ورتا ازيا ەلدەرى اراسىنان شىققان العاشقى كينورەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى, حح عاسىرداعى كوپتەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى
مالىك كايۋموۆ ومىرىنەن شتريحتار
– مىنە, ول كىسى كەزىندە وسىندا جۇمىس ىستەگەن, – دەدى ءجۇرىسىن ءسال باياۋلاتقان جولباسشىمىز. – بۇگىن كۇن جەكسەنبى عوي. سوندىقتان مۇندا ەشكىم جوق. قوياتىن سۇراقتارىڭىز بولسا, وعان مىنا باحتيور اكا دايىن. سەبەبى, بۇل كىسى ءوزىڭىز ايتقان اتاقتى كينووپەراتور مالىك كايۋموۆپەن 18 جىل بىرگە جۇمىس ىستەگەن جان. جولباسشى دەپ وتىرعانىمىز تاشكەنت قالاسىنداعى قانداستارىمىزدىڭ ىشىندەگى ەتى ءتىرى ازامات, وسىنداعى «ESKULAP – مەD» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى – ءابدىاشىم رۇستەموۆ. ال ول تانىستىرعان ادامدار –اتاقتى اكتەر, وزبەكستاننىڭ حالىق ءارتىسى باحتيور يحتياروۆ پەن كاسىبي ءفوتوتىلشى مۇرات ارىنوۆ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى يكرام حاشيمجانوۆ. اڭگىمەلەسىپ تۇرعان جەرىمىز – «وزبەكفيلم» اكتسيونەرلىك قوعامى عيماراتىنىڭ الدى. – جاقسى, – دەدىك ءبىز ءوزىمىزدى ەرتىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كينوستۋديانىڭ قارسى بەتىندەگى شايحانا اۋلاسىنا كىرگەن سوڭ. – بىراق ايتىڭىزدارشى, كەزىندە اتاعى جەر جارعان سونداي ادامنىڭ تاشكەنتتە نە بالا-شاعاسىنان, نە تۋعان-تۋىسقانىنان ەشكىمدى كەزدەستىرە الماۋىمىز قالاي؟
– بىرىنشىدەن, – دەدى بۇل ساۋالعا باحتيور اكا, – مالىك كايۋموۆ تۋمىسىنان قالالىق. ونداي جانداردىڭ قىشلاقتاعىلارعا قاراعاندا اۋلەتارالىق بايلانىسى ءبىر-بىرىمەن وتە از بولادى. ەكىنشىدەن, ول كىسى وتە ۇزاق عۇمىر كەشكەن ادام. سوندىقتان ونىڭ زامانداستارى مەن كوزكورگەندەرىنەن قازىر كوپ ەشكىمنىڭ قالماۋى زاڭدى قۇبىلىس. ۇشىنشىدەن, كەزىندە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولىپ, «وزبەكفيلم» سەكىلدى ۇلكەن كينوستۋديادا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان ادامنىڭ ءوز ۇل-قىزدارىن سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭدە-اق شەت جاقتاردا وقىتۋعا ءمۇمكىندىگى ابدەن جەتكىلىكتى بولدى. سول سەبەپتى بۇل كىسىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى تاشكەنت ەمەس, ءارىسى پاريج, بونن, بەرىسى ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگتە تۇرادى.
وسىلاي دەگەن باحتيور احمەد ۇلى سۇيىكتى ۇستازى, كينورەجيسسەر مالىك كايۋموۆ تۋرالى ايتا باستادى. ءسوز اراسىندا ءبىز اڭگىمە يەسىنىڭ ءوزى تۋرالى سۇراۋدى دا ۇمىتقامىز جوق. سويتسەك بۇل كىسى ءوز ەلىندە 60-جىلدارى ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى ا.ءاشىموۆ, س.ورازباەۆ, ءا.مولدابەكوۆ سەكىلدى ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەن تۋما تالانتتارمەن قاتار شىققان ونەر وكىلى ەكەن. سول كەزەڭدە تاشكەنتتەگى كوركەم-تەاتر ينستيتۋتىن بىتىرگەن ول ابدۋللا كاححار اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ساتيرا تەاترىندا جۇمىس ىستەيدى. «وزبەكفيلم» كينوستۋدياسىنا شاقىرىلىپ, 1964-1989 جىلدار ارالىعىندا 16 فيلمگە تۇسەدى. ولاردىڭ اراسىنان ءبىز ءوزىمىز بالا كەزىمىزدەن بىلەتىن «قايداسىڭ, مەنىڭ ءزۇلفيام؟», «41-ءشى جىلدىڭ الماسى», «جەتىنشى وق» پەن «ءابۋ رايحان بيرۋني», «وتقا ورانعان جول» جانە «كابۋلداعى اپتاپتى جاز» فيلمدەرىنىڭ اتتارىن ەستىگەندە, اڭگىمە يەسىن باسقا قىرىنان تانىعانداي بولىپ, وعان دەگەن قۇرمەتىمىز ارتا ءتۇستى.
– مالىك كايۋموۆ 1912 جىلى تاشكەنتتە دۇنيەگە كەلگەن, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن باحتيور اكا. – بىراق ول كىسىنىڭ ناقتى قاي ايدا تۋعانى بەلگىسىز. ءويتكەنى, سول تۇستاردا تۋ تۋرالى كۋالىك ءالى قولدانىسقا ەنگىزىلە قويماعان عوي. وتاعاسى 14 پەرزەنتىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە قاتىستى مالىمەتتەردى قاسيەتتى قۇران كىتابى مۇقاباسىنىڭ ىشكى جاعىنا جازىپ قويادى ەكەن. بىراق, بۇل ءتىزىم كەيىننەن, ياعني, ابدۋلقايۋم اقساقال قايتىس بولعاننان سوڭ جوعالىپ كەتىپتى. اناسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءسابي مالىك كوكتەمدە, كوكونىستەر ەندى-ەندى بازارلاردا ساتىلا باستاعان كەزدە ءومىر ەسىگىن اشقان. بۇل شامالاپ العاندا ءساۋىر ايىنا سايكەس كەلەتىن تۇس.
1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن بالا مالىك تاشكەنتتە, قازىرگى اۋەجاي ورنالاسقان ماڭدا تۇرعان. ونىڭ اكەسى ابدۋلقايۋم اكا شاھارداعى ەڭ داۋلەتتى ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. وتاعاسى بىلعارى وڭدەيتىن زاۋىتقا, جەمىس-جيدەگى سامساعان باقشاعا جانە جۇزدەگەن گەكتار جەرگە يەلىك ەتىپتى. جانە بۇل كىسى جىلقى وسىرۋگە وتە قۇمار ەكەن. سوندىقتان, شاھاردا الامان بايگەلەر وتەتىن اتشابار سالعان.
مالىك قايۋموۆ 6 جاسىندا وزدەرى تۇراتىن ماحاللاداعى مەكتەپكە بارىپ, ونى 20-شى جىلدارى ءتامامدايدى. وعان توحيري اكا دەگەن مۇعالىم ساباق بەرەدى. بۇل كىسى كەيىننەن لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان, سونداي-اق, «ءوزبەكستاننىڭ حالىق مۇعالىمى» اتاعىن يەلەنگەن ۇستاز بولعان. مالىك وقىعان جوعارىداعى ماحاللا مەكتەبىن ءبىتىرگەندەر اراسىنان كەيىننەن كوپتەگەن تانىمال تۇلعالار شىققانىن دا ايتۋ پارىز. ولار وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارى ەل ماقتانىشىنا اينالعان ابيد سادىقوۆ, حامدام ۋسمانوۆ سىندى اكادەميكتەر ەدى.
– سوندا دەيمىز-اۋ. كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ ءومىر بويعى ماقسات-مۇراتىنا اينالعان كينو سالاسىنا قاشان كەلگەن؟ ونىڭ بۇل ماماندىقتى تاڭداۋىنا نە سەبەپ بولعان؟
– ەشتەڭە دە. ءيا, ەش نارسە دە ىقپال ەتپەگەن. بۇل سالاعا ول تەك ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن كەلگەن, – دەپ سوزگە ارالاستى وسى جەرگە كەلگەندە جولباسشىمىز ءابدىاشىم رۇستەموۆ. – بەلسەندى ومىرلىك باعدارىمەن بەت بۇرعان, ءسويتىپ 17 جاستاعى جەتكىنشەك «شارق يۋلدۋزي» (قازىرگى «وزبەكفيلم») دەگەن جاڭادان ۇيىمداسىپ جاتقان كينو مەكەمەسىنە جۇمىسقا تۇرادى. وعان نيكولاي كلادو ەسىمدى كينورەجيسسەر جەتەكشىلىك ەتىپ, باۋليدى. بۇل كىسى رەسەيدەگى ورىس فلوتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى بەلگىلى ادامنىڭ ۇلى ەكەن.
ءسويتىپ ءجۇرىپ جاس مالىك العاش رەت 1930 جىلى اكتەر رەتىندە فيلمگە تۇسەدى. ناقتىلاي ايتقاندا, بۇل ءوزىن تاربيەلەپ جۇرگەن نيكولاي كلادونىڭ رەجيسسەرلىگىمەن ومىرگە كەلگەن تۋىندى ەدى. «باعدادتان كەلگەن امەريكالىق قىز» اتتى سول فيلمدە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز جاس جىگىتتىڭ ءرولىن وينايدى. ول بۇدان كەيىن دە بىرقاتار كينولەنتالارعا ءتۇسىپ, اكتەرلىك جۇمىسىن كينوفابريكا وپەراتورىنىڭ اسسيستەنتى قىزمەتىمەن قوسا اتقارادى.
1930 جىلى مالىك كايۋموۆ پەن نيكولاي كلادو ماسكەۋگە كەلەدى. جەتەكشىسىنىڭ باعىت-باعدار بەرۋىمەن, بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتى – ۆگيك-ءتىڭ كينووپەراتورلار بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. وسىلايشا, جاڭا ءومىر كورىپ, كوزى كوپ نارسەگە جەتكەن مالىك ەكى جىلدان سوڭ تاشكەنتكە ورالادى. سويتەدى دە ىلە «وزبەكحرونيكا» ستۋدياسىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, وسىمەن ءبىر مەزەتتە «سويۋزكينوحرونيكا» ستۋدياسىندا دا قىزمەت ەتەدى.
سول كەزدەردە جاس كينووپەراتور تاشكەنت كوشەلەرىندە جۇرە باستاعان العاشقى اۆتوبۋس جونىندە, وزبەك ايەلدەرىنىڭ بەتپەردە كيۋدەن باس تارتىپ, ەسكىلىك قالدىعى رەتىندەگى پارەنجىلەرىن ورتەگەنى تۋرالى فيلمدەر تۇسىرەدى. 1939 جىلى مالىك كايۋموۆتىڭ «تاشكەنت توقىما كومبيناتى» اتتى دەرەكتى ءفيلمى نيۋ-يوركتە وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەدە كورسەتىلىپ, ۇلكەن التىن مەدالعا لايىقتى دەپ تانىلادى. سول جىلى ۇزىندىعى 270 شاقىرىمدىق فەرعانا كانالىنىڭ قۇرىلىسى تۋرالى «قۇدىرەتتى تاسقىن» ءفيلمىن جارىققا شىعارادى. وسىدان باستاپ كينووپەراتور ونىڭ تانىمالدىلىعى ارتا تۇسەدى.
– ەندى مالىك كايۋموۆتىڭ سامارقاندتاعى ءامىر تەمىر قابىرىن اشقان ماسكەۋلىك انتروپولوگيالىق ەكسپەديتسياعا قاتىسۋى تۋرالى ايتساڭىزدار. ول وقيعا ءوزى قالاي بولعان؟ بۇل توپقا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قالاي قوسىلىپ ءجۇر؟
– 1941 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ ورتا شەنىندە, – دەپ سوزگە ارالاستى وسى جەرگە كەلگەندە ءفوتوتىلشى ارىپتەسىمىز مارات ارىنوۆ, – مالىك اكا ورتا ازيا بيلەۋشىسى, اتاقتى قولباسشى ءامىر تەمىرگە قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردىڭ دۇرىستىعىن انىقتاپ, زەرتتەۋ ماقساتىنداعى ورتالىقتان قۇرىلعان ەكسپەديتسيا قۇرامىنا كىرەدى. ماسكەۋدەن كەلگەن بۇل توپقا ول جايدان-جاي ەنگىزىلمەگەن-ءدى. ويتكەنى, وزبەكستانعا كينووپەراتور رەتىندە كەڭىنەن تانىلا تۇسكەن مالىك كايۋموۆ سول كەزدەرى وسى ەلدەگى كينوكامەرانى ۇستاپ, باسقارا الاتىن جالعىز ادام-تىن. وسىلايشا, ول ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى ءۇش وپەراتوردىڭ ءبىرى بولادى.
– ءامىر تەمىر قابىرىن اشۋعا ۇكىمەت ونىڭ كوميسسيا توراعاسى ەتىپ شىعىستانۋشى ا.ا.سەمەنوۆتى, ال مۇشەلىككە انتروپولوگ م.م.گەراسيموۆ پەن عالىم ت.ن.كارى-نيازوۆتى جانە جازۋشى س.ءاينيدى بەكىتتى, – دەيتىن بۇل تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعالعاندا مالىك اكانىڭ ءوزى, دەدى وسى اراعا كەلگەندە اڭگىمەگە قايتا ارالاسقان باحتيور يحتياروۆ تەرەڭ ويلانىپ. – كۋاگەردىڭ, ياعني, سول كەزدەگى 29 جاستاعى مالىك كايۋموۆتىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق وقيعا بىلاي بولعان: «قابىردى اشۋ جونىندەگى وي سوناۋ 1926 جىلى تۋىنداعان اكادەميك ماسسوننىڭ يدەياسى ەكەن. الايدا, ول كەزدە كەڭەس وكىمەتىندە مۇنداي ىسكە قاراجات قاراستىرىلماپتى. ال 1941 جىلى قارجى تابىلعان كەزدە ماسسوننىڭ ءوزى ودان باس تارتىپ, وعان قاتىسا المايتىنىن ەكسپەديتسيانىڭ تولىق ەمەس, ءاتۇستى جاساقتالعاندىعىنا سايىپتى. قابىردى اشۋ جۇمىسى 17 ماۋسىمدا باستالدى. اۋەلى ءامىر تەمىردىڭ ۇلى شاحرۋح پەن نەمەرەسى ۇلىقبەكتىڭ مۇردەسى اشىلدى. ال 21 ماۋسىم كۇنى ءبىز باس قابىردى قازۋعا كىرىستىك. وسى كەزدە توپىراق پەن تاستاردى سىرتقا شىعاراتىن لەبەدكا سىنىپ, ءۇزىلىس جاريالاندى. مەن كەسەنەدەن شىقتىم دا جاقىن ماڭداعى كوشە بويىندا ورنالاسقان شايحاناعا كەلدىم. وندا وتىرعان ءۇش اقساقال ءوزىمنىڭ ءامىر تەمىر كۇمبەزىنە بايلانىستى قازبا جۇمىستارىنا قاتىسىمنىڭ بار-جوعىن سۇرادى. «ءيا, مەن ونداعى ەڭ ۇلكەن باسشىلاردىڭ ءبىرىمىن», دەپ قۋاقىلانا جاۋاپ بەردىم قاريالارعا. شىنتۋايتىندا, ەكسپەديتسياداعى قازبا جۇمىستارىن جارىقپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ مەنىڭ موينىمدا ەدى. سول ءسات اقساقالداردىڭ ءبىرى قولىنداعى ۇستاپ وتىرعان كىتابىن الدىما قويدى دا: «ءامىر تەمىردىڭ قابىرىنە تيىسۋگە بولمايدى. ونداي جاعدايدا سىرتتى سوعىس لاڭى جايلايدى», دەگەن جازبانى كورسەتتى. تاشكەنت ماحاللاسىنداعى مەكتەپتە ساۋاتىمدى اراب الىپبيىمەن اشقاندىقتان, مەن ول جازۋدى انىق وقىدىم.
كەسەنەگە قايتا ورالعان بەتتە اقساقالدارمەن ارادا بولعان اڭگىمەنى ەكسپەديتسيا باسشىلارىنا بۇلجىتپاي ايتىپ بەردىم. ولار مەنى مۇقيات تىڭداپ, سول كىسىلەرمەن جولىقتىرۋىمدى سۇرادى. ءبىز كوشەگە شىعىپ, اقساقالدار وتىرعان شايحاناعا بەتتەدىك. وسى جەردە تۇسىنبەستىك جاعداي تۋدى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى مەن قاريالاردىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ول كىسىلەردى كۇلكى ەتۋمەن اياقتالدى. بۇعان رەنجىگەن اقساقالدار ورىندارىنان تۇرىپ, ءۇن-ءتۇنسىز سىرتقا بەت الدى. ال ءبىز كەسەنەگە كەلىپ, قازۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىردىق.
كەنەت كەسەنە ىشىندەگى جارىق ءسونىپ قالدى. بۇعان ەشكىم ونشا ءمان بەرە قويعان جوق. جارىقتى جونگە كەلتىردىك تە قابىردى قازا بەردىك. زيراتتى ارشىپ بولىپ ونىڭ تۇبىنە ۇڭىلگەنىمىزدە, ەڭ ءبىرىنشى كوزىمىزگە تۇسكەنى, 500 جىل بولسا دا جاڭا كومىلگەندەي جاقسى ساقتالعان بيلەۋشى قابىرى بولدى. ونىڭ قاقپاعىن اشقان كەزدە كەسەنە ءىشىن جاعىمدى حوش ءيىس جايلادى. سودان سوڭ كەنەت..., ءيا, كەنەت سۇستى ادام بەينەسىندەگى بۋالدىر ەلەسكە تولى قويۋ بۋ سىرتقا اتىلىپ شىعىپ, ىسىلداعان كۇيى ىلە جوق بولدى. شوشىنعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ءبىر ساتكە كەرى سەرپىلدى. بالكىم, بۇل الگى اقساقالدار ايتقان «سوعىس لاڭى» ما ەكەن؟ بىراق ول كەزدە مۇنى ويلايتىن جان بولمادى. بارلىعىمىزدىڭ ىنتامىز ساركوفاگتاعى ءامىر تەمىردىڭ سۇيەگىنە قاراي اۋعان ەدى...
ەرتەسىندە, 22 ماۋسىم جەكسەنبى بولعاندىقتان قوناق ۇيدە جاتقان ءبىز كەشىرەك وياندىق. جىگىتتەر راديو تىڭداعىسى كەلدى. قابىرعاداعى ديناميكتىڭ قۇلاعىن بۇراعانىمىزدا ءبارىمىز سىلەيىپ وتىرىپ قالدىق. «سوعىس باستالىپتى!» دەدى ءوڭى بۇزىلعان جەتەكشىمىز. سول ءسات بولمەدە ءولى تىنىشتىق ورناپ, ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزعا شايحاناداعى بەيتانىس اقساقالدارمەن بولعان اڭگىمە كەلگەن ەدى».
– ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, – دەدى جوعارىداعى جايدى بايانداعان باحتيور اكا وسى اراعا كەلگەندە ءسال جوتكىرىنىپ. – كەزىندە كينوستۋديا بولمەسى مەن فيلم تۇسىرەتىن الاڭدارداعى بوس ۋاقىتتاردا مالىك اكادان جوعارىداعى وقيعانى بىزدەر, جاس اكتەرلەر قايتا-قايتا سۇرايتىنبىز. مىنە, سونداي ساتتەردە ول كىسى بۇل اڭگىمەنى ناق وسىنداي مازمۇندا ايتىپ بەرەتىن. 90-شى جىلدارى قارت كينورەجيسسەردىڭ «كاسىبىم – كينەماتوگراف!» اتتى وتە ادەمى كىتابى جارىققا شىقتى. ءامىر تەمىر قابىرىن اشۋعا قاتىستى وقيعا مالىك كايۋموۆتىڭ سول تۋىندىسىندا دا قولمەن قويعانداي ەتىپ وسىلاي باياندالعان.
– ەستۋىمىزشە ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان تاڭعاجايىپ تاعدىر يەسى ۇلى وتان سوعىسىنا كينووپەراتور بولىپ قاتىسقان دەيدى. بۇل ەندى سول كەزدەگى جاعدايداعى سيرەك وقيعا...
– ءيا, – دەدى بۇل ساۋالىمىزعا ساپارلاس جىگىتىمىز يكرام حاشيمجانوۆ. – 1941-1945 جىلدارى مالىك كايۋموۆ «سوۆينفورمبيۋرونىڭ» ارناۋلى كينوحرونيكا توبى قۇرامىندا قىزمەت ەتتى. ول كالينين مايدانىندا, ماسكەۋ, رجەۆ قالالارى ماڭىندا, سونداي-اق, بەلورۋسسيانىڭ ازات ەتىلۋى جونىندە دەرەكتى كينولەنتالار ءتۇسىردى.
مايدانداعى وپەراتورلار جاۋعا قارسى وق اتىپ, گرانات لاقتىرعان جوق. بىراق, الدىڭعى شەپتە وت پەن وقتان جاسقانباعان جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە ءجۇردى. وسىنداي كەزدەردە مالىك كايۋموۆ ەكى رەت جارالانادى. سوندا ونى جاۋىنگەر سەرىگى الەكسەي سەمين شايقاس الاڭىنان الىپ شىعىپ, ولىمنەن قۇتقارىپ قالادى. ول العاشقى جاراقاتىنا بايلانىستى گوسپيتالدا ءۇش اي جاتادى. ەكىنشى رەت وعان 1944 جىلى مينسك ماڭىندا وق تيەدى. جاراقاتى اۋىر بولعاندىقتان ماسكەۋگە جەتكىزىلەدى. سول جەردە دارىگەرلەر اياعىن كەسىپ تاستاماق بولعان. بىراق بىلىكتى حيرۋرگكە تاپ كەلگەن كينووپەراتور الگى قاۋىپتەن امان قالادى.
ول سوعىستان كەيىن, ياعني, 1946 جىلى رەجيسسەر-وپەراتور, «وزبەكفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. 1961-1976 جىلدارى كينوستۋديا ديرەكتورى, سودان كەيىن وسىنداعى عىلىمي-كوپشىلىك جانە دەرەكتى فيلمدەر جونىندەگى القانىڭ توراعاسى بولدى. مالىك كايۋموۆ ءوز ومىرىندە تولىق مەتراجدى جانە قىسقا مەتراجدى 400-دەن استام فيلم تۇسىرگەن ادام. 50-60-جىلدارى ونىڭ سىرداريا اڭعارىنداعى گەس-كە بايلانىستى «فارحاد الاۋى», ودان كەيىن «وزبەكستانعا كەلىڭىزدەر!» دەگەن دەرەكتى كينوكارتينالارى شىقتى. بۇلاردىڭ سوڭعىسى ۆەنەتسيادا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدا التىن مەدال الدى. سودان سوڭ «رەگيستان», «ءتورت قاقپالى حيۋا شاھارى» كينولەنتالارىن ومىرگە اكەلدى.
مالىك كايۋموۆ 1966-1968 جىلدارى تىنباي ەڭبەكتەنىپ, وزبەكستان استاناسىندا ورىن العان ءزىلزالا زارداپتارى جونىندە دەرەكتى فيلم ءتۇسىردى. «تاشكەنت. جەر سىلكىنىسى» اتتى وسى كينولەنتادا ادامداردىڭ توسىننان كەلگەن اپات سالدارلارىمەن كۇرەسى, قيراعان ۇيلەردىڭ ورنىندا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى قۇرىلىس جۇمىستارىنا بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ اتسالىسۋى تابيعي تۇردە وتە نانىمدى باياندالعان. ول بىرنەشە جىل شىعىس ەلدەرى تۋرالى دا تارتىمدى كينوتۋىندىلار تۇسىرۋمەن شۇعىلداندى. ولاردىڭ اراسىنان «ءۇندىستان تاڭى» مەن «ۆەتنام – مەنىڭ ەلىم!» فيلمدەرىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سول سياقتى, اۋعانستان تۋرالى دا كوپتەگەن دەرەكتى كينولەنتالار ءتۇسىردى. بۇل باعىتتاعى كينورەجيسسەردىڭ ابىرويىن اسىرىپ, اتاعىن اسپانداتقان تۋىندى دەپ «رەسپۋبليكاعا وق اتقان كىم؟», «اۋعانستان. رەۆوليۋتسيا جالعاسۋدا» اتتى دەرەكتى فيلمدەرىن ايتۋعا بولادى. ستسەناريىن حالىقارالىق شولۋشى الەكساندر بوۆين جازعان ول كينولەنتالار 1984 جانە 1987 جىلدارى كورەرمەنگە جول تارتىپ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.
...اڭگىمە اياقتالدى. شايحانانىڭ قارسى بەتىندەگى «وزبەكفيلم» كينوستۋدياسى اۋلاسىنا قاراپ وتىرىپ, ويىما وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىنعى جايت ورالدى. 1999 جىلدىڭ كۇزى ەدى. الماتىدا تمد ەلدەرى ونەر يەلەرىنىڭ باسىن قوسقان «كينوتاۆر» فەستيۆالى ءوتىپ جاتتى. شارانىڭ سوڭعى كۇنىندە جيۋري مۇشەلەرى جەڭىمپازداردى ماراپاتتاۋ ءۇشىن كينو ۇيىنە جينالدى. سوندا سالتاناتتى كەشتى جۇرگىزۋشى: «ارداگەر كينەماتوگراف» جۇلدەسى تاشكەنتتەن كەلگەن قۇرمەتتى قوناق, حامزا اتىنداعى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مالىك كايۋموۆكە بەرىلەدى», – دەگەندە ساحناعا ۇزىن بويلى, اق شاشتى, جىلى ءجۇزدى قارت ادام بەتتەدى. سول كەزدە ول كىسى 87 جاستا ەكەن. جۇرتتى قاريانىڭ ەڭكەيمەي, كىبىرتىكتەمەي, ءوزىن شيراق ۇستاعانى قاتتى تاڭعالدىردى. «مەنىڭ بۇل ارىپتەسىم ءتىرى تاريح, – دەگەن بولاتىن سوندا قوناققا جۇلدەنى تاپسىرۋعا جاۋاپتى جيۋري مۇشەسى, قازاق كينوسىنىڭ اعا بۋىن وكىلى وراز ابىشەۆ اقساقال. – باسقا جاعدايلاردى بىلاي قويعاندا ونىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا كينووپەراتور بولىپ قاتىسۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. بۇل مىڭداردىڭ بىرىنە عانا بۇيىرعان مۇمكىندىك. كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ قالىڭىزدار!». بىراق وعان جاعداي بولمادى. كينو ۇيىندەگى كەش اياقتالعان سوڭ فەستيۆالدى ۇيىمداستىرۋشىلار قوناقتاردىڭ ءبىرىن اۋەجايعا, ەكىنشىسىن پويىزعا شىعارىپ سالۋعا, ءۇشىنشىسىن مەدەۋدەگى قوناق ۇيگە اپارىپ كۇتۋگە اسىعىپ, ولاردى جۋرناليستەرگە جولىقتىرۋعا مۇرسات بەرمەدى.
ەندى, مىنە, ارادا 17 جىل وتكەن سوڭ تاشكەنتكە كەلىپ وتىرمىز. جانىمىزدا ءتىرى تاريح اتانعان مالىك كايۋموۆتىڭ ءوزى ەمەس, شاكىرتى. ال كوز الدىمىزدا قاريانىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان «وزبەكفيلم» (قازىر «وزبەككينو دەپ اتالادى – رەد.) كينوستۋدياسى. ونىڭ اۋلاسى تىپ-تىنىش. قاقپا تۇبىندەگى شىنار اعاشتارى ەشتەڭە بولماعانداي, ەشتەڭە بىلمەگەندەي مۇلگيدى. ەسكە تۇسىرەيىكشى. بۇدان نەبارى, ايتالىق, 30 جىل عانا بۇرىن مۇندا حالىقارالىق تاشكەنت فەستيۆالى دەگەن اتپەن بۇكىل ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىن دۇركىرەتكەن ءدۇبىرلى جيىن وتپەۋشى مە ەدى؟! سوندا وسى جەردە فرانتسۋز لۋي دە فيۋنەس پەن ءۇندى رادج كاپۋردى, جاپون اكيرو كۋروساۆا مەن لاتىش دوناتاس ءبانيونيستى, قىرعىز بولوتبەك شامشيەۆ پەن قازاق ابدوللا قارساقباەۆتى, مولداۆان ميحاي ءۆولونتيردى جارقىلداي قارسى الىپ, ءوز ەلىنىڭ جاقسىلىعىن جۇرتقا جايىپ سالىپ كاميل يارماتوۆ پەن ماليك كايۋموۆ سەكىلدى تۇلعالار جۇرمەۋشى مە ەدى؟ ەندى, مىنە, ولاردىڭ سونداي دۋلى دا شۋلى كۇندەرى الىستا, ءتۇۋ سوناۋ الىستا قالعان سياقتى اسەر قالدىرادى. «ءار نارسە ءوز ۋاقىتىندا, ءوز كەزىندە ەكەن-اۋ...» – دەۋشى مە ەدى شىڭعىس اعا ايتماتوۆ كىتابىنىڭ ءبىر كەيىپكەرى. ءيا, ءومىر دەگەن وسى دا...
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاشكەنت.
سۋرەتتەردە:م.كايۋموۆ; «وزبەكفيلم» كينوستۋدياسى; كينورەجيسسەر م.كايۋموۆتىڭ 1990 جىلى شىققان دەرەكتى كىتابى.
