تاريحتان سىر ساباقتاعان...

«لەنينشىل جاس» گازەتىنە جۇ­مىسقا جاڭا ورنالاسقان كە­زىم. رەداكتسياداعى كۇندەلىكتى قىزمەتپەن بىرگە كەزەكشىلىككە دە باراتىن ءتارتىپ بار. ول دەگەن باسپاحانادا جاڭا تەرىلىپ جاتقان گازەتتىڭ باسى-قاسىندا بولۋ, ءار بەتتىڭ كوررەكتورىمەن بىرگە ءارىپ قاتەسىن اڭدۋ, گازەتتىڭ جاڭا ءنومىرى تولىق دايىندالىپ ءبىتىپ, رەداكتور قول قويعانشا سوندا ءجۇرۋ. ءار گازەتكە بولىنگەن جەكە كوررەكتورلار بولمەسىندە قىز-كەلىنشەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءارى قىزىق, ءارى سىن. سىن دەيتىنىم, ءار جاستاعى ءار قىز-كەلىنشەكتىڭ مىنەزى ءارتۇرلى, جاڭا كەلگەن سەنى الۋان ايلالى سىن تەزىنەن وتكىزەدى. سۇرىنبەي وتسەڭ, ولارعا جاققانىڭ, ارا-تۇرا جايىلاتىن ورتاق داستارقانعا قوسىلاسىڭ, ءسۇت قاتقان كۇرەڭ شاي ىشەسىڭ. سويتسەك, ءبىزدىڭ كوررەكتورلار بيۋروسىندا نەبىر مارقاسقا اعالارىمىزدىڭ جۇبايلارى قىزمەت ىستەيدى ەكەن. كەزەكتەسىپ, جارىسىپ, اعالارىمىزدان ارتىل­عان تاماقتاردى بىزگە الىپ كەلەدى. اسىرەسە, ساپارگۇل اتتى جەڭگەمىز ماعان العاشقى كۇننەن جىلى قاباق تانىتىپ, مەيىرىمىن توكتى. ونىسىن بىردە جاسىرماي: – ۇيدەگى اعاڭ دا العاشقى ەڭبەك جولىن, سەن سياقتى, 4-ءشى كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ, وسى گازەتتەن باستاعان, – دەپ قالدى. ەندى بىردە تۇتاس ءبىر بەتتىك وچەركىم شىعىپ جاتقان كەزدە, بالاشا قۋانىپ: – اعاڭ دا ءبىر بەتتىك وچەرك­تەر جازعان. ول كەزدە جاسسىڭ عوي, كوردىڭ بە, كورە المادىڭ با, وسى «لە­نينشىل جاس» گا­زەتىندە ونىڭ گازەتتىڭ تۇتاس ءبىر بەتىن العان «ءومىر جىرى» دەگەن وچەركى جاريالانعان. ول قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدانىنداعى بوگەن دەگەن ەلدى مەكەندە ەلەۋسىز تۇرىپ جاتقان مۇگەدەك اقىن زەينوللا شۇكىروۆ تۋرالى بولاتىن. وسى وچەركتەن كەيىن وبلىس باسشىلارى ونى وبلىس ورتالىعىنا العىزىپ, ءتورت بولمەلى ءۇي بەرىپ, كەيىننەن مۇگەدەكتەرگە يكەمدەلگەن جەڭىل ماشينا بەرگەن بولاتىن... – ولاي بولسا, اعامىز تالانت كوزىن اشقان ەكەن. زەينوللا شۇكىروۆتىڭ ءومىر تۋرالى وت­تى جىرلارىن وقىپ ءجۇرمىز. الاي­دا, اعامىزدىڭ جۋرناليستىك قا­بىلەتىنەن گورى جازۋشىلىق تالانتىن جاقسى بىلەمىن. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە «جاڭ­بىرلى كۇز» اڭگىمەلەر جيناعىن قۇمارتا وقىپ شىققان بولاتىنمىن. العاشقى نۇسقاسى «جۇل­دىز» جۋرنالىندا جاريالانىپ, كەيىننەن جەكە كىتاپ بولىپ شىق­قان «ءۇمىت» پوۆەسى دە ەسىمدە.., – دەي باستاپ ەدىم, جەڭگەي ەكى كوزى شوقتاي جانىپ ءسوزىمدى ءبولىپ: – ال سول «ۇمىتكە» كىمدەردىڭ پىكىر ايتقانىن بىلەسىڭ بە؟ تا­حاۋي احتانوۆ پەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ ءوزى ماقتادى. ساف­ۋان شايمەردەنوۆ, ءساۋىر­بەك باقبەرگەنوۆ, سايىن مۇرات­بە­كوۆ باسپاسوزدە جوعارى باعا بەردى. ءبارى دە «ادەبيەتكە جاڭا لەپ, جاڭا تالانت كەلىپ قوسىلدى» دەستى. بۇل ەندى راس. ول كەزدە جازۋشى بەك توعىسباەۆ اعا­مىزدىڭ اتى دۇرىلدەپ تۇرعان كەز. جوعارىداعى اتى اتالعان جيناقتان كەيىن بەك اعامىز «الدىڭعى تولقىن», «اسىل ادام اينىماس», «بوز جور­عا», «نامىس» كىتاپتارىن شى­عارىپ, وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تانىلعان كەزى. «لەنينشىل جاستان» كەيىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتى مەن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, جاستاردىڭ سول كەزدەگى جاڭادان اشىلعان «جالىن» جۋرنالىن قۇرىپ, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن تۇسى. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەرلىك نارسە, ول كەزدە «جالىن» جۋر­نا­لىنىڭ اشىلۋى ەرەكشە ءبىر قۇبىلىس بولدى. ادەبي ومىردەگى ايرىقشا جاڭالىق ەدى. نەبىر تالانتتى جاستاردىڭ جارقىراپ شىعۋىنا جول اشتى. ونى كوزىمىز كورىپ, كۋاسى دە بولدىق. بەك اعامىز ادەبيەتكە ەرتە كەلىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ون بەس جاسىندا اۋداندىق گازەتتە, ون التى جاسىندا رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ولەڭدەرى جاريالانا باستاعان. ءوزىنىڭ كەيىنگى كەزدە جازعان ءومىر­­باياندىق «كورگەندەرىم مەن تۇيگەندەرىم» اتتى ماقالاسىندا مىناداي جولدار بار: «مەن بالقاش كولىنىڭ وڭ­تۇستىك باتىسىنداعى كوككول دەگەن ارالدا تۋىپپىن. قازاقتار, ورىس­تار, كارىستەر بالىق اۋلايتىن سول ارالداعى مەكتەپتە اكەم توعىسباي مۇعالىم بولعان. شەشەم كۇلشارى ايتىپ وتىراتىن: «كىندىگىڭدى ورىس كەسكەن, تويدىڭ تاماعىن كارىستەر ىستەگەن, تويىڭدى ارعىندار باس­تاعان», – دەپ. «قازاق باستاعان» دەمەي, ازىلگە اينالدىرۋىندا مىناداي ءمان بار ەكەن: كامپەسكە كەزىندە نەمەسە اشارشىلىق جىلدارىندا سول ارالعا ارقادان اۋىپ كەلگەن اعايىندار قونىس تەپسە كەرەك. 1936 جىل – كارىستەردىڭ دە قيىر شىعىستان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ۋاقىتى. ەل توعايا باستاعان كەز, بالىق, استىق مول, مال باسى دا كوبەيە باستاعان جىل بولسا كەرەك... اكەم توعىسباي ولەڭ جازاتىن, ءان سالاتىن كىسى ەكەن, ماعان, بالكىم, بويىمدا بار ونەر سول كىسىدەن جۇققان شىعار, ال اۋىز ادەبيەتىن مەن اجەمنەن العاش ەستىپ, ۇيرەندىم. ول كىسى كوپتەگەن جىرلاردى جاتقا ايتۋشى ەدى. ءبىرجان مەن سارا ايتىسىن, «داريعا» دەگەن داستاندى ءارىپ تاني باستاعاندا اجەمنىڭ ايتۋىمەن جازىپ الدىم. كەيبىر ۇزىندىلەرى قازىر دە ساقتاۋلى...» بەك اعامىزدىڭ بالالىق, جاس­تىق شاعى سول كەزدەگى زامانداس­تارى سەكىلدى سوعىس جىلدارىنىڭ قيىنشىلىعىنا تاپ كەلدى. ءاسى­رەسە, اكەسىنەن «قارا قاعاز» كەلگەننەن كەيىن تاعدىر تاۋقىمەتى ونى قاتتى سىنعا الدى. الايدا, تالاپتى جاس قايىسپاي, شوقپارداعى اعايىندارىن ساعالاپ, مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىردى. 1952 جىلى ون التى جاسىندا ءبىر ورىنعا سەگىز بالا تالاسقان كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا بولىمىنە قابىلدانادى. جۋرناليست, جازۋشى, سىنشى بەك توعىسباەۆتىڭ ەرەكشە قىرلارىنىڭ ءبىرى – ونىڭ دراماتۋرگيا سالاسىنداعى ءونىمدى ەڭبەگى. بۇعان ونىڭ ماسكەۋ قالا­سىنداعى ەكى جىلدىق جوعارى ستسەناريس­تەر كۋرسىندا وقىعانى اسەر ەتپەي قويعان جوق. بۇل جا­يىندا بەكەڭ كەيىننەن بىلاي دەپ جازدى: «ماسكەۋدە وقىعان ەكى جىل وي-ءورىسىمدى كەڭەيتتى, كينونىڭ, ادەبيەتتىڭ تالاي تارلاندارىمەن جۇزدەستىردى... بىراق مۇندا جولىم بولدى دەپ ايتا المايمىن. جازعان ستسەناريدى ەكرانعا شىعاراتىن «ءوزىڭنىڭ» رەجيسسەرىڭ كەرەك ەكەن, اركىمنىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ ءجۇرۋدى نامىس كوردىم. تەلەفيلمدەرگە جاريالانعان كونكۋرستا ەكى ءبولىمدى «اققۋ كولى» اتتى ستسەناريىم بايگە الىپ, ونى ەسكەندىر تىنىشباەۆ ەكراندادى دا, سونىمەن تىندىم. الايدا, كينودراماتۋرگيانىڭ نەگىزىن وقىپ-ءبىلۋىم, ماسكەۋ تەا­تر­لارىن كورىپ, زەردەلەۋىم كەيىن پەسالار جازۋىما, پروزانىڭ ءوزىن شيراتا تۇسۋىمە اسەر ەتپەي قويعان جوق». كەيىننەن رەسپۋبليكا تەاترلارى بەكەڭنىڭ «تاسقىن», «اقىن سارا», «التىننان ارداقتى», «با­زارىڭنىڭ بارىندا», «كۇيەۋ تاڭداعان كەلىنشەك», «جۇرەك سوعىپ تۇرعاندا» پەسالارىن ساح­ناعا شىعارىپ, ەل-ەلدى ارالاپ, قالىڭ كورەرمەندەرگە كەڭىرەك تانىستىردى. بەكەڭنىڭ ونەر سالاسىندا كوپكە قايىرىمى تيگەن قايراتكەرلىك ەڭبەگى 1970 جىلدان باستالدى. وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى, قازاق كسر ءما­دەنيەت ءمينيسترى ءىلياس وماروۆ ونى ونەر ىستەرى جونىندەگى باسقارما باستىعى قىزمەتىنە شاقىردى. ءارى مينيس­ترلىكتىڭ كوللەگيا مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن بۇل قىزمەتتە بەك توعىس­باەۆ بەس جىل ىستەپ, ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسشىلىق قابىلەتىمەن تانىلا ءبىلدى. وسى جىلدار ىشىندە رەسپۋبليكا سارايى جۇمىس ىستەي باستادى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەا­ترى جاڭا عيماراتقا كوشتى, وبلىس­تاردا جاڭا تەاترلار اشىلدى, قازاق تسيركى, «گۇلدەر» ءانسامبلى كورەرمەندەرىن ءسۇيسىندىردى. وسى ىستەردىڭ قاي-قايسىنىڭ بولما­سىن بەل ورتاسىندا جۇرگەن بە­كەڭ كەيىننەن قازاقستان كينە­ماتوگرافيستەر وداعىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. جەكەلەگەن شىعارمالارى ءبىر­قاتار شەتەل تىلدەرىندە جاريا­لانعان, 20-دان اسا كىتاپتاردىڭ اۆتورى, بەلگىلى جازۋشى بەك تو­عىس­­باەۆتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى شۇقشيا, ءوندىرتىپ جازعان تاقىرىبى – ەل مەن جەر تاريحى ەدى. بۇعان ونىڭ «تاريحتىڭ اشىلماعان بەتتەرى», «بۇرىن جانە بۇگىن» اتتى كىتاپتارى ناقتى دالەل بولا الادى. اسىرەسە, «نۇرلى ولكە» باسپاسىنان 2003 جىلى شىققان «بۇرىن جانە بۇگىن» اتتى ەڭبەگىندە بۇگىنگى ۇرپاققا ءتالىم بولار نەبىر تولعاقتى تاريحي ماسەلەلەر تەرەڭ قوزعالعان-دى. «جىلقىنىڭ جالىن, جاۋدىڭ جاعىن ايىرعان» اتتى تاريحي باياندا: «قازاق حالقىنىڭ نەگىزىن قۇرعان ۇلكەن تايپالاردىڭ ءبىرى – جالايىرلار تۋرالى تاريحي دەرەكتەر, زەرتتەۋلەر, ادەبي شى­عارمالار ءبىراز بارشىلىق. بىراق ولاردىڭ ءبارى شاشىراڭقى, ءبىر جۇيەگە تۇسپەگەن. ءتىپتى, جال­ايىر­­لاردىڭ شىعۋ تەگىن شاتاس­تىرۋشىلار دا جوق ەمەس, – دەي كەلە, اۆتور اسا ءىرى عالىم, شىعىس زەرتتەۋشىسى بارتولدتان باستاپ كوپتەگەن بەلگىلى عالىمدارمەن, تاريحتى زەرتتەۋشىلەرمەن پىكىر جارىستىرادى, وي قوزعايدى, ءسويتىپ, ناقتى عىلىمي دالەلدەرمەن تۇ­جىرىم جاساي كەلە, بىلاي دەپ قورىتىندىلايدى: – قالاي دەسە دە بارلىق زەرتتەۋشىلەر ورتا عاسىرلاردا, اسىرەسە, شىڭعىس حان زامانىندا, ونىڭ ۇرپاقتارى دۇنيەجۇزىنىڭ ءتورت تۇپكىرىن جاۋ­لاعاندا جالايىرلار جانە ولاردان شىققان قولباسشىلار اسا زور ءرول اتقارعانىن ارنايى ايتادى». شىڭعىس حاننىڭ وڭ قولى بولعان ۇلى قولباسشى مۇقالي تۋرالى ماقالادا مىناداي قىزىق­تى دەرەكتەر بار. اۆتور ونى ءماس­كەۋدە باسىلعان «دۇنيەجۇزى تاري­حىنىڭ» 3-ءشى تومىنا سۇيەنە وتىرىپ ايتادى. «شىڭعىس حان قىتايدىڭ سول­­تۇستىگىن جاۋلاۋدى ءوزى باس­تاعان دا, ۇلى قولباسشىلارى – ءسۇبىتاي ءباھادۇردى, جەبە نوياندى, جوشىنى ەرتىپ, نەگىزى 150 مىڭ اسكەرىمەن باتىسقا قاراي اتتانعان. شىعىستى, كۇللى وڭتۇستىكتەگى ەلدەردى جاۋلاۋدى مۇقاليعا تاپسىرىپ, قول استىنا 20 مىڭ عانا اسكەر قالدىرعان. مۇقاليدىڭ اسا زور ۇيىمداستىرۋشىلىق, كورەگەندىك قابىلەتى ارقاسىندا جەرگىلىكتى تاڭعۇت, قيدان سياقتى جاۋىنگەر تايپالاردان سۇمدىق كوپ اسكەر جينالعان. ءوز ەركىمەن باعىنعان قىتاي فەودالدارىن دا اسكەرگە قوسىپ العان. ءسويتىپ, ول شىڭعىس حان الا الماعان ەنكيندى (قازىرگى پەكين) 1215 جىلى جاۋ­لاپ, ونى حانبالىق (حاننىڭ قا­لاسى) دەپ اتاپ, ءوزى ولگەنشە استانا ەتىپ وتىرعان». وسى كىتاپتا قازاق تاريحىن­دا ايتۋلى ورىندارى بار: قادىرالى بي, ەسكەلدى بي, بالپىق بي, جولبارىس, باقاي باتىرلار مەن قابان جىراۋ جايىندا جاقسى جازىلىپتى. ەل قورعاعان ەرلەر جايىندا قۇندى ەستەلىكتەر كەلتىرىلگەن. ەسكەلدىنىڭ جاستايىنان زەرەك, تاپقىر بولىپ وسۋىنە قورشاعان ورتاسى يگى ىقپال ەتكەن كورىنەدى. ەل بيلەگەن ازاماتتار, ايىر ءتىل­دى بيلەر باس قوسقاندا اكەسى ەسكەلدىنى بالا كەزىنەن بىرگە ەرتىپ جۇرگەن. كەلە-كەلە ەسى كىرە باستاعان كەزدە بيلەر شيەلەنىسكەن داۋ-دامايدىڭ شەشۋىن تاپپاي داعدارىپ وتىرعاندا بالاڭ جىگىت­تىڭ ەتى قىزىپ, ارقاسى قوزىپ ءسوز سۇراي باستاعان. اۋىل اق­ساقال­دارى, بىلىكتى بيلەر وقتا-تەكتە ءسوز كەزەگىن بەرگەندە ەس­كەلدى اسقان تاپقىرلىقپەن, شەشەن­دىكپەن, ۇيقاس سوزدەر تاۋىپ ءسوي­لەي جونەلەدى ەكەن. بۇعان اكەسى جىلكەلدى ۇيالا قىسىلىپ: «بالام, ۇلكەندەردىڭ الدىنا بەكەر تۇسەسىڭ», دەپ تىيىم سالماق بولعاندا ءسوز توركىنىن ۇعاتىن زەردەلى, زيالى كىسىلەر «جىلكەلدى, بالانىڭ تالابىن قايتارما, بۇل جەردە «اتا تۇرىپ ۇل سويلەگەننەن بەز, انا تۇرىپ قىز سويلەگەننەن بەز» دەگەن كونە ماتەلدى قولدانۋ رەتسىز, بالاڭنىڭ ۇعىمى دا, تۇيسىگى دە بولەك, باسقا بالالارعا ۇق­سامايدى» دەگەندە, كوڭىلى تاسىپ شابىتتانعان ەسكەلدى: قوي اسىعىن قومسىنىپ, شىمىر ەمەس دەمەڭىز. قولعا جاقسا ساقا عوي. ۇل سويلەسە شامسىنىپ, جاسى كىشى دەمەڭىز, اقىلى اسسا دانا عوي, – دەپ توقتاعان ەكەن. بۇعان اكەسى دە شاتتانىپ: «بالام, الدىڭنان جارىلقاسىن, ءۇي بالاسى ما دەسەم, ەل بالاسى ەكەنسىڭ, ەلىڭنىڭ اي ماڭدايلى ارىسى بول», – دەپ باتاسىن بەرگەن. وسىنداي قوردالى مالىمەت­تەردى كوپتەپ جيناعان بەك تو­عىسباەۆتىڭ «بۇرىن جانە بۇگىن» كىتابى شىنىمەن-اق, تاريحي وقيعالارعا, جاڭا, تىڭ دۇنيەلەرگە تولى. جانە ولاردىڭ ءبارى دە ناقتى عىلىمي دەرەكتەرمەن دالەلدەنىپ وتىرادى. اۆتوردىڭ بۇل ەڭبەكتەردى جازار الدىندا ارحيۆتەردە جىلدار بويى سارىلىپ ىزدەگەنى, كوپ وقىپ, كوپ توقىعانى كورىنىپ-اق تۇر. كەي تۇستاردا اۆتور تاريحي وقيعالاردى جازۋشىلىق, جۋر­ناليستىك جالىنمەن, تىپتەن, جانداندىرا تۇسەدى. «پىشان جالمەندە ۇلى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي تولعانادى: «قوجاحمەت باي ءبىر رەت اتىل­عاندا قالپاقتاي ۇشىپ, جان ءتاسىلىم ەتىپتى. ال قولى ارتىنا بايلانعان بويى بيىك, زور دەنە­لى پىشان اقىن ءىشى وتتاي جانىپ تۇرسا دا وسالدىق تانىتپاي قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الىپتى ءولىمدى... ەڭ تاڭعالارلىعى بۇل دا ەمەس. باسقادا... ءبىر رەت اتىلعاندا قۇلاماپتى. ەكىنشى رەت اتىلعاندا دا قۇلاماپتى. ءۇشىنشى رەت اتىلعاندا دا جەل شايقاعان قايىقتاي تەڭسەلىپ تۇرىپ الىپتى. تەك ءتورتىنشى, بەسىنشى رەت اتىلعاندا عانا كەسكەن تەرەكتەي قۇلاپ ءتۇسىپتى. سوندا ونى اجالعا بەرمەي تايتالاسقان نە قۇدىرەت؟ نە جۇمباق؟ مۇنىڭ جاۋابى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلماي كەلەدى. وسى ءولىم جازاسى تۋرالى شىن­دىقتى بىزگە جەتكىزگەن جەرلەسىمىز قانابەك بايسەيىتوۆ ەدى. ول بوزبالا شاعىندا سول قاتاڭ جازالاۋ پروتسەسىنە قاتىسىپ, ءبارىن كوزىمەن كورىپتى». بەك توعىسباەۆ – قازاق ادە­بيەتى مەن ونەرىنە, مادەنيەتى مەن تاريحىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان, ءوز ءداۋىرىنىڭ ايتۋلى اتپال ازاماتى. بۇگىندە ونىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان ەلى مەن جەرى, ارتىندا قالدىرىپ كەتكەن قىرۋار ەڭبەكتەرى باردا, ونىڭ ەسىمىن ەشقاشان ۇمىتپايدى. بەكەڭ اعامىزعا تاعدىر ءالى دە ءبىراز عۇمىر بەرگەندە, بۇگىنگى تاريحىمىز قايتا جاڭعىرىپ, قازاق حاندىقتارىن تاراتىپ ايتاتىن جاعدايعا جەتكەنىمىزدى كورىپ, بالاشا قۋانىپ, ورتامىزدا وزىنە ءتان ءور مىنەزىمەن كوكىرەگىن ايقارا كوتەرىپ, اريالار مەن حالىق اندەرىن شىرقاي سالىپ, تەرەڭ تاريح تارماقتارىنان سىر ساباقتاپ وتىرار ما ەدى!؟ ىرىم كەنەنباي, جازۋشى. الماتى.