«بۇل سايلاۋ بۇرىنعى سايلاۋلاردان وزگەرەك...»

ەلباسى بەسىنشى شاقىرىلعان قر پارلامەنتىنىڭ ءماجىلىسىن تاراتۋ جانە قر پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتات­تارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تا­عايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. سونىمەن, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەزەكتەن تىس جانە ءماس­ليحاتتاردىڭ كەزەكتى سايلاۋلارىنا وراي الامان دودا باستالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىن كەزەكتەن تىس ءوت­كىزۋدە ەڭ الدىمەن سىرتقى فاك­تورلاردىڭ ىقپالى باسىم بولعاندىعى انىق. جاھاندى جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىس, كومىرسۋتەگى با­عاسىنىڭ قۇلدىراۋى ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى – رە­سەيدىڭ سانكتسيا قۇر­­­­ساۋ­ى­­نا الىنۋى دا وتاندىق ەكونوميكانىڭ ورىستەۋىنە كەدەرگى بولىپ وتىر. ونىڭ سىرتىندا حالىقارالىق جاع­داي دا شيەلەنىسىپ تۇر. تاياۋ شىعىس قىرعي-قاباق قاقتىعىستىڭ الا­ڭىنا اينال­عانداي. قىسقاسى, وسىنداي الماعايىپ زاماندا ءوز ءمۇد­دەڭدى ءوزىڭ ويلاپ, الدىن الا قامدانباساڭ, قوساق اراسىندا كەتىپ قالۋىڭ دا عاجاپ ەمەس. ىنتىماعى جاراسپاعان ەلدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ, بۇلدىرگى ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالعاندى دا كوز كوردى. پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن وتكىزۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعانىن تورتكىل دۇنيەدە بولىپ جاتقان وقيعالاردان جان-جاقتى حاباردار ساياساتتانۋشىلار دا, ساراپشىلار دا ايتادى. ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايت­قانىنا قۇلاق تۇرسەك, ول پرە­زيدەنتتىڭ وتە دۇرىس قادام جاسا­عاندىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. «ءىس جۇزىندە پرە­زيدەنت پارلامەنتتىڭ تەمىرقازىعى بولىپ تابى­لاتىن ساياسي ەليتانىڭ جا­ڭارۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ويتكەنى, ساياسي كەڭىستىك مەملەكەتتىك باس­قارۋدى قام­تاماسىز ەتۋدەگى وتە ما­ڭىز­­دى قۇرال. سەبەبى, پار­لامەنت تەك پارتيالاردان عانا ەمەس, قوعامنىڭ الۋان ءتۇرلى وكىلدەرىنەن قۇرالادى. قازىرگىدەي الماعايىپ كەزەڭدە پرەزيدەنتتىك باعىتتى جانە پارتيالاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىن ءارى قاراي جالعاستىرۋعا سەنىم مانداتىن يەلەنۋى وتە ماڭىزدى». ساياساتتانۋشى اندرەي چە­بوتارەۆ تا پارلامەنتتىڭ قىزمەتى ساپالىق تۇرعىدان وزگەرەتىندىگىنە بەك سەنىمدى. «مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدا كورە­گەندىك قاسيەتى باسىم. پار­لامەنتشىلەردىڭ باستاماسىنا ساياسي پارتيالاردىڭ دا ىقى­لاسى ەرەكشە. جۇرتشىلىق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. وسىنداي ۋاقىتتا كەزەك­تەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ ءتيىمدى بولماقشى. قوعام جانە بيلىكتىڭ ءوزى تاراپىنان دا سۇرانىس جو­عارى. ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ شە­شۋشى تەتىگى پارلامەنتتىڭ جا­ڭارۋى تۇتاس العاندا ەليتانىڭ جا­ڭارۋىنا اكەلمەك. جاڭادان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ كەلۋى ءپليۋراليزمدى بىلدىرەدى, جاڭا يدەيالار سانى ارتادى, دەپۋتاتتىق ساۋالداردا, زاڭ جوبالارىندا كورىنىس بەرەتىن ءارتۇرلى ۇستا­نىمنىڭ ورىستەۋىنە اكەلەدى». ساياساتتانۋشى ءبورىحان نۇر­مۇحامەدوۆ بولسا, مەم­لەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان ءۇن­­دەۋىندە سايلاۋعا قاتىستى ماسەلەنى جىلىكتەپ ءتۇسىندىرىپ بەر­­گەنىن ايتادى. «مەنىڭشە, بۇل جەردە بىرنەشە ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋعا بولادى, – دەيدى ساياساتتانۋشى. – بىرىنشىدەن, «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ناقتى شەشىم قابىل­داندى. ەلباسى اۋەلى پار­لامەنت پالاتالارىنىڭ ءتور­اعالارىمەن, ودان كەيىن كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءتور­اعاسىمەن كەڭەستى. سودان كە­يىن بارىپ ءوزىنىڭ قۇزىرەتىنە ساي شەشىم قابىلدادى. بۇل شە­شىم وتە ماڭىزدى, وتە قاجەت. سەبەبى, ەلباسى ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان ءۇن­دەۋىندە ايتقانىنداي, قازىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدا, سىرتقى ساياساتتا, اي­ماقتىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى قوردالانعان كوپ ماسەلە بار. وسىنىڭ ءبارىن شەشۋ ءۇشىن ماجىلىسكە ءبىلىمدى, بىلىكتى دەپۋتاتتار سايلانۋى كەرەك. «ەكونوميكالىق داع­دا­­رىسقا قارسى كۇرەس تەك ەكو­نوميكالىق شارالارمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس, داعدارىسقا قارسى باعدارلاماعا قاتىستى ساياسي تۇرعىدان ال­عاندا باس­تى قادامنىڭ ءبىرى, ارينە, كەزەكتەن تىس سايلاۋلار بولىپ تابىلادى, – دەيدى سا­راپ­شى مارات شيبۇتوۆ. – بىرىنشىدەن, ءبىز قايتادان زاڭدى سايلانعان پارلامەنتكە يە بولامىز. سون­داي-اق, حا­لىقتىڭ ساياسي پار­تيالارعا, ولاردىڭ ساياسي يدەولوگيالارىنا قانشالىقتى سەنىم بىلدىرەتىندىگىن سىناقتان وتكىزەمىز. ەكىنشىدەن, پارتيالار تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت الامىز. بىزدە وڭشىل دا, سولشىل دا, تسەنتريستىك باعىتتاعى پارتيالار دا بار. قايسىسى كوپ ورىنعا يە بولادى, سونىڭ يدەولوگيا­سىن كوبىرەك پايدالانۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, پىكىر­تالاستاردا, سايا­سي باع­دار­لامالاردا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىرلەر جيناقتالادى. ءتورتىن­شىدەن, ەليتانىڭ روتاتسيا­لا­نۋى. ەكونوميكانىڭ جاڭا ين­نو­ۆاتسيالىق سەكتورىنىڭ ءمۇد­دەسىن قوزعايتىن جاڭا ادام­داردى ساي­لاۋى­مىز قا­جەت. وسىعان وراي, مەنىڭشە, مەم­­لەكەتتىك شارا رەتىندە حا­لىق ءۇشىن دە سايلاۋ ماڭىز­دى». ەلىمىزگە بەلگىلى ساياسات­تانۋ­شىلاردىڭ پىكىرى وسى توڭىرەكتە توعىسادى. ياعني, پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلاۋ جاڭا مۇمكىن­دىكتەرگە جول اشاتىن كورىنەدى. بىرىنشىدەن, ءماجىلىس ساپىنا جاڭا دە­پۋتاتتاردىڭ كەلۋى ارقىلى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قىزمەتىنە قان جۇگىرەدى. ەكىنشىدەن, ساپالى زاڭدار قابىلداۋ جولعا قويىلادى. ۇشىنشىدەن, الدىڭعى ەكەۋى­نەن تۋىندايتىن ماسەلە مەم­لەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا سونى سەرپىن بەرەدى. ال ەندى وزىمىزشە وي ءوربىتىپ كورسەك, تومەندەگىشە تۇيىندەر ەدىك. قازىرگى ەكونوميكالىق داعدا­رىسقا قارسى ۇكىمەتتىڭ ءجۇ­زەگە اسىرىپ جاتقان شارالارى تولىق كوڭىلدەن شىعادى دەپ ايتۋ قيىن. سول سەبەپتى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جاڭا قۇرامى ۇكى­مەتتى قامشىلاۋعا, ەل ەكونوميكاسىنا وڭ وزگە­رىس­­تەر جا­ساۋ­عا مۇددەلى بول­­ماقشى. ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبىرىن ءبىرى قايراپ وتىرۋى زاڭدىلىق. ونىڭ ۇستىنە, الەمدەگى ال­دىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتا­رىنان كورىنۋگە ۇمتىلعان قا­زاقستاندا قوعامنىڭ اما­ن­اتىن ارقالاعان كوپپارتيالى پارلامەنت بۇقارا­نىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىنا دا باسا ءمان بەرەتىنى ءسوزسىز. «ۇلت جوسپارى – قا­زاق­ستاندىق ارمانعا باس­تايتىن جول» اتتى باعدار­لامالىق ماقالاسىندا ەلباسى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءمان-ماڭىزىنا جان-جاقتى توق­تالعان-دى. بيىل جىلدىڭ باسىنان «قوعامدىق كە­ڭەستەر تۋرالى» زاڭعا ءساي­كەس, مەملەكەتتىك ورگاندار, اكىمدىكتەر جانىنان قو­عامدىق كەڭەستەر قۇرىلىپ, ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قا­تىستى قوعامدىق با­قى­لاۋ­دى جۇزەگە اسىرادى. ياعني, مەملەكەتتىك ورگاندار قىز­مەتىنە حالىق وكىلدەرى ارقىلى باعا بەرىلەدى دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, پارلامەنت تاراپىنان دا ۇكىمەتتىڭ قىزمەتىن باعامداۋ, سارالاۋ باستى نازاردا بولماقشى. قالاي دەگەندە دە, «بۇل ساي­لاۋدىڭ بۇرىنعى سايلاۋ­لاردان وزگەرەك» بولاتىنى ايقىن. ويتكەنى, الدىنا اسقاق ءمىن­دەت قويىپ وتىرعان ەلدىڭ پارلامەنتىنە دە, ۇكىمەتىنە دە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ورنى بولەك. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».