ۋاقىتپەن ۇندەسكەن ۇيلەسىمدىلىك

بەسىنشى شاقىرىلعان پارلامەنت ءماجىلىسىن تاراتۋ جانە وسى پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم دەر كەزىندە جانە الدىن الا جاسالعان ۇتىمدى قادام بولدى. بۇل جونىندە بۇرناعى كۇنى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە بعم فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا مەن قازاقستان ساياساتتانۋشىلار كونگرەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ارمان ەشمۇراتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بريفينگتە ايتىلدى. ەلىمىزدىڭ تابىستى قادامدارى الدىن الا ويلاستىرۋ ناتيجەسىمەن باي­لانىستى ەكەندىگىن فيلو­سوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينس­تي­تۋتى­نىڭ ديرەكتورى ەرەك­شە اتادى. «بۇل ەلەكتورالدى ناۋ­قانداردى ءوت­كىزۋمەن دە باي­­لانىستى. كەزەك­تەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋ ءتۇ­سىنىگىن قابىلداۋدى بارىنشا وڭايلاتۋ تاكتيكالىق قادام بولىپ تابىلادى. ۇلت جوسپارى بويىنشا قازاقستاندىق ارماندى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ەلى­مىزدىڭ بولاشاعىن قالايمىز, ونىڭ باستى قۇندىلىعى – ءبىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگىمىز», – دەدى ز.شاۋ­­كەنوۆا. ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, جاھاندىق جاعداي كۇرت قۇبىلۋى مۇمكىندىگىنە بايلانىستى الدىن الۋ قادامدارى الەمدىك ەكو­نوميكا مەن گەوساياساتتاعى وزگەرىستەردى ەسكەرەدى. «جاڭا جىل­دان باستاپ جاعداي ءتىپتى دە بۇرىس باعىتتا وربۋدە. ازيا عا­نا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەۋروپا قور نارىقتارى دا قۇلدىراي باس­تادى. Brent مۇنايىنىڭ باعاسى پسيحولوگيالىق دەڭگەيدەن دە ءتۇسىپ كەتتى. ەسەسىنە, دوللار قۇنى ارتىپ كەلەدى, ال تەڭگە ەكى ەسەگە دەيىن ارزاندادى», – دەدى ز.شاۋكەنوۆا. سا­راپشى ءسوز ورايىندا ۋكراين گريۆناسى 400 پايىزعا, ورىس ءرۋبلى دە تەڭگە سياقتى كوپ تومەندەگەنىن ايتىپ ءوتتى. قوردالانعان قارجى كوزى دە «ءتو­مەن سىرعي» تۇسۋدە. مىسالى, قىتاي يۋان باعامىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن 2014 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ ءوز رەزەرۆىنىڭ 11,5 پايىزىن, ياعني 440 ميلليارد دوللار جۇمساعانى بەلگىلى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قازاقستان ءوز ۆاليۋتاسىن سوڭىنا دەيىن ۇستاپ تۇرىپ, تەك 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە عانا ەركىن اينالىمعا جىبەردى. وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقش فرج دوللاردىڭ ەسەپتىك ءمول­شەرلەمەسىن كوتەرىپ, امە­ريكالىق ۆاليۋتانىڭ قىمباتتاۋ ۇدەرىسىن تۋدىردى. سوندىقتان دا جۇمىلدىرۋشى فاكتوردى قوسا وتىرىپ, قوعامدىق كوڭىل كۇيگە ىقپال ەتكەن ورىندى. مۇندا سايلاۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى. تاعى ءبىر بەلگىلى بولعانى, 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە وتكەن پرە­زي­دەنتتىك سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا قوعامدىق كوڭىل كۇي نەگىزگى «ساياسي ينديكاتورلاردىڭ» تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتكەندىگىن كور­سەتكەن. مونيتورينگ ناتيجەلەرى قازاقستاندىقتار شى­عىندارىن وڭ­­تايلاندىرۋ ءجونىن­دەگى ەسكەرتپەلەرگە بارىنشا مۇ­قيات­تىلىق تاڭىتقاندىعىن بايقاتىپتى. ولار داعدارىستىڭ جاقىنداپ قالعانى جونىندەگى دابىل شىعا باستاسىمەن شىعىندارىن ازايتىپ, بارىنشا ۇنەمگە كوشكەن. سىرتقى قيىندىقتار سالدارىنان الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيدىڭ تومەندەۋى جاعدايىندا الەۋمەتتىك ولشەمدەر جونىندەگى ساياسي يندەكستەر تۇراقتى بولىپ قالۋدا, دەيدى ساراپشىلار. سونىمەن, قوعامدىق-ساياسي كو­ڭىل كۇي يندەكسى 150,9 بالل بولسا, وسىدان ءبىر توقسان بۇرىن ول 151,1 بالل بولىپتى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جۇرگىزىلگەن زەرت­تەۋ­لەر كورسەتكەندەي, 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جالدامالى ەڭبەكتەن ناپاقاسىن تاباتىندار سانى 54 بولسا, جەلتوقساندا 57 پايىزعا دەيىن ارتقان. تاراتىپ ايتقاندا, رەسپوندەنتتەردىڭ 70 پايىزى تۇراقتى تابىس تابا­تىندىعىن جەتكىزسە, 2015 جىل­دىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ول 62 پايىز توڭىرەگىندە بولعان ەكەن. ز.شاۋكەنوۆا بۇل جاعدايدى «نۇرلى جول», يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە وزگە دە سالالارداعى باع­دارلا­مالاردىڭ ءتيىمدى ءجۇ­زەگە اسا باستاۋى جاعدايىمەن ءتۇسىن­دىردى. «مۇنىڭ بارلىعىندا تۇرعىن­داردىڭ بيلىككە, سونىڭ ىشىندە, پرە­زيدەنتكە دەگەن سەنىمى جاتىر. بيلىككە سەنىم يندەكسى – قو­عام­دىق-ساياسي جاعدايدى توق­سان سايىن مونيتورينگتەۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان بازالىق كور­سەتكىشتەرى. بۇل – پرە­زيدەنتتى, پارلامەنتتى, پوليتسيا­نى, ۇلت­تىق بانكتى قوسا العاندا, 14 مەملەكەتتىك ينستيتۋتقا دەگەن سەنىمنىڭ كورسەتكىشى. 2015 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا يندەكس 137 بالدى قۇراعانى بەلگىلى. ەلباسى تاراپىنان جاريالانعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قازاقستان قوعامىن دامىعان قوعام كورسەتكىشتەرىنە سايكەس كەلتىرۋى ءتيىس. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن پارلامەنت ايانباي تەر توگىپ, 80-گە تارتا زاڭدىق قۇجاتتار قابىلدادى. ال ۇكىمەت ەندى 1 مىڭعا جۋىق زاڭدىق اكتىنى قابىلداۋعا كى­رىسىپ كەتتى. اۋ­قىمدى جۇمىستار اتقارىلدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ينستيتۋت ديرەكتورى. پارلامەنت ءماجىلىسى زاڭ شى­عارۋشى ورگان رەتىندە ءوزىنىڭ ميسسياسىن اتقارعاندىعى دا ەرەكشە اتالدى. پارلامەنتتىڭ قوعامدىق قابىلداۋداعى رەي­تينگىنىڭ ارتۋى دا سوندىقتان بولۋى كەرەك, دەپ توپشىلادى ساراپشىلار قاۋىمداستىعى. بۇل ورايدا, پارلامەنت دەموكراتيا تىرەگى, حالىقتىڭ وكىلدىگى جانە قوعامدىق قاتىناستى قامتاماسىز ەتۋشى, پارتيالار مەن ازاماتتىق ينستيتۋتتاردى تارتۋشى دەگەن قوعامدىق پىكىر قالىپتاسۋدا كورىنەدى. وتكەن جىلدىڭ قازانىندا جۇرگىزىلگەن تاقىرىپتىق زەرتتەۋلەردە رەسپوندەنتتەردىڭ 54 پايىزى جەڭىسكە جەتكەن پارتيا ۇكىمەتتى قۇرۋى جۇيەسىن قول­داي­تىن­­دىقتارىن كورسەتكەن. ايتسە دە باسىم كوپشىلىگى ەكى­پارتيالىق جۇيەگە ءوتۋ, سونىمەن قاتار, پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيە­سىنە كوشۋ ءۇشىن ءالى ەرتە دەپ سا­نايتىندىقتارىن جەتكىزىپتى. پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك جۇيە تەڭ­­گەرىمىندە ازاماتتار قا­­­زاقستان تابىسىنىڭ كەپىلىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى ەرەكشەلىگىمەن بايلانىستىرۋدا. سايلاۋعا قاتىستى سوزىندە ساراپشى تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى بولىگى ساياسي ناۋقاننىڭ ءوز مەرزىمىندە وتكەنى دۇرىس دەگەن پىكىردە بولعاندىعىن جەتكىزدى. مۇندا ازاماتتاردىڭ تۇراقتىلىق پەن ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى جاتىر. الايدا, قازاقستاندىقتار ءۇشىن ناقتى داتانى بەلگىلەۋ – قاعيداتتى ماسەلە ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا پارتيالارعا جاڭا دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايدا ارەكەت ەتۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن. قازىرگى جاھاندىق جاعدايلار تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, يدەولوگيالىق تۇرعىدا دا قال­قىمالى كۇي كەشۋدە. بۇل ورايدا 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بارىسىندا «ەگەر سايلاۋلار كەلەسى جەكسەنبىدە وتكىزىلسە؟» دەگەن سۇراققا رەسپون­دەتتەردىڭ 72,5 پايىزى «نۇر وتانعا» ءوز داۋىستارىن بەرەتىندىگىن بىلدىرگەن. جالپى, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, «اق جول», «بىرلىك», قكحپ جانە «اۋىل» پارتيالارى دا پەرسپەك­تيۆالى كورىنەدى. بۇگىنگى تاڭدا پار­تيالارعا قازاقستاندىقتاردىڭ ساياسي قۇندىلىعى مەن كوڭىل كۇيىنىڭ بىرقاتار ماڭىزدى ويىسۋلارىن ەسكەرۋگە تۋرا كەلەدى. ەگەر 2015 جىلدى قاراستىرار بولساق, وندا الەۋمەتتىك جەلىلەر قاتىسۋشىلارى سانىنىڭ كەڭەيە ءتۇسۋى ناتيجەسىن بايقاۋعا بولادى. مونيتورينگ بارىسى كورسەتكەندەي, جىل بويى الەۋمەتتىك جەلىلەر قا­تى­سۋشىلارىنىڭ سانى 34-تەن 37 پايىزعا دەيىن ارتقان. جىل باسىندا جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىسۋى 59 پايىز بولسا, جىل اياعىنا قاراي ول 65 پايىزعا ءوسىپتى. ساراپشىلار ەلىمىزدەگى جانە الەمدەگى ۇدەرىستەردىڭ جەدەل وربۋدە ەكەندىگىنە نازار اۋدارتتى. سون­دىقتان دا 2016 جىل ساياسي تۇرعىدان العاندا, وتە بەلسەندى جىل بولماق. ونىڭ ۇستىنە, 2016 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا اقش پرەزيدەنتى باراك وباما سوڭعى جولداۋىن جاريا ەتسە, كەلەسى ساياسي ناۋقاندا دەموكراتتار جەڭىسكە جەتە الا ما, جوق پا, ول جاعى بەلگىسىز... ال مۇنىڭ ءوز كەزەگىندە ساياسي, ەكونوميكالىق, قارجى-ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەرمەن استاسىپ جاتقاندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».