حالقىنىڭ قايىمى

كورنەكتى عالىم, سەمەيدەگى اباي مۇراجايىن قۇرۋشى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ءانۇرانىنىڭ اۆتورى, اقىن, اۋدارماشى, الاش ارىستارىنىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى اتالىپ وتۋدە. قاسيەتتى ولكەدە دۇنيەگە كە­لىپ, حالقىمىزدىڭ باي اۋىز ادە­بيەتىمەن سۋسىنداپ وسكەن قايىم, اسىرەسە, اباي, شاكارىم, مۇحتار شىعارماشىلىقتارىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ويىنا ءتۇيىپ ءوستى. سەمەي پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبى­تىر­گەن بولاشاق عالىم ۇزاق جىلدار وسى وقۋ ورنىندا قازاق ادە­بيەتى تاريحىنان ءدارىس وقىدى. زا­مانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆپەن ءومىرىنىڭ 20 جىلدان استام ۋاقى­تىندا بىرگە بولىپ, كەلەشەك عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا باعىت-باع­دار الدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كە­ڭەسىمەن «ابايدىڭ اقىن­دىق مەكتەبى» تاقىرىبىن زەرتتەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عادى. ۇزاق جىلدار ابايدىڭ ءومى­رى مەن شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ تاريحىن زەرتتەپ, ۇلى اقىن پوەزياسىنىڭ تەكستولوگياسىن جا­سادى. ومىرىندەگى كورگەن بەينەتى مەن زەينەتى باعالانىپ, 1996 جىلى 30 جەلتوقسان كۇنى ەل­باسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولىنان مەم­لەكەتتىك سىيلىق ال­دى. سوندا قايىم: «مەن جاسىم توق­­­سانعا اينالعاندا مىنا­داي قۇرمەتكە بولەنەم دەپ وي­لاعان جوق ەدىم. قۇداي بۇعان دا جەتكىزدى», دەپ تەبىرەندى. عالىمنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ەلىمىزدە كوپ­­­تەگەن شارالار وتۋدە. رەس­پۋبليكامىزداعى ەڭ كونە مۋ­زەيلەردىڭ ءبىرى سەمەيدىڭ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى قورىندا قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ 30-دان اسا جەكە قۇجاتتارى مەن ءوزى­نىڭ تۇ­­تىنعان زاتتارى ساقتاۋلى. «جاق­­سىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىم­نىڭ حاتى ولمەيدى» دەپ حالىق دانالىعىندا ايتقانداي, قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ مۇراسى بولا­شاق ۇرپاققا ونەگە ەكەنى داۋسىز. عالىمنىڭ مەرەيلى كەزەڭىنە ارناپ, مۋزەيدە «قازاقتىڭ ۇلى قايىمى» اتتى تاريحي-تانىمدىق كەش بولىپ ءوتتى. كەشكە قاتى­سۋ­شىلار عالىم ءومىرىنىڭ ءار قى­رىنا توقتالىپ, ونەگەلى ءومىرى­نەن سىر شەرتتى. سەمەيدىڭ ءشا­كارىم اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «ءشا­كارىم­تانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقمارال سماعۇلوۆا «قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ شىعار­ماشىلىعى مەن ءومىربايانى» تاقى­رىبىندا قورعاعان كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسياسى ارقىلى ۇلاعاتتى ۇستازدىق جولى مەن عۇ­لاما عالىمدىعى جايىندا اڭگى­مەلەسە, تاريحي ماسەلەلەرگە قالام تارتىپ جۇرگەن عالىمنىڭ شاكىرتى قۇسميليا نۇرقاسىم قايىم اتانىڭ الاش ادەبيەتى رۋحىندا تاربيەلەنگەن قايراتكەر ەكەندىگىنە توقتالدى. قايىم مۇحامەد­حانوۆتىڭ ولەڭدەرى, پوە­مالارى, اۋدارما ولەڭدەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ونىڭ اقىندىعى جايىندا رەسپۋبليكالىق «اباي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن مۇراتبەك وسپانوۆ ءسوز ەتتى. قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ حح عاسىردىڭ كورنەكتى تۇلعا­لارىمەن الىسقان حاتتارى كىتاپ بولىپ جارىققا شىققان. وسى «قايىم مۇحامەدحانوۆ «حاتتار ءسوي­لەيدى» كىتابىندا وتاندىق تاريح پەن عىلىم, ولكەتانۋ مەن ءما­دەنيەت تۋرالى, كارلاگتا وتكىزگەن اۋىر رەپرەسسيا جىلدارى جايلى فاكتىلەر كەلتىرىلگەن. كەش سوڭىندا اتالمىش كىتاپتى بالاسى دەگدار قايىم ۇلى مۋزەي قورىنا تاپسىرىپ, مۋزەي ماماندارىنا العىسىن ءبىلدىردى. كەشتە ابايدىڭ «جەلسىز ءتۇن­­­دە جارىق اي», «سەگىز اياق», «كو­زىم­­نىڭ قاراسى» سياقتى قايىم­نىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن اندەرى شىرقالدى.  لاززات ءالجان, سەمەيدىڭ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبولىم باسشىسى.