەحنيكۋمداردىڭ دا سانى ارتتىرىلدى», – دەپ جازىپتى سول كەزدەگى مينيستر بالاحمەتوۆ.
مىرزاتاي: ول جىلداردا كەڭەس وداعىندا بارلىق ماسەلە تەك ورتالىق ارقىلى شەشىلەتىن ەدى عوي. وداقتىق قارجى مينيسترلىگىنىڭ, سسسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ كەلىسىمىنسىز رەسپۋبليكالار بىردە-ءبىر ءىرى وبەكتى سالا المايتىن. سوندىقتان جوعارى نەمەسە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىن تەزىرەك اشۋ كەرەك بولعاندا رەسپۋبليكالىق ءبىلىم مينيسترلىگى ءوز قاراۋىنداعى جاڭادان سالىنعان مەكتەپتەردىڭ ءبىرىنىڭ عيماراتىن سولارعا بەرەتىن. ماسەلەن, كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن اشۋ كەرەك بولعاندا وعان 520 ورىندىق جاڭا مەكتەپ عيماراتى بەرىلگەنىن جازادى مينيستر ءوزىنىڭ كىتاپشاسىندا. تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى دا ءدال سولاي 1973 جىلى قالانىڭ ورتالىق اۋدانىندا سالىنعان شاعىنداۋ مەكتەپ عيماراتىندا اشىلعان ەكەن. 1977 جىلى مەن كەلگەندە اۋديتوريا, كابينەتتەر جەتىسپەي, ستۋدەنتتەردى وقىتۋ قيىنداپ قالىپتى. وسى جاعدايدى كورگەن سوڭ كەلە سالا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ, جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ الدىنا ماسەلە قويىپ, تەز ارادا كەڭ, 960 ورىندىق جاڭا مەكتەپ ءۇيىن سالاتىن بولىپ كەلىستىك. ويتكەنى, جوعارى وقۋ ورنىنا دەپ ارنايى عيمارات سالۋ قيامەتتىڭ قيىنى ەدى. اۋەلى ونىڭ جوباسىن جاساۋ كەرەك, ونى وداق بەكىتەتىن. مۇنىڭ ءوزى بىرنەشە جىلعا سوزىلۋشى ەدى. سوندىقتان, ماتەريالدىق بازانى تەزىرەك شەشۋدىڭ جولى – جوعارى وقۋ ورنىنا ىڭعايلاۋعا بولاتىنداي ەتىپ ۇلكەن, جاڭا مەكتەپ عيماراتىن سالۋ ەدى. ءسويتىپ, سىرت كورىنىسى قالاعا كورىك بەرە تۇسەتىندەي ادەمى, ال ىشىندەگى اۋديتوريالارى, وقۋ كابينەتتەرى مەن لابوراتوريالارى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تالاپتارىنا ساي, وعان قوسا لايىقتى ۇلكەن اكتى زالى, سپورت زالى بار ينستيتۋتتىڭ جاڭا عيماراتى ءبىر جىل ىشىندە سالىنىپ ءبىتىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. الدىڭعى جاعىنا, توبەسىنە الىستان كوزگە تۇسەتىندەي ەتىلىپ «تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى» دەگەن سوزدەر جازىلدى. جاڭا كورپۋستىڭ ويداعىداي بولىپ شىعۋىنا, ىشكى-سىرتقى تەمىر-بەتون كونسترۋكتسيالارىن لايىقتى ەتىپ ازىرلەۋگە تالدىقورعان تەمىر-بەتون زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ەندىباەۆ جولدىباي كومەك كورسەتىپ, كوپ نارسەنى جاساپ بەردى.
ماسكەۋگە رەكتور بولىپ بەكۋگە بارعانىمدا وداقتىق مينيسترلىكتىڭ وقۋ ورىندارى باسقارماسىنىڭ باستىعى, كوللەگيا مۇشەسى روزوۆ ۆالەري كونستانتينوۆيچ دەگەن كىسىمەن تانىسقان ەدىم. ءوزى دەنەلى, ۇزىن بويلى, الىپ, باتىر سياقتى ادام ەدى. ارا قاتىناسىمىز جاقسى بولدى. «ۆالەري كونستانتينوۆيچ, مەن كەڭەس وداعىنداعى ەڭ جاس رەكتورمىن عوي, تاجىريبە جيناۋىم كەرەك» دەگەنىمدە «كيەۆتىڭ پەدينستيتۋتى جاقسى» دەپ كيەۆكە جىبەرگەن. تاعى ءبىر بارعانىمدا جاقسى دەپ تامبوۆقا جىبەردى. سوسىن كيەۆپەن جانە تامبوۆپەن جىلىنا ون ستۋدەنت جىبەرىپ وقىتاتىن بولىپ كەلىستىم عوي. پولتاۆانىڭ پەدينستيتۋتىن ماقتاپ, ولارمەن دە كەلىستىم. جاستارىمىزدى وسىلاي ينستيتۋتتاعى جىلدارىنىڭ ىشىندە دۇنيەتانىمى كەڭ بولىپ, ماماندىقتارىن تەرەڭ مەڭگەرسىن دەپ, ارا-اراسىندا جان-جاقتا وقىتتىم. سول كەزدە «ماسكەۋ – تالدىقورعان» دەگەن تىكە رەيس بار ەدى. روزوۆتى ءبىر جولى قوناققا شاقىرعانىمدا, كوڭىلىمدى قالدىرماي, «جارايدى, ەشكىمگە ايتپا» دەپ, جەكە ءوزى كەلىپ كەتكەن. بىرەر كۇن قىدىرتىپ, دەم الدىرىپ, ابدەن ريزا قىلىپ جىبەرگەنمىن. كەيىن ماسكەۋگە بارعانىمدا «سلۋشاي, يا ۋ تەبيا بىل, داۆاي كو منە» دەپ ۇيىنە شاقىردى. 60-قا تولىپ جاتقان كەزى ەدى. سىيلىقپەن باردىم. سويتسەم, جينالعاندار ءوزىنىڭ جاقىن دوستارى ەكەن. «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي» دەگەن كىتاپتار سەرياسى بار ەدى عوي, سونىڭ مۇقاباسىن جاساتىپتى, ىشىندە تۇك جوق, دوستارىنىڭ تىلەكتەرى عانا. سونى كادىمگى كىتاپ سياقتى ەتىپ, باسپاحانادا باستىرىپ, سىرتىنا «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي. روزوۆ ۆ. ك.» دەپ الىپ كەلىپتى. ارتىنان سونى كورسەتىپ, كۇلدى ماعان.
سول العاشقى جىلداردىڭ وزىندە ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعىن جاتاقحانامەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدىك.
اۆتور: ول ماسەلەنى قالاي شەشتىڭىزدەر؟
مىرزاتاي: قالا باسشىلىعىمەن قارىم-قاتىناسىمنىڭ جاقسى بولعانىن پايدالانىپ, جىل سايىن كەلەسى جىلعى جوسپارعا, قالا سمەتاسىنا ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جاڭا جاتاقحانانىڭ قۇرىلىسىن ەنگىزىپ وتىردىم. ينستيتۋتتىڭ جاڭا كورپۋسى, جاتاقحانالار سالىنىپ بىتكەنشە مەندە كۇنى-ءتۇنى ەشبىر تىنىم بولعان جوق. ءسويتىپ, ءۇش جىل ىشىندە بۇل ماسەلە تولىعىنان شەشىلدى.
رەكتور بولىپ كەلگەننەن كەيىن جاعدايدى باجايلاپ قاراسام, ينستيتۋتقا وقۋعا كەلەتىن ادام شامالى ەكەن. سوندىقتان وبلىستىق وقۋ بولىمىمەن بىرىگىپ, بۇكىل اۋداندىق وقۋ بولىمدەرىن, مەكتەپ ديرەكتورلارىن, ءبارىن جۇمىلدىرىپ, پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ىڭعايىنا كەلتىرىپ الدىم. مەكتەپ بىتىرەتىن ۇل-قىزداردىڭ ەڭ مىقتىلارىنا «سەندەر پاتريوتسىڭدار عوي, مىناۋ وزدەرىڭنەن كەيىن ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا جاقسى ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك, ول ءۇشىن ينستيتۋتقا مەكتەپتە شىن مانىندە مىقتى وقىعان جاستارىمىز ءتۇسۋى كەرەك» دەپ تىڭعىلىقتى جۇرگىزگەن جۇمىسىمىز ناتيجەلى بولىپ, وبلىستىڭ وقۋ بىتىرگەن ماڭدايالدى بالالارى بىزگە كەلەتىن بولدى. ونداي ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن ءبىز, ءتىپتى, رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە دەيىن شىعارىپ جىبەردىك.
اۆتور: مىرزەكە, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن قالاي شەشتىڭىز؟
مىرزاتاي: ول كەزدە عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى دەگەن اتاعى بارلار وتە از. سوندىقتان ينستيتۋتقا ءبىلىمدى, باياندى ۇستاز بولاتىن جاس كادرلاردى ءوزىمىز دايارلاۋىمىز قاجەت دەگەن ويعا كەلدىم. ءسويتىپ, ءبىر كەزدە ءوزىم وقىعان, قىزمەت ىستەگەن قازگۋ-ءدى ۇزدىك بىتىرگەن جاستاردى قىزمەتكە الا باستادىم. ءبىر-ەكى جىل ىستەگەن سوڭ ولارعا ستاجيروۆكا بەردىم, ارتىنان ءۇش جىل اسپيرانتۋرادا وقىپ, كانديداتتىق اتاق الۋىنا جاعداي جاسادىم. ونىڭ ار جاعىندا دوكتورانتۋراعا تۇسۋىنە جول اشتىم. ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى دە شەشىلىپ تۇردى. ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن ءجۇز پايىز قامتاماسىز ەتتىك. مۇنداي كورسەتكىش ول كەزدە ەشبىر جوعارى وقۋ ورنىندا بولعان جوق. وسىلاردىڭ بارلىعىنا جاردەم بەرگەن سول كەزدەگى وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءارىپباي الىباەۆقا, اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تيموفەي كۋرگانسكيگە ءومىر بويى ريزامىن.
دەكاندار ساباققا كەلمەيتىن, ۇلگەرمەيتىننىڭ ءبارىن جاتاقحانادان شىعارامىن دەپ قوقاڭدايتىن. شىعارتپادىم. «ءۇيرەتىڭدەر. وقىتىڭدار. سەن سول ءۇشىن وتىرسىڭ. ستۋدەنتتى جاتاقحانادان شىعارامىن دەگەنىڭ «ءوزىڭدى وتىرعان پاتەرىڭنەن قۋىپ شىعامىن» دەگەنمەن بىردەي. سوندا بالالاردى قايدا قاڭعىرتاسىڭدار؟ بالالاردى قاڭعىرتپاڭدار, مەن بىرەۋىن دە شىعارتپايمىن» دەپ رۇقسات بەرمەدىم. جاتاقحانانى ءوزىم ارالايتىنمىن. جانە ايتپاي كەلەمىن. مەن ايتپاي, اياق استىنان كەلەمىن. ارالاپ شىعامىن. سوسىن ەڭ تازا بولمەدە وتىرامىز. دومبىرانى الامىن. ءاندى سالامىن. قىزداردىڭ شايىن ىشەمىن. بالالاردىڭ دا ءبارى سول جەرگە جينالادى. ستۋدەنتتەردىڭ كوبىنىڭ اتىن دا بىلەمىن. بالالار بۇعان ءماز. سول جەردە اڭگىمە ايتامىن. «نەدەن كەمسىڭدەر سەندەر. ون ەكى مۇشەڭ ساۋ. قۇداي ونىڭ بەتىن ارمەن قىلسىن, جەردە جورعالاپ, قۇمىرسقا سياقتى جۇرگەن ادامدار بار. ەكى قولى جوق كەمتارلار, كوزى جوق زاعيپتار بار. قۇداي ءبارىن بەرىپ تۇر عوي سەندەرگە. نەگە وسىنى پايدالانبايسىڭدار؟» دەيمىن. جاڭاعىداي سوزدەردىڭ دە اسەرىنەن كەلە-كەلە بالالاردىڭ ءبارى ۇلگەرىپ كەتتى. تۇگەل ۇلگەردى... وسىلاي جاتاقحاناعا ءجيى-ءجيى بارىپ تۇرۋىم ماعان ستۋدەنتتەردى, ستۋدەنتتەرگە مەنى جاقىنىراق تانۋعا مۇمكىندىك بەردى.
اۆتور: مىرزەكە, ءوزىڭىز رەكتور بولىپ بارعاننان كەيىن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا بىرنەشە جاڭا ماماندىقتار دا اشتىڭىز عوي؟
مىرزاتاي: ءيا, العاشقى كەلگەن بويدا-اق وبلىسقا قانداي ماماندار جەتىسپەيدى ەكەن دەپ, ءبىر اي بويىنا زەرتتەدىم. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالا تاربيەسى, باستاۋىش سىنىپتا وقىتۋ ادىستەمەسى بويىنشا ماماندار جەتىسپەيدى ەكەن. وسى سالاداعى مۇعالىمدەردىڭ, بالاباقشا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بازالىق, جوعارى ءبىلىمى جوق ەكەن. تاريحشى دا, سۋرەتشى دە, كىم بولسا سول بەرەدى ەكەن ساباقتى...
سول كەزدە مىناداي ءبىر توسىن جايدىڭ دا بەتى اشىلدى. ينستيتۋتتا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ 87 پايىزى قىزدار. نەبىر تالانتتى ورىستىڭ قىزدارى جىلدا وقۋ بىتىرەدى. ءبولۋ («راسپرەدەلەنيە») بويىنشا ينستيتۋت ولاردى مەكتەپتەرگە مۇعالىم ەتىپ جىبەرەدى. ءتارتىپ بويىنشا ولار بارعان جەرىندە جاس مامان رەتىندە ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋى كەرەك, سودان كەيىن باسقا جاققا اۋىسۋعا قاقىسى بار. بۇل ءتارتىپ ساقتالمايدى ەكەن. ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرگەن قىزدار قالاداعى سانتەحنيككە, شوپىرعا, سلەسارعا ءتيىپ الىپ, كۇيەۋى «مەن سەنىڭ زاڭىڭا تۇكىرمەيمىن دە» دەپ, ايەلىن ەشقايدا جىبەرمەيدى ەكەن. قالادا اسكەري گارنيزون بار. ءبىزدىڭ ستۋدەنت قىزدار ينستيتۋتتا ۇيىمداستىراتىن كەشتەرگە اسكەريلەردى شاقىرۋعا قۇمار. ال, اسكەريگە شىققان قىزدار وزدەرىن جىبەرگەن مەكتەپكە بارمايدى. مەن, ەندەشە, بۇل ماسەلەنى دۇرىستاپ شەشەيىن دەدىم دە, باستاپقى اسكەري دايىندىق جانە دەنە شىنىقتىرۋ فاكۋلتەتىن اشۋعا بەكىندىم. بۇكىل قازاقستاندا قاراعاندىدا عانا, ءبىر-اق جەردە, وسىنداي فاكۋلتەت بار ەكەن. سول قاراعاندىعا بارىپ, فاكۋلتەت جۇمىسىن ءۇش كۇن زەرتتەدىم. ۇسىنىس جاساپ, «مىنا قىزداردى كۇيەۋسىز قالدىرىپ, ولتىرەمىز بە, بىتىرگەن قىزدار جولداما بويىنشا جىبەرگەن جەرگە بارماي جاتىر» دەپ, رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى گاراي قالاپاشوۆيچ ساعىنباەۆقا كىرىپ, ءتۇسىندىرىپ, كوندىرىپ, ءۇش ماماندىقتى بىردەن اشىپ كەلدىم. باستاپقى اسكەري دايىندىق جانە دەنە شىنىقتىرۋ فاكۋلتەتىنە اسكەري مىندەتىن اتقارىپ كەلگەن ەر بالالار عانا تۇسەدى. ءسويتىپ, ينستيتۋتتا اسكەري مىندەتىن وتەپ كەلگەن جىگىتتەر قاپتادى. قىزدار گارنيزونداعى اسكەريلەردى ىزدەمەيتىن بولدى. اقىرىندا قىزدارىمىز ءوزىمىزدى بىتىرگەن جىگىتتەرگە تۇرمىسقا شىعىپ, مەكتەپتەر مۇعالىمگە جارىپ قالدى.
سودان سوڭ تاعى ءبىر جۇزەگە اسىرعان ءىسىم وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ كەلىسىمىن الىپ, ۇلكەن كەڭەس وتكىزدىم. بارلىق اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىن, اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارىن, اۋداندىق وقۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىلەرىن, مەكتەپ ديرەكتورلارىن قاتىستىردىم. ءسويتىپ جەر-جەردە جۇمىسقا جىبەرگەن جاس مامانداردى تۇگەل پاتەرمەن قامتاماسىز ەتتىك. سونىڭ ناتيجەسىندە كادرلار تۇراقتالدى, وبلىستا ءبىلىم ساپاسى كۇرت جاقساردى. ءبىزدىڭ بۇل تاجىريبەمىز رەسپۋبليكادا ماقۇلداندى.
جەتىسۋ ءوڭىرى ەجەلدەن-اق تالانتتارعا باي عوي. سولاردى جينايىن, جان-جاققا كەتىپ قالماسىن دەپ مۋزىكا فاكۋلتەتىن اشتىم. «جەتىسۋ» دەگەن انسامبل قۇردىم. ونىڭ حور, انشىلەر, بيشىلەر توپتارى, قازاقتىڭ ۇلت اسپاپتارى جانە ورىستىڭ حالىق اسپاپتارى وركەسترلەرى بولدى. سول ءانسامبلدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ مۋزىكالىق فاكۋلتەتكە وزگە وبلىستاردان, بۇكىل قازاقستاننان تالانتتى جاستار كەلىپ ءتۇستى. «سەندەر مۇندا نە ءۇشىن كەلدىڭدەر؟» دەپ سۇرايمىن عوي. «انسامبل ءۇشىن كەلدىك» دەيتىن.
اۆتور: مىرزەكە, مەن بۇگىنگى اڭگىمەگە دايىندالۋ بارىسىندا ءسىزدىڭ كۇندەلىكتەرىڭىزدەن مىناداي ءبىر جازبانى تاۋىپ الدىم. بىلاي دەپسىز: «تەلەديداردان باياعى تالدىقورعان پەدينستيتۋتىندا ءوزىم قۇرعان «جەتىسۋ» ءانسامبلىنىڭ كونتسەرتىنەن ءۇزىندى كورسەتىلدى. تالاي سابىلعان كۇندەر. الماتى مەن تالدىقورعاننىڭ ەكى ورتاسىن شاڭ قىلعان جىلدارىم, سول ءانسامبلدى قۇرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان باۋىرلارىم كومپوزيتورلار نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ, كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆتىڭ, ديريجەر الدابەرگەن مىرزابەكوۆتىڭ, بالەتمەيستەر داۋرەن ءابيروۆتىڭ, اقىن قادىر مىرزاليەۆتىڭ ەتكەن ەڭبەكتەرى, توككەن تەرى ەسىمە ءتۇستى. ءانسامبلدىڭ مۋزىكاسىن ارنايى – نۇرعيسا اعا, ولەڭىن قادىر جازىپ, بيلەرىن داۋكەڭ قويىپ ەدى. ءانسامبلدىڭ ءوزى, ونىڭ رەپەرتۋارى قانداي كەرەمەت ەدى – دۇرىلدەپ رەسپۋبليكاعا اتاعى شىقتى, تالاي كونتسەرتتەرگە قاتىستى, بىرنەشە ساپارلارعا شىقتى. انسامبل مۇشەلەرىنىڭ نەگىزىن جەتىسۋدان, قالعانىن قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينادىق. ءبارى دە تالانتتى جاستار ەدى, وبلىسقا, قالا بەردى, رەسپۋبليكاعا بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرىنە اينالدى. ەل-جۇرت مويىندادى. ءسويتىپ, ەستەتيكالىق تاربيە سالاسىنداعى ۇلكەن جەتىستىگىمىز رەتىندە تانىلدى. جاپ-جاس ينستيتۋتتىڭ وسىنداي قۋانىشى توبەمىزدى كوككە جەتكىزدى.
ءانسامبلدىڭ كوستيۋمدەرىن ماسكەۋدە, الماتىدا تىكتىردىم – كەرەمەت ادەمى, ۇيلەسىمدى بولاتىن. تالاي رەت الماتى تەلەديدارىنا شاقىرىلىپ, كونتسەرتى جازىلىپ, بىرنەشە رەت رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا كورسەتىلدى.
1980 جىلى قۇرىلعان «جەتىسۋ» ءانسامبلى بەرتىندە قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن ءارى جولداماسىمەن يسپانياعا ساپار شەكتى. جەتەكشىسى رەتىندە مەنى دە بىرگە جىبەردى. كەشە ءارحيۆىمدى اقتارىپ وتىرىپ سول يسپان ساپارى تۋرالى جازعان قىسقا جازبالارىمدى تاۋىپ الدىم. ءاربىر وتكىزگەن كۇنى ادامنىڭ ءومىرى عوي, زيانى بولماس دەپ وسى داپتەرگە كوشىرۋدى ءجون كوردىم,» – دەپسىز.
مىرزاتاي: ءيا, ءبىزدىڭ ول بارعانىمىز «دوستىق رەيسى» اتتى سوۆەت جاستارىنىڭ يسپان ەلىنە تۇڭعىش ساپارى ەكەن. يسپانياعا, ماسكەۋدەگىلەردىڭ ايتۋىنشا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي دەلەگاتسيا بارماسا كەرەك. ءبىزدىڭ سول جولعى جاۋاپكەرشىلىگىمىز دە سوندىقتان وتە زور ەدى.
اۆتور: كىتاپتاعى ول جازبالارىڭىز وتە قىزىقتى وقىلادى. مادريد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرىنىڭ جاتاقحاناسىنا ورنالاسقاندارىڭىز, ەل تاريحى, جەر تاريحى, ەلدى ارالاپ كونتسەرت قويعاندارىڭىز, كەزدەسۋلەر, كورگەندەرىڭىز, بىلگەندەرىڭىز – ءبارى تاماشا ايتىلىپتى. سول ساپارداعى ءسىزدىڭ انسامبل مۇشەلەرىنىڭ تۋعان كۇندەرىنە ارناعان ولەڭدەرىڭىز, سىزدەرمەن بىرگە بارعان اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ ىنىڭىزگە ايتقان ءازىلىڭىز دە جاقسى ەكەن. ول ءازىلىڭىز ەسىڭىزدە بار ما؟
مىرزاتاي: اقسەلەۋ قاشاندا ادەمىلىكتى قادىرلەيتىن, سوزگە شەشەن, تالانتتى جىگىت ەدى عوي. الدەقالاي سەبەپپەن قولىنا تۇسكەن قۇنانبايدىڭ ناسىباي شاقشاسىن بەلدىگىنەن وتكىزىپ, اشىق ۇستاپ جۇرەتىنى دە قىزىق.
سول شاقشانى ءسان-سەرىلىكپەن قولىنا الىپ, اندا-ساندا اتىپ قويادى. ءبىر جولى بىزبەن كەزدەسۋگە كەلگەندەردىڭ ىشىندە قاراتورى, بويشاڭ, ارعىماقتاي يسپان قىزى دا بولدى. سىعان ىسپەتتەس الگى قىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى ەكەن, جۇرىسىنە قاراعاندا ءبيشى سەكىلدى, ەكى كوزى وتتاي جانادى. سونى كورىپ اقسەلەۋ بايەك بولىپ, جانىنان شىقپادى... ارتىنان مەن اقسەلەۋگە ەكى شۋماق ولەڭ ارنادىم.
اقسەلەۋ, اتىپ جىبەر ناسىبايدى,
ناسىباي اتپاي ماۋقىڭ باسىلمايدى.
شاقشاسى قۇنانبايدان قالعان ەكەن,
يەسى ونى ەشكىمنەن جاسىرمايدى.
باسىندا جىگىتتەردىڭ قىجىم بورىك,
جاستار ءجۇر يسپانيادا ىزىمە ەرىپ.
اپىراي, اقسەلەۋدىڭ ەسى شىقتى-اۋ,
يسپاننىڭ قاراتورى قىزىن كورىپ, – دەگەن ءازىلىمدى تىڭداعان قىز-جىگىتتەرىمىز دۋ ك ۇلىستى. اعاسىنىڭ ءازىلىن اقسەلەۋدىڭ ءوزى دە ك ۇلىپ, جادىراپ قارسى العان ەدى.
اۆتور: ءسىز تالدىقورعاندا رەكتور بولعان جىلداردا وبكومنىڭ ءۇش حاتشىسىمەن قىزمەت ىستەستىڭىز عوي. العاشقىسى الىباەۆ. ول كىسىنىڭ باسشى رەتىندەگى جانە ادامي جاقسى قاسيەتتەرى, ينستيتۋتقا دا, سىزگە دە جاساعان قامقورلىقتارى تۋرالى ءبىراز ايتىلدى. ودان كەيىن حاتشى بولىپ تىنىباەۆ كەلدى. ول كىسىمەن قارىم-قاتىناستارىڭىز قالاي بولدى؟
مىرزاتاي: ءيا, الىباەۆتىڭ ورنىنا تىنىباەۆ كەلدى. جايلى, ساق كىسى ەدى. قىزى پەدينستيتۋتتا وقىدى. ول كىسىمەن دە ونە بويى جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىق. تىنىباەۆ – سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى ەدى, تەحنيكۋم اشامىن دەپ ءبىر تاماشا قۇرىلىس سالدىرا باستادى. بازاسى كەرەمەت جاقسى. گيدرومەليوراتيۆتىك تەحنيكالىق تۇرعىدان جابدىقتالعان ۇلكەن عيماراتى, جاتاقحاناسى, كەرەمەت گاراجى بار. تۇتاس ءبىر قالاشىق. ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا بەرسە, تىنىسىمىز كەڭىپ قالار ەدى-اۋ دەپ ىشتەي قىزىعىپ ءجۇردىم. ءبىر-ەكى رەت سيپاقتاپ سۇراپ كورىپ ەدىم, قيمادى, جولاتپادى. بەرمەيتىنىن ءبىلدىم. بىتۋگە جاقىن قالعاندا الماتىعا, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كەلىپ, ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق بازاسىنىڭ ءالى دە تومەن ەكەنىن ايتىپ, جاردەم سۇرادىم. «تالدىقورعانداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت اشىلعانىنا ءبىراز بولعانمەن, جاعدايى ءالى ويداعىداي ەمەس», – دەدىم. «نە ىستەۋ كەرەك؟» – دەدى نۇرەكەڭ. قالادا تەحنيكۋمعا دەپ ءبىر عيمارات سالىنىپ جاتقانىن, سونى پەدينستيتۋتقا بەرۋىن ءوتىندىم. نۇرەكەڭ شايسۇلتان شاياحمەتوۆتى شاقىرىپ الدى. ول سول كەزدە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
– مىرزەكەڭ ينستيتۋتقا تالدىقورعاندا تەحنيكۋمعا دەپ سالىنىپ جاتقان عيماراتتى سۇرايدى. ودان حابارىڭ بار ما؟ – دەدى نۇرەكەڭ.
– ءيا, ول بيىل بىتەدى, – دەدى شايسۇلتان.
– سەن, ەندەشە, ءسوۆميننىڭ قاۋلىسىن دايىنداپ, گرەبەنيۋكتىڭ قولىن قويدىر, – دەدى نۇرەكەڭ. گرەبەنيۋك – ءبىرىنشى ورىنباسارى. – وعان كىرىپ شىعىڭدار. مەنى كەلىستى دەپ ايتىڭدار. قازىر ءوزىم زۆوندايمىن, – دەدى دە, گرەبەنيۋككە تەلەفونمەن: – سىزگە تالدىقورعان پەدينستيتۋتىنىڭ رەكتورى جولداسبەكوۆ شاياحمەتوۆپەن بىرگە كىرەدى. قابىلداڭىز. قويىلىپ وتىرعان ماسەلەمەن مەن كەلىسەمىن, – دەگەندى ايتتى.
بۇرىن بىلمەيدى ەكەنمىن, سويتسەم, گرەبەنيۋكتىڭ ءوزى دە تالدىقورعاندىق بولىپ شىقتى, سارقاندتان ەكەن. تالدىقورعان پەدينستيتۋتىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە وڭ قاباقپەن قارادى. شايسۇلتانعا «شەشىمدى دايىندا» دەدى ول دا. بىراق سول كۇنى ءوزى تاعى ءبىر جينالىسقا كەتىپ قالىپ, امال جوق, الماتىعا قونىپ قالدىم. ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ قاۋلىنى قولعا الىپ, تالدىقورعانعا قايتتىم.
كەلسەم, تالدىقورعان ۋ-شۋ. «ءسوۆميننىڭ قاۋلىسى شىقتى, ايىرىلدىڭىز انا بازادان» دەپ تىنىباەۆقا بىرەۋ جەتكىزىپ قويىپتى. ونىڭ الدىندا مەن مۋزىكالىق فاكۋلتەتكە دەپ ورتالىقتاعى تاعى ءبىر كورپۋستاردى الىپ العانمىن عوي. ۇيگە بارماي, بىردەن جۇمىسقا كەلسەم, حاتشى قىزىم ساشا گونچارۋك:
– مىرزاتاي جولداسبەكوۆيچ, ءسىزدى ءبىرىنشى حاتشى ىزدەپ جاتىر. قايدا ەكەنىڭىزدى ءبىز ەشكىمگە ايتقان جوقپىز, – دەدى.
– سەن وندا ءبىرىنشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە تەلەفون سوعىپ, «قازىر سىزدەرگە بارا جاتىر» دەپ ايت, – دەدىم ساشاعا.
كەلسەم, انا كىسى بيۋرونى جيناپ قويىپتى. بۇرىن سالەمى جاقسى كىسى عوي. «ءيا, مىرزاتاي, قالايسىڭ» دەپ تۇراتىن ادام. اڭقىلداعان اقكوڭىل. «اۋباكىر اليەۆيچ, ىزدەپسىز» دەپ جەتىپ كەلدىم. ءبىلىپ وتىرعانىن سەزدىم. قاۋلى قولىمدا عوي.
– بۇل نە دەگەن سۇمدىق! بۇل قالاي ءوزى؟ جولداسبەكوۆ جارتى قالانى الىپ الدى دەپ ءجۇر جۇرت. ول از بولعانداي, مەنىڭ سالدىرىپ جاتقان گيدرومەليوراتيۆتىك تەحنيكۋمىمنىڭ دا عيماراتىن تۇگەلىمەن الىپ قويدى, – دەدى. بيۋرو مۇشەلەرى ۇندەمەي وتىر. – ال, قانە, باياندا قالاي بولعانىن, – دەدى.
– ماعان وزىمە ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق, اۋباكىر اليەۆيچ, ينستيتۋتتىڭ بازاسىن نىعايتامىن, ونى ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى ينستيتۋت جاسايمىن دەگەن ارەكەت قوي. نەگە اشۋلاناسىز, قۋانبايسىز با قايتا؟ – دەدىم.
– مەن تەحنيكۋم اشايىن, مىنا ءوڭىردى سۋلاندىرايىن دەپ جۇرگەن جوقپىن با؟ قالاي بولدى بۇل ءوزى؟ – دەپ رەنجىدى. ۇندەمەدىم.
تىنىباەۆتىڭ جاقسى قاسيەتى – كەكشىل ەمەس ەدى. ارتىنان ءبارى باسىلدى. قارىم-قاتىناسىمىز دا وڭالدى. كەلە-كەلە, ءتىپتى, اعالى-ءىنىلى بولىپ كەتتىك. الدىندا, ورايى كەلگەن ءبىر ساتتە ول كىسىگە دومبىرا سىيلاماق بولعان ەدىم. ايتۋلى دومبىرا ەدى. «ويباي, جۇرت ءسوز قىلادى» دەپ الماي قويعان. قىزمەتتەن بوساپ, كەتەرىندە «مىرزاتايدىڭ بەرەم دەگەن دومبىراسى بار ەدى» دەپ, شوپىرىن جىبەرىپتى. بەرىپ جىبەردىم.
وزگەرىپ جاتقان ءومىر عوي. 1983 جىلى وبكومعا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ ساقان قۇسايىنوۆ كەلدى. ونىڭ الدىندا تورعاي وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان. جاسى 66-عا كەلگەن, زەينەت جاسىنان اسىپ كەتكەن ادام ەدى (ول ۋاقىتتا ەر ادامدار 58 جاستان باستاپ زەينەتكە شىعاتىن – اۆتور). اكتيۆ وتكىزدى. وعان «التىن جۇلدىزىن» تاعىپ كەلىپ, «ءبارىمىز بىرىگىپ جۇمىستى جاقسى ىستەيىك, سىزدەر ماعان ەندى ەكىنشى جۇلدىزدى الۋعا كومەكتەسىڭىزدەر» دەگەن سوزدەردى ايتتى. ينستيتۋتتا بولىپ, جاعدايمەن تانىستى. كەڭەس وداعىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى اۋىسپالى قىزىل تۋ بىزدە بولاتىن. سول كەزدە ماسكەۋدەن, كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ لەكتورلار توبىنان ەكى ادام كەلدى. ءبىرى – سەكتور مەڭگەرۋشىسى, ءبىرى – نۇسقاۋشى. بۇعان دەيىن تالدىقورعانعا ونداي دارەجەدەگى ادامدار كەلمەگەن ەكەن. باسشىلاردىڭ ءبارىنىڭ جانى قالمادى. قوناقتاردى قاپالداعى ساناتوريگە جاتقىزدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ «جەتىسۋ» ءانسامبلى سوندا بارىپ, كونتسەرت بەردى. وبكومدا بۇرىن ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت اتقارىپ, ىسىلعان ومىرباەۆا كۇمىسجان دەگەن كەلىنشەك يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى بولىپ ىستەيتىن. جاس بولعانىمەن ءبىلىمدى, وتكىر, العىر ەدى. قوناقتاردى ىلعي سول كىسى الىپ جۇرەتىن. ولار ماسكەۋگە قايتارىندا وبكومدا بولىپ, ءبىرىنشى حاتشىعا: «سىزدەردە ومىرگە دەگەن كوزقاراستارى كەڭ, بىلىكتى, جۇمىسقا بەرىلگەن, ءوز ىستەرىن جاقسى بىلەتىن, جاندارى تازا, تاماشا ادامدار جۇمىس ىستەيدى ەكەن» دەپ, كۇمىسجاننىڭ, مەنىڭ اتىمدى اتاپ, جىلى سوزدەر ايتىپتى. ساقان قۇسايىنوۆ سوندا: «ءيا, بىزدە وسىنداي ادامدار ىستەيدى, مەن دە ينستيتۋتتا بولعانمىن, رەكتوردىڭ جاقسى ىستەرىن بىزدەر ۇنەمى قولداپ وتىرامىز» دەپ ءبىراز قولپاشتاسا كەرەك.
ءسويتىپ جۇرگەندە, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن, ارامىزعا سايتان كىردى. ءبىرىنشى حاتشىنىڭ ماعان دەگەن كوزقاراسى كۇرت وزگەردى.
سودان ءبىر كۇنى مىناداي جاعداي بولدى. ول كەزدە ستۋدەنتتەر ءبىر اي اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا كومەككە جىبەرىلەتىن. تامىزدىڭ 25-ىندە جيناپ, تۇگەندەپ, تىزىمدەپ جىبەرەتىنبىز. ول جونىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ, ءسوۆميننىڭ, قازسوۆپروفتىڭ قاۋلىسى بولاتىن. سول قاۋلى بويىنشا قىركۇيەكتىڭ بىرىنەن اياعىنا دەيىن ستۋدەنتتەر اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىندا بولادى. مەن ونى بۇلجىتپاي ورىندايتىنمىن. ال ستۋدەنتتەر ساباققا ءبىر كۇن كەشىكسە مەنىڭ مازام كەتەدى. بۇل جولى ستۋدەنتتەرىمىزدى ۋاقىتىندا قايتارمادى. مەن ەندى بىردەن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسىنا شىقپايمىن عوي, بەر جاعىندا جەتەكشىلەرىمىز, كۋراتورلارىمىز بار. سولارعا ايتۋمەن بولدىم. «جارايدى, جارايدى, شەشەمىزبەن» قازاننىڭ جەتىسى بولىپ كەتتى. سەرعازى قۇرماشەۆيچ بەسپاەۆ دەگەن كىسى پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدى, تاماشا ادام. «سەكە, مەن اۆتوبۋستارىمدى دايىندايمىن, بالالاردىڭ اقشاسىن تولەي بەرىڭىز, ەرتەڭ ولاردى الىپ كەتەمىن» دەپ حابارلاستىم ول كىسىگە.
– ويباي-اۋ, جۇمىس بىتپەي جاتىر ەدى, جاۋىن جاۋىپ كەتەدى, تاعى ءبىراز بولساڭىزدارشى, – دەپ ءوتىندى.
– بولمايدى, سەكە. ساباقتى قازاننىڭ بىرىندە باستاۋىمىز كەرەك ەدى, ستۋدەنتتەر ونسىز دا كەشىكتى, – دەدىم. سودان ول «مىرزەكەڭ ستۋدەنتتەردى الىپ كەتەمىن دەپ جاتىر» دەپ وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا شىعىپتى.
– سەن ءوزىڭ كىمسىڭ؟ ويىڭا كەلگەندى نەگە ىستەيسىڭ؟ – دەپ قۇسايىنوۆ ماعان تەلەفون سوقتى.
– مەن نە ىستەپپىن؟
– ستۋدەنتتەردى الىپ كەتەمىن دەپسىڭ عوي.
– ءيا, الىپ كەتەمىن. ستۋدەنت جۇگەرى جيناۋشى ەمەس قوي, ول وقۋى, ءبىلىم الۋى كەرەك.
– تۇرا تۇر, ونى ءبىز شەشەمىز.
– جوق, مەن شەشەمىن. مەنىڭ قولىمدا ورتالىق كوميتەتتىڭ, سوۆمين, قازسوۆپروفتىڭ قاۋلىسى بار. ءسىز وندا قاۋلىنى قايتا شىعارتىڭىز, – دەپ ەدىم, بوقتاپ جىبەردى. مەن ايتقان سوزدەرىن وزىنە قايتاردىم. «قولىڭىزدان كەلگەنىن ىستەڭىز» دەدىم. ءوزىم دە ول كىسىنىڭ جازىقسىز تۇرتكىلەۋىنەن دە, مازاسىزدىعىنان دا شارشاپ, كەتكىم كەلىپ جۇرگەن. بۇرىنعى بۇرىنعى ما, سودان كەيىن مەنى ناعىز قۋدالاۋ باستالدى.
كوپ كەشىكپەي تۇڭعىش قىزىم عايني وبلىستىق ميليتسيا باستىعى, گەنەرال ءابدىقادىر بولسامبەكوۆتىڭ بالاسى نيازعا تۇرمىسقا شىقتى. ءبىز قىز ۇزاتىپ, ولار كەلىن ءتۇسىرىپ, توي جاسادىق. ەكەۋمىز جانە ءبىر ۇيدەمىز, ءبىر ەسىكتەن كىرىپ-شىعامىز. ولاردىڭ كەلىمدى-كەتىمدى ادامى بار, بىزگە دە قۇتتى بولسىن ايتىپ كەلەتىندەر بار. جاسىراتىنى جوق, ءبىر اي تويلادىق, سوزىلىپ كەتتى. ءبىر كۇنى وبلىستىق اكتيۆتە مەن قالعىپ كەتىپپىن. انا كىسى بايانداما جاساپ تۇر. مەن وبلىستىق كگب-نىڭ باستىعى حاميت شوقالاقوۆ اعايدىڭ قاسىندا وتىرامىن. ەكىنشى قاتاردا. ءتۇرتىپ قالدى. حاتشى لۋپا سياقتى كوزىلدىرىك كيەتىن ەدى, بادىرايىپ ماعان قاراپ: «رەكتوردىڭ ۇيقىسى قانسىن, سوسىن جالعاستىرامىن» دەپ تۇر ەكەن. ورنىمنان تۇرىپ, كەشىرىم سۇرادىم. «ينستيتۋت اۋماعىن ءارامشوپ باسىپ كەتكەن, ونى رەكتور تازارتايىن دەمەيدى, تازالايتىن ادامدى تابامىز» دەپ قالدى. اكتيۆ بىتكەن سوڭ مەن كىردىم, قابىلدامادى. «اكەسى قۇسايىننىڭ سالدىرىپ بەرگەن وبكومى ەمەس بۇل. مەن پارتيا مۇشەسىمىن. قابىلداسىن» دەدىم. قابىلدادى.
– جاسىڭىز ۇلكەن اعاسىز, ايتاتىن ءسوزىڭىزدى وسى جەردە ايتپايسىز با ماعان. جۇرتتىڭ الدىندا سونشا مۇقاتقانىڭىز نە قىلعانىڭىز, – دەدىم.
– قوي پارتبيلەتتى مىنا جەرگە, – دەدى.
– پارتبيلەتتى مەن سىزدەن العان جوقپىن. كەرەك بولىپ جاتسا قوناەۆقا تاپسىرامىن, – دەدىم. ءسويتىپ ءبىراز جەرگە بارىستىق. مەنىڭ قۇداممەن ارالارى جاقسى ەدى, ەكەۋى تورعايدا بىرگە ىستەگەن. ابەكەڭمەن اقىلداسا المادىم. اشۋ دەگەن قىسىپ, قيناپ, تەرىمە سىيمادىم. «ءسىزدى ايداپ سالۋشىلار بار. كەلگەن كەزدە جاقسى ەدىڭىز, جاقسى سوزدەرىڭىز بار ەدى ايتقان» دەپ ەدىم, «وندا شارۋاڭ بولماسىن» دەدى. «مەن بيلەتتى قوناەۆقا تاپسىرامىن. بۇگىن جۇرەمىن» دەدىم. قورقىپ كەتتى. «ءاي, سەنىڭ سوندايىڭ بار ما, ونداي ەمەس ەدىڭ عوي. ابەكەڭە ايتامىن, قۇداڭا» دەدى. «ايتا بەرىڭىز» دەدىم. ابەكەڭ قابىلداۋ بولمەسىندە وتىر ەكەن, «مىرزەكە, مىرزەكە» دەپ ەدى, قۇدامدى تىڭداماي كەتىپ قالدىم. سودان كەيىن قۇسايىنوۆپەن ارامىز مۇلدە سۋىپ كەتتى. مەنىڭ ارتىما شام الىپ ءتۇستى.
كوكتەم كەلدى. اقسۋ جاعىندا, ءبورلىتوبە اۋدانىنا بۇرىلاتىن تۇستا ايماققا سۋعارۋ جۇيەسىن جاسايمىز دەپ, وبلىس باسشىسى اۋدانداردىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىمەن جينالىس وتكىزەدى. تۇسكى ءدام ۇستىندە اڭگىمەدەن اڭگىمە شىعىپ, قۇسايىنوۆ جينالعاندارعا: «ناش رەكتور ۆليپ» دەپتى. ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ بارىمەن جاقسىمىن, الگىلەر «نە بولدى؟ نە بولدى؟» دەپ ابىرجىپ قالىسىپتى. سونداعىسى: زىليحا تامشىباەۆانىڭ سوۆحوزىنا ستۋدەنتتەر قىزىلشا تەرۋگە بارعاندا مەنىڭ دەكانىم كوگاي ءبىر رەت ستۋدەنتتەرگە: «بۇگىن جالپى جينالىس وتكىزەيىك, تاپقان تابىسىمىزعا فاكۋلتەتتە ستەند جاسايىق» دەگەن كورىنەدى. سودان كاسىپوداقپەن بىرلەسىپ شەشىم قابىلدايدى. ونى مەن بىلمەيمىن. سونى بۇرمالاپ اكەلىپ, ستۋدەنتتەرگە بەرىلگەن اقشانى ءارتۇرلى جولمەن جولداسبەكوۆ ءوزى الىپ قويادى دەپ ميليتسياعا, قالانىڭ, وبلىستىڭ پروكۋراتۋراسىنا تاپسىرما بەرگەن. مەنەن باستاپ ستۋدەنتتەرگە دەيىن ءبارىمىز ءبىر اي تەكسەرىستەن وتتىك. تەكسەرۋشىلەردىڭ كەيبىرىنىڭ ماعان جانى اشيدى. «ايتەۋىر ءبىر نارسە تابىڭدار. جوق ەمەس, بار. تابىڭدار» دەپ جانىمىزدى شىعارىپ جاتىر دەگەندى ايتادى. سودان ەشنارسە تاپپاسا دا, انانى-مىنانى قۇراستىرىپ, مەنىڭ ۇستىمنەن رەسپۋبليكالىق پروكۋراتۋراعا ماتەريال جىبەرتىپتى. ولار ونى رەسپۋبليكالىق پارتكوميسسياعا جولدايدى. سونداعى ماقساتى – مەنى جۇمىستان بوساتۋ. جۇيكەم توزىپ, باسىم قاتتى. الماتىعا تارتتىم, نۇرەكەڭە كىردىم. بولىپ جاتقان اڭگىمەنى باياندادىم. «ءوزىڭ تازاسىڭ با؟» «ءيا». «وندا قورىقپا» دەدى.
تاڭەرتەڭ جۇمىستا وتىرمىن. قۇدام زۆوندايدى «قايداسىڭ؟» دەپ. «جۇمىستامىن». «ءبىر جاققا باردىڭ با؟» «جوق». «مەن ميليتسيامىن عوي. مەنى الداي المايسىڭ. الماتىعا باردىڭ عوي» دەدى. «باردىم. كورىپ ءجۇرسىز عوي. ماعان كۇن بەرمەي جاتىر. مەن قاراپ وتىرامىن با, نۇرەكەڭە كىردىم, ديمەكەڭە ايتىڭىز دەدىم. مەن ناقاقتان ناقاق قور بولىپ كەتپەيىن, ءتۇرى جامان,» – دەدىم.
سودان ءبارىبىر تىنىشتالا المادىم. ەش كىنام بولماسا دا, ءۇستىمنەن جاسالعان جالعان قاعازدار رەسپۋبليكالىق پارتكوميسسياعا تۇسكەنىن ەستىدىم. ونداعىلاردىڭ قانداي شەشىم قابىلدارى بەلگىسىز. ەرتەڭىنە ومىربەك اعاعا زۆوندادىم. قازگۋ-دىڭ رەكتورى عوي. «داۆاي كەل, مەن ماكسيموۆتى شاقىرىپ قويامىن ۇيگە» دەدى. ماكسيموۆ – گەنەرال, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ بۇرىنعى كوماندۋيۋششيى. بۇگىندە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ پارتكوميسسيا توراعاسى. ونىڭ ايەلى مەن قازگۋ-دە دەكان بولعانىمدا قاراماعىمدا ىستەگەن. كەلسەم, ەكەۋى دە اعانىڭ ۇيىندە وتىر. «قانە, ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەيىك, باياندا» دەدى. ءبارىن ايتتىم. سويتسەم, رەسپۋبليكالىق پروكۋراتۋرا ساۋساقتان سورعان بىردەڭەلەردى, ستۋدەنتتەردى, كوگايدى جازىپ, پارتكوميسسياعا بەرىپتى. ومەكەڭ: «ءيا, سونىمەن قالاي؟» دەپ ەدى, ماكسيموۆ: «ول ءىس بىزدە جاتىر. جاقىندا الدىق. قۇلاعىنان تارتىپ كەلتىرگەن, تۇككە تۇرمايتىن نارسەلەر. ال ەگەر قاجەت بولىپ جاتسا, ىسكە اسىرىپ, پايدالانۋعا دا بولادى» دەدى. ومەكەڭ حا-حا-حالاپ كۇلدى. سودان سوڭ: «ءسىز ونداي ادام ەمەسسىز عوي. مىرزاتاي ادال ادام, بىلەسىز عوي» دەدى. «مەنىڭ وعان ەشقانداي كۇمانىم جوق. سوندىقتان ەشنارسە بولمايدى. الاڭداماڭىزدار» دەدى ماكسيموۆ.
ەرتەڭىندە بۇل ءىستى پارتكوميسسيا قارايدى. ناتيجەسىن وبلىسقا جىبەرەدى. كەشكە قاراي مەنى قۇسايىنوۆ شاقىرادى. سويتسەم, ورتالىق كوميتەتتەگى ءوزىنىڭ تانىستارى «پارتكوميسسيا قارادى, ەشنارسە تاپقان جوق, ماسەلە جابىلدى» دەپ حابارلاپتى.
شاقىرعان سوڭ وبكومعا كەلدىم.
– سەن نە ىستەدىڭ, قايدا بولدىڭ؟ – دەدى ماعان.
– ساقان قۇسايىنوۆيچ, نە ايتىپ وتىرسىز, تۇسىنبەدىم, – دەدىم.
– سەن الماتىعا بارىپسىڭ عوي.
– الماتىعا شىعۋعا بولمايدى دەگەن شەشىم بار ما؟
– جوق. ماسەلە وندا ەمەس. بىراق سەن ءار جولعى باراتىنىڭدى بىزبەن كەلىسۋىڭ كەرەك.
– مەن ءبولىم مەڭگەرۋشىمەن كەلىسكەنمىن, – دەدىم. وبكومدا ءبولىم باسشىسى سارسەنباەۆا دەيتىن كىسى ەدى. جانى قالمايتىن. ءبارىن ءوزى كورىپ, ءبىلىپ ءجۇر. «اڭگىمە شيەلەنىسىپ بارادى. بارىپ كەلەيىن» دەگەنىمدە: «بارساڭىز بارىپ قايتىڭىز» دەگەن. سول ءۇشىن ونى جۇمىستان شىعارىپ جىبەردى. كەيىن ول الماتىدا بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەدى.
جىلدا جازدا ديمەكەڭ وبلىستاردى ارالايتىن ەدى عوي. اكتيۆ وتكىزەتىن. جازدا ديمەكەڭ كەلدى. نۇرەكەڭ بىرگە كەلدى. ول كەزدە مەن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ مۋزەيىن اشقانمىن. ول ءۇشىن كوپ جۇمىستار ىستەلگەن ەدى. حالقىنا, ۇلتىنا جان اياماي قىزمەت ەتكەن, تاماشا شىعارمالار جازعان, جازىقسىز قۇربان بولعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ەسىمىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ ءوسسىن دەگەن ويمەن ينستيتۋتقا دا ول كىسىنىڭ اتىن بەرگىزگەنمىن. مۋزەيدى جۇرتتىڭ الاڭسىز ارالاپ كورۋىنە ىڭعايلى بولسىن دەپ جەكە عيماراتقا كوشىرگەنبىز. وبكومنىڭ تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكا باسشىلارىن مۋزەيدىڭ الدىندا قارسى الدىم. الدىمەن مەن كىردىم, ديمەكەڭ, نۇرەكەڭ, سودان سوڭ ساقان قۇسايىنوۆ كىردى. سىرتقى ەسىك جابىلدى. ىشكە كىرگەن بويدا ديمەكەڭ ماعان قاراپ: «مىرزاتاي شىراق, سەن قايدانسىڭ؟» – دەدى. «اعا, مەن جامبىل وبلىسى تالاس اۋدانىنانمىن». «اي, تالاس اۋدانى مەنىڭ اتا-بابامنىڭ وسكەن-ونگەن جەرى عوي», – دەدى. قۇسايىنوۆتىڭ مەنى ورىنسىز قۋدالاپ جۇرگەنىن ول كىسىگە ومىربەك اعام, نۇرەكەڭ ايتتى ما ەكەن... سودان باستاپ ساقان اعامىزبەن قارىم-قاتىناسىمىز كۇرت وزگەردى, دۇرىس ارناسىنا ءتۇستى. جۇمىسقا دا جاڭاشا قۇلشىندىم. كوپ ۇزاماي ساقان قۇسايىنوۆيچ جاسىنا, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى زەينەتكە شىعىپ, الماتىعا كوشىپ كەتتى.
ءبىر كۇنى ماعان دوسىم ءسابيت ورازباەۆ: «سەنىڭ قۇسايىنوۆىڭ ەمحانادا كورىنگەنمەن ۇرسىسىپ ءجۇر» دەپ زۆوندادى. كوزى – گلاۋكوما, جۇيكەسى ابدەن توزعان ادام ەدى. جانىم اشىپ كەتتى. كەشىكپەي مەن استاناعا مينيستر بولىپ ورالدىم. پەدينستيتۋتتاردىڭ ءبارى قاراماعىمدا. تالدىقورعاندا ءوزىم قۇرعان ءانسامبلدى شاقىرىپ, پيونەرلەر سارايىندا كونتسەرت ۇيىمداستىردىم. ونىڭ الدىندا كۇز كەلگەن, كۇزدىك بولسىن دەپ, اقسۋدا امانتاي دەگەن ءجون بىلەتىن ازامات بار ەدى, سوعان: «سەن ءبىر جاس مال سويىپ, ساقان اعانىڭ ۇيىنە اپارشى, مەنىڭ اتىمنان سىباعا دەپ» دەگەن ەدىم, ول ونى تەز ورىندادى. كونتسەرت بولاتىن كۇنى ءوزىم زۆوندادىم. «مىرزاتاي, سالەمىڭدى الدىم, ءوزىم دە بارسام با دەپ ءجۇر ەدىم, راحمەت» دەدى. «جارايدى, اعا, ول ءبىزدىڭ ىنىلىك مىندەتىمىز عوي. ءوزىڭىزدىڭ قامقورلىعىڭىزدا بولعان «جەتىسۋ» ءانسامبلى وسىندا كەلىپ, كونتسەرت بەرەيىن دەپ جاتىر. سوعان شاقىرىپ, تەلەفون سوعىپ وتىرمىن» دەپ ەدىم, ەڭكىلدەپ تۇرىپ جىلاپ جىبەردى. «مىرزاتاي, كوزىم كورمەيدى. جۇرە المايمىن. سەن كەشىر, كەزىندە ايداپ سالۋشىلار بولدى. پەندەمىز عوي. قازىر سولاردىڭ بىردە-بىرەۋى حابارلاسپايدى. ارتىق كەتكەن جەرىم بولسا, كەشىر» دەدى. «اعا, ومىردە ءبارى دە بولا بەرەدى. كوڭىلىڭىزگە الماڭىز. ءبارىن تۇسىنەمىن. شارۋاڭىز بولسا قىسىلماڭىز, ايتىپ تۇرىڭىز» دەدىم. «ازاماتسىڭ» دەدى. ودان كەيىن سويلەسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. كوپ كەشىكپەي ول كىسى قايتىس بولىپ كەتتى. ساقان اعامەن ارامىز وسىلاي بولدى. ومىردە نە بولمايدى دەيسىڭ. ءبارى دە بولادى.
اۆتور: ەندى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءومىرىنە كوپ وزگەرىستەر اكەلگەن 1986 جىلدىڭ وقيعالارىنا توقتالساق.
مىرزاتاي: نەسىن ايتامىز ونىڭ, بولات. ول كۇننىڭ قاراسى باتسىن. ىشكەنىمىز – ءىرىڭ, جەگەنىمىز – جەلىم بولدى. قازاقتىڭ باسىنا قايتا كۇن تۋدى. سەگىز كۇن كۇنى-ءتۇنى كابينەتتەن شىققانىمىز جوق. رەكتوردىڭ كابينەتىن وبكومنىڭ, گوركومنىڭ, كگب-نىڭ, پروكۋراتۋرانىڭ, ميليتسيانىڭ قىزمەتكەرلەرى باستى.
ناتيجەسىندە كوپتەگەن ۇلگىلى ستۋدەنتتەر وقۋدان شىعارىلدى, دەكاندار قىزمەتتەن بوساتىلدى. جالاقىسىن تۇرمىسى ناشار ستۋدەنتتەرگە ءبولىپ بەرەتىن, «جەتىسۋ» ءانسامبلىن قۇرىسقان مۋزىكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى اقسۇلۋ ماناسباەۆا پارتيادان, جۇمىستان شىعارىلدى. ماعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا «ستۋدەنت جاستار اراسىندا كوممۋنيستىك تاربيەنى السىرەتكەنى ءۇشىن» دەپ قاتاڭ سوگىس جاريالاندى.
اۆتور: مەن اۋەلباستان-اق, ءسىز تۋرالى كىتاپ جازۋعا كىرىسكەلى بەرى, مينيستر قىزمەتىنە قالاي تاعايىندالعانىڭىز جونىندە سۇراق قويعالى جۇرگەن ەدىم. ءمينيستردىڭ جوعارىدا اتالعان ەستەلىك كىتاپشاسىندا سونىڭ جاۋابى بار ەكەن. ول كىسى بىلاي دەپ جازىپتى: «زەينەتكە شىعۋىم جونىندە العاش شەشىم قابىلداعان كەزىمدە-اق, جەلتوقسان وقيعالارىنا دەيىن, مەن بۇل جوعارى جانە جاۋاپتى لاۋازىمعا بىردەن-ءبىر لايىق ادام دەپ جولداسبەكوۆ مىرزاتايدى ۇسىندىم.
ارينە, ورتالىق كوميتەت باسشىلىعى تاراپىنان, اسىرەسە وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرى حاتشىلارى اراسىنان ۇسىنىلعان وزگە دە كانديداتۋرالار بولدى. بىراق مەن ەڭ سوڭىنا دەيىن ءوزىم ۇسىنعان كانديداتۋرانى قورعاپ باقتىم. بۇل ىستە مەن سالانىڭ مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويدىم, وقۋشى جاستارعا ءبىلىم, تاربيە بەرۋدىڭ كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن, ونىڭ دۇرىس شەشىلۋى ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىنىن ويلادىم. سوندىقتان بۇل سالانى ونىڭ بارلىق پروبلەمالارىن, جاي-كۇيىن, قيىندىقتارىن بىلەتىن ادامنىڭ باسقارعانى ءجون ەدى.
اقىرى 1987
