مىڭ جىلدان كەيىنگى كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى نەدە؟
تەكەتىرەس تاريحى
ءدىني ۋاعىزىنىڭ نەگىزگى ستراتەگياسى ءبىر بولعانىمەن حريستيان ءدىنى دە شيت پەن سۇننيتكە بولىنگەن ءبىزدىڭ يسلام سياقتى فورما مەن مازمۇنداعى كوپتەگەن كەلىسپەۋشىلىكتەرگە بايلانىستى كاتوليتسيزم جانە پراۆوسلاۆيە بولىپ نەگىزگى ەكى باعىتقا 1054 جىلى ءبولىنىپ كەتكەن. ال ءحVى عاسىردا كاتوليك شىركەۋىنەن تاعى ءبىر ۇلكەن تارماق – پروتەستانتيزم ءبولىنىپ شىقتى. بۇل كەزدە, ياعني 1054 جىلى تۇتاس ريم يمپەرياسى جوق, ونى 410 جىلى گوت پاتشاسى الاريح تالقانداعان. ورنىندا قالعان باتىس ريم يمپەرياسى مەن شىعىستاعى ريم يمپەرياسى (ۆيزانتيا) ءبىر-بىرىنە ءتاۋەلسىز ەلدەر. باتىس ريم يمپەرياسى حريستياندىقتىڭ لاتىن-كاتوليكتىك تارماعىن ۇستاندى دا, شىعىستاعىلار گرەك-پراۆوسلاۆيەلىك شىركەۋگە سەنىم ارتتى. ونىڭ ورتالىعى قازىرگى ىستامبۇل, بۇرىنعى كونستانتينوپول قالاسى. بارعان سايىن ەكى ءشىركەۋدىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ تەرەڭدەپ, ەكىگە بولىنگەن حريستياندار ءبىر-بىرىنە وشپەندىلىكپەن قارايتىن بولدى. قۇداي ءبىر, ونىڭ جاراتقان پەندەسى ءبىر, ونىڭ تىلەگى مەن جۇرەگى ءبىر بولسا دا ءدىني ناسيحاتتىڭ ايىرماشىلىعىمەن تەرەڭدەي تۇسكەن دىنشىلدەردىڭ ق ۇلىقتارى سوڭىنان ەرگەندەردى بارعان سايىن بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتا ءتۇستى. ەكى شىركەۋدىڭ 1054 جىلى ءبىتىسپەستەي بولىپ ايىرىلىپ كەتۋىنە ىلىك تۇرىندە سەبەپ بولعان تومەندەگى جاعداي ەدى. ريم پاپاسى ءىح لەۆ كونستانتينوپولگە كاردينال گۋمبەرت باستاعان ءوزىنىڭ دەلەگاتسياسىن جىبەرەدى. وسىنىڭ الدىندا, 1053 جىلى كونستانتينوپولدە پراۆوسلاۆيە پاتريارحى ميحايل كەرۋلاري قالاداعى كاتوليكتىك شىركەۋلەردى جاپقىزىپ, ولاردىڭ ىشىندەگى لاتىندىق قاسيەتتى زاتتاردى اياققا تاپتاتقان. ريم پاپاسىنىڭ دەلەگاتسياسى كونستانتينوپولدىڭ وسى ىستەرىن ايىپتاپ جانە شىركەۋ ىستەرىندە وزدەرىن جوعارى ساناۋدى تالاپ ەتكەن. كەرۋلاري بۇل تالاپتى ورىندامايتىنىن جانە ءريمدى باس شىركەۋ دەپ مويىندامايتىنىن جەتكىزەدى. مىنە, وسى وقيعادان كەيىن حريستيان شىركەۋى جوعارىدا ايتىلعان ەكى باعىتقا ءبولىندى. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كوپتەگەن نارازىلىقتارىن تەرىپ جازۋدى ءبىز كەرەك دەپ تاپپادىق, ويتكەنى, ولاردىڭ, ارنايى زەرتتەيتىن ماماندار بولماسا, قالىڭ جۇرتقا كەرەگى دە جوق. حريستياندىق ورىس جەرىنە ح عاسىردىڭ اياعىندا كەلگەن. ونىڭ نەگىزگى ورتالىعى كيەۆتە ورنالاسىپ, ءدىن ۇستازدارى كونستانتينوپولدىك گرەك يەرارحتەرى بولعان. سوندىقتان دا ورىس جەرى نەگىزىنەن حريستياندىقتىڭ پراۆوسلاۆيە تارماعىن تۇتىنىپ كەتتى. الايدا, كوپ ۋاقىت بويى كاتوليتسيزمنىڭ داستۇرلەرى ورىس پراۆوسلاۆيەسىندە قالىپ قويدى. سونىڭ ىشىندە التىن ورداعا باعىنعانشا شىركەۋلەردە ورگاننىڭ كوپ وينالاتىنى ايتىلادى. ۇلكەندى-كىشىلى قوڭىراۋلار قويۋ ءداستۇرىن دە ورىس شىركەۋلەرى كاتوليتسيزمنەن العان. مۇنداي سالت گرەك-كونستانتينوپولدىك ءشىركەۋلەردە بولماعان. كيەۆتە لاتىندىق موناستىرلار دە ەجەلدەن كوپ بولىپ, ۋكرايندىقتاردىڭ باسىم بولىگى كاتوليتسيزمدى تۇتىنعان. ۋنيات دەپ اتالعان بۇل شىركەۋلەر كەزىندە وكىمەت قولداعان پراۆوسلاۆيە تاراپىنان قاتتى قۋدالاۋعا ءتۇسىپ, كاتوليتسيزم مەن پراۆوسلاۆيەنىڭ اراجىگىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە ءوزىنىڭ كەلەڭسىز ۇلەسىن قوستى. قاي ۋاقىتتا بولسىن بيلىك باسىنا ءبىر كەمەلدەر كەلگەندە مىڭجىلدىق جاۋلاسۋ دا, ءتۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە ءتۇپ ورنىمەن جويىلماسا دا قاتىناستار جىلىلىق پەن جاقىنداسۋعا بەت الادى ەمەس پە؟ 1963 جىلدان 1978 جىلعا دەيىن ريم پاپاسى بولعان VI پاۆەل دە سونداي جان ەكەن. ول «پراۆوسلاۆيەلىك باۋىرلارىنا» جاقىنداسۋ قادامىن جاساپ, 1964 جىلى يەرۋساليمدە ىستامبۇلداعى كونستانتينوپولدىك پراۆوسلاۆيە ءشىركەۋىنىڭ پاتريارحى افيناگورمەن العاش رەت كەزدەسەدى. بۇل وقيعا حريستيان ءدىنى ەكى تارماققا بولىنگەننەن كەيىنگى 910 جىلدان كەيىن بولعان. وسى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويىلىپ, ەكى شىركەۋ ءبىر-بىرىنە قوياتىن تالاپتارىنان (انافەما) 1965 جىلدان باستاپ باس تارتادى. ال «اۋليە» دەگەن اتاققا يە بولعان ءىى يوانن پاۆەل پاپانىڭ (1978-2005 جج.) كەزىندە كاتوليك شىركەۋىنىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا, حالىقتار مەن دىندەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنۋشىلىكتىڭ ورىستەۋىنە جاساعان قادامدارى ءتىپتى وراسان بولدى. ونىڭ وسى تاراپتاعى بەدەلىنىڭ شارىقتاپ بارا جاتقانىن كورە الماعان كگب بولگاريانىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرى ارقىلى وعان قاستاندىق تا جاسادى. الايدا, وزىنە قاستاندىق جاساعان ادامنىڭ ءوزىن كەشىرىپ, قۇدايدان ونىڭ كۇناسىن كەشىرۋدى سۇراعان پاپانىڭ اۋليەلىگى ءتىپتى ارتا بەردى. ول پاپا قىزمەتىندە ءجۇرىپ الەمنىڭ 130 ەلىنە ساپار شەگىپ, 1167 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, حالىقتاردى بەيبىتشىلىككە, تاتۋلىققا, دوستىققا ۇندەيتىن ناسيحاتتار تاراتتى. 2001 جىلى ول قازاقستانعا دا كەلىپ, ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىككە ۇندەيتىن ۋاعىزدارىن ايتىپ كەتكەن. «ليۋبيتە درۋگ درۋگا!» دەگەن ۇندەۋى جازىلعان ەسكەرتكىشى دە كاتوليك شىركەۋىنىڭ الدىندا تۇر. ونىڭ بۇل سوزدەرى «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەيتىن دانىشپان ابايدىڭ ۇستانىمىمەن ۇندەسەدى. سوندىقتان دا پاپا ءوز ساپارلارىندا تەك كاتوليتسيزمنىڭ تارالۋىن ۋاعىزدادى دەگەندەر قاتەلەسەدى. ول جالپى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ۋاعىزداۋشىسى ەدى. پاپا يسلام مەشىتتەرىنە دە, يۋدايزم سيناگوگالارىنا دا, پروتەستانتتار مەن پراۆوسلاۆيەلىكتەردىڭ ءشىركەۋلەرىنە دە كىرىپ, قۇدايدان ادامزاتقا جەڭىلدىك تىلەپ, كەشىرىم ەتۋدى سۇراۋدان تالعان ەمەس. مىنە, وسى پاپانىڭ ءوزى قانشا تالپىنسا دا رەسەي اۋماعىنا اياق باسا الماي كەتتى. گورباچەۆتىڭ, ەلتسيننىڭ تۇسىندا دا ول «پراۆوسلاۆيەلىك باۋىرلارمەن» كەزدەسۋدى قالاعان ەدى, الايدا, پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ باسشىلارى ونىڭ كەلۋىنە قارسى بولدى. سونىڭ ىشىندە پاتريارح ءىى الەكسي ۆاتيكاننىڭ «پراۆوسلاۆيە جەرىندە» كاتوليك ءشىركەۋلەرىنىڭ سالىنۋى مەن ۋكراينادا كاتوليكتەردىڭ ۋنيات ءشىركەۋلەرىن قايتارىپ الۋلارىن قولدايتىندىعىن ايىپتاپ, ونىڭ كەلۋىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. ەندى مىنە, مىڭجىلدىق تەكەتىرەستىڭ جالعاسى بولعان وسىنداي كيكىلجىڭدەردىڭ ءبارى ەڭسەرىلىپ, بۇگىندە ەكى ءدىنباسى العاش رەت كەزدەسىپ وتىر.جاقىنداسۋ جولى
زايىرلى قوعامدا ءشىركەۋلەر ەشقاشان ساياساتقا ارالاسپايدى, تەك قۇداي ۇيلەرىندە ءوز ۋاعىزدارىن ايتىپ, ادامداردىڭ جاراتۋشىعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتەدى دەيمىز. بىراق ءدىن يەلەرىنىڭ ساياساتقا ىقپالى كوپ ەكەنىنە كوزجۇمبايلىقپەن قاراۋعا دا بولمايدى. كۋبانىڭ وقشاۋلانۋىن الدىرۋعا اياق باسقان العاشقى قادامدى ريم پاپاسى فرانتسيسك جاساپ, اقش پەن كۋبا باسشىلارىن كەلىسىمگە شاقىرعانى بىلتىر عانا ەدى. سودان بەرى ونىڭ وڭ ناتيجەسى كورىنىپ تە قالدى, قازىر كۋباعا جاسالعان جارتى عاسىرلىق ەمبارگونى الۋ جولىندا جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. كاتوليتسيزم مەن پراۆوسلاۆيەنىڭ ىقپالى وتە زور, ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ سىرتىندا ميلليونداعان ادامدار بار. اسىرەسە, سوڭىنان 1,3 ملرد. ادام ەرگەن كاتوليك شىركەۋىنىڭ ىقپالى زور. ەۋروپانىڭ 21 ەلىندە تۇرعىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, گەرمانيا, نيدەرلاند, شۆەيتساريا سياقتى ەلدەردە جارتىسىنا جۋىعى ونى تۇتىنادى. سونداي-اق, باتىس جارتى شارداعى كوپتەگەن ەلدەردە, شىعىس ازيا, تاياۋ شىعىس (ليۆان) ەلدەرىندە ول كەڭىنەن تاراعان. دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىندە بولسا دا كاتوليك شىركەۋى ريم پاپاسىن ەڭ جوعارعى ءدىني بيلەۋشى دەپ سانايدى. پاپانىڭ كەڭەسشى ورگانى قاتارىنا كوپتەگەن ەلدەردەن سايلانعان كاردينالدار القاسى جانە ەپيسكوپتار سينودى كىرەدى. پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ونداي ءبىر ورتالىققا باعىنباعان. ولار ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن 15 اۆتوكەفالدى (جەرگىلىكتى) پراۆوسلاۆيەلىك شىركەۋلەردەن تۇرادى. بۇل شىركەۋلەردىڭ ءدىني ۇستانىمدارى ءبىر, قۇدايعا تابىنۋ فورمالارى مەن داستۇرلەرى ۇقساس بولعانىمەن ءبىر-بىرىنە باعىنبايدى. ساناپ وتەر بولساق ولار: كونستانتينوپول (2 ملن.), الەكساندريا (6,5 ملن.), انتيوحيا (1,4 ملن.), يەرۋساليم (130 مىڭ ادام), ورىس (50-80 ملن.), گرۋزين (4 ملن.), سەرب (10 ملن.), رۋمىن (16 ملن.), بولگار (8 ملن.), كيپر (420 مىڭ), ەللاد (8 ملن.), البان (700 مىڭ), پولياك (500 مىڭ), چەحتار مەن سلوۆاكتار (150 مىڭ), امەريكا (1 ملن.). (جاقشانىڭ ىشىندەگى تابىنۋشىلار سانى). بارلىعى 120-130 ملن.-داي. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ۇستانۋشىلاردىڭ سانى جاعىنان ەڭ ۇلكەن پراۆوسلاۆيەلىك شىركەۋ ورىستاردىكى. «ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى» (وپش) دەگەن رەسمي اتاۋدى ول 1943 جىلى العان. سونىڭ وزىندە كەڭەس وكىمەتى وعان زاڭدى تۇلعا بولۋ قۇقىن بەرمەگەن. تەك رسفسر-ءدىڭ 1990 جىلعى 1 قازانداعى زاڭىمەن عانا 1991 جىلدان باستاپ زاڭدى تۇلعا بولۋ قۇقىنا يە بولدى. وپش بيلىككە قىزمەت ەتۋدە ەجەلدەن جاقسى قۇرال بولىپ كەلەدى. ورىس يمپەرياسىنىڭ گيمنى بولعان «پاتشانى قۇداي ساقتاسىندى!» دا ونىڭ حورلارى ءوزىنىڭ ليتۋرگيالارىندا 1918 جىلعا دەيىن ۇزبەي ايتىپ وتىردى. مەملەكەت تە ءوز تاراپىنان ونىڭ جايىلۋىنا بارىنشا ىقپال ەتتى. ماسەلەن, 1686 جىلى ۋكراينانى باعىندىرعان سوڭ ورىس پاتشاسى كيەۆ ميتروپوليتەتىن كونستانتينوپولدىڭ قاراۋىنان كۇشپەن شىعارىپ, ماسكەۋ پاتريارحاتىنا باعىندىردى. ۋكراينا تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ عانا ىستامبۇلداعى پراۆوسلاۆيەنىڭ الەمدىك پاتريارحى ۆارفولومەي بۇل ءىستى ايىپتاپ, مالىمدەمە جاساعان. 1700 جىلى وپش پاتريارحى ادريان ولگەن سوڭ ءى پەتر پاتشا جاڭا پاتريارح سايلاۋعا تىيىم سالىپ, دىنگە «باسقارۋشى سينود» جەتەكشىلىك ەتەتىن قىلدى. شىن مانىندە, ول مەملەكەتتىڭ باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بىرىنە اينالىپ, «ەڭ جوعارعى سۋدياسى» يمپەراتوردىڭ ءوزى بولىپ, 1918 جىلعا دەيىن وزگەرمەي كەلدى. مەملەكەت شىركەۋدى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىپ تا وتىرعان. ماسەلەن, تەك 1917 جىلى ونىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن قازىنادان 65,3 ملن. رۋبل ءبولىنگەن. ميسسيونەرلىك قادامدارىن دا جان-جاقتى قولداعان. كەڭەستىك كەزەڭدە پاتريارح سايلاۋ قايتادان قولعا الىنعانىمەن ونىڭ ءومىرى ۇزاققا بارعان جوق. 1925 جىلى پاتريارح تيحون ولگەن سوڭ ونىڭ ورنىنا باسقاسىن سايلاۋعا بيلىك رۇقسات بەرمەدى. كەرىسىنشە, ءدىن قايراتكەرلەرى قۋدالانىپ, لەنيننىڭ «ءدىن – اپيىن» دەگەن ۇرانىمەن ول بەلسەندى ومىردەن جاپپاي شەتتەتىلە باستادى. ەپيسكوپتار مەن سۆياششەننيكتەردىڭ نەگىزگى بولىگى اتىلدى نەمەسە كونتسلاگەرلەرگە ايدالدى. تەك سوعىس جىلدارى عانا وپش-عا دەگەن كوزقاراس ءبىرشاما وزگەرىپ, ماسكەۋ پاتريارحاتى قۇرىلعان. بارلىق ءدىن باسشىلارى ارناۋلى قىزمەتپەن ىستەس بولۋعا كەلىسسە عانا قىزمەت ەتە الاتىن. ءىى الەكسيدىڭ ءوزى ارتىنان كگب-مەن بايلانىستا بولعانىن وكىنىشپەن ەسكە الىپ, ءدىندارلاردان وسى ءىسى ءۇشىن كەشىرىم سۇراعان. وپش قازىر 2000 جىلى قابىلدانعان جارعىسىنىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. ۇستانۋشىلارىنىڭ سانى كوپ جانە رەسەي بيلىگىمەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىقتان عانا وپش-نىڭ ىقپالى مەن بەدەلى ارتىق سانالادى. ايتپەسە, ول پراۆوسلاۆيەنىڭ ورتالىق وكىلدىگى ەمەس, تەك جوعارىدا ءبىز ايتقان 15 جەرگىلىكتى ياعني «پومەستنىي» شىركەۋلەردىڭ بىرىنە جاتادى. قازىر رەسەي الەمدىك وقشاۋلانۋ جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا قاسارىسۋ توڭىن ءسال ءجىبىتۋ ءۇشىن بيلىك ۆاتيكاننىڭ ىقپالىن پايدالانعىسى كەلەتىن سياقتى. سوندىقتان دا رەسەي پاتريارح كيريللدى پاپامەن كەزدەسۋگە جىبەرگەن. كەزدەسۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى وسى ەكەنىن كوپتەگەن ساراپشىلار مەن ءدىنتانۋشىلار ايتۋدا. رەسەي بيلەۋشىلەرىنىڭ ويىندا كۋبانى وقشاۋلانۋدان شىعارۋعا ىقپال ەتكەن ۆاتيكان رەسەيگە قاتىستى قالىپتاسقان توماعا-تۇيىقتىقتى تاراتۋعا دا اسەر ەتەر دەگەن ءۇمىت بار سياقتى. ونىڭ قانشالىقتى ناتيجەلى بولارىن الداعى كۇندەر كورسەتەر. ەكى ءدىنباسى قول قويعان دەكلاراتسيادا ۋكرايناداعى, سيرياداعى جانە يراكتاعى قانتوگىستى توقتاتۋعا ۇندەۋ جاريالانعان. «جاقسى سوعىستان جامان بەيبىت ءومىر ارتىق» دەگەندەي, قۇدايدىڭ حاق جولىن ۋاعىزدايمىز دەيتىن ءدىنباسىلار بەيبىتشىلىك ءۇشىن ارەكەت ەتەتىن بولسا, ءوز ەلدەرىنىڭ بيلىگىن وسىعان ۇندەيتىن بولسا جانە باسقا كونفەسسيالارمەن وسى ءىس جولىندا ىنتىماقتاساتىن بولسا – ودان ارتىق ەشتەڭە بولۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تا وسى يدەيانى ۇنەمى ايتىپ, ءدىن يەلەرىن ءدال وسى ماقساتتار ءۇشىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جيناپ ءجۇر ەمەس پە؟ بالكي, استانادا ءوتىپ جۇرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزدەرىنىڭ تاسقا تامعان تامشىداي اسەرىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي تاريحي كەزدەسۋلەر بولىپ جاتقان شىعار. حالىق «تامشى تاس جارار» دەگەندى بەكەر ايتقان جوق قوي. حاق جولى بارلىق كورشىلەرىڭمەن, الىس ارىپتەستەرىڭمەن بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, تاتۋ, ءتوزىمدى بولۋ ەكەندىگى بولسا جانە سوعان جەتۋ جولىنداعى يدەيالار بىزدەن تاراپ جاتسا, وعان قۋانىشپەن قاراۋىمىز ءلازىم. وسىنداي تاريحي وقيعادان قانداي تاعىلىم الۋعا بولادى؟ «دىندەر جاقسىلىققا ءۇندەر» – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ايدارلارىنىڭ ءبىرى وسىلاي اتالادى. ءيا, قاي ءدىن دە ادامداردى جاقسىلىققا ۇندەيدى. حريستيان دىنىندەگى ەكى تارماق باسشىلارىنىڭ بۇل كەزدەسۋى مۇسىلمان باۋىرلارىمىزدى دا ويلاندىرسا دەيمىز. ءسۇننيت پەن شيت بولىپ ءبولىنىپ, قىرقىسىپ جاتقان مۇسىلماندار از ەمەس مىنا الەمدە. ءبارىمىز دە اللانىڭ پەرزەنتىمىز, پايعامباردىڭ ۇمبەتىمىز دەپ مۇسىلمان ءدىنىنىڭ باسشىلارى دا وسىنداي پاتۋاعا كەلسە عوي, شىركىن! جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».
