قوعام الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك

اركىمنىڭ جۇمىس ۋچاسكەسىندەگى ەڭبەك ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاۋدان باستالادى وبلىستىق مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قايرات پىشەمباەۆپەن ەڭبەك زاڭناماسى تالاپتارىنىڭ ورىندالۋى جايلى پىكىر­لەسكەن ەدىك. – قايرات ساكەن ۇلى, ەل­با­سى ۇلت جوسپارىندا ەكو­نو­مي­كا­نىڭ قار­قىندى دام­ۋى ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ جا­ڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە ايرىقشا نازاردى قاجەت ەتەتىنىن اتاپ كورسەتتى. اڭگىمەنىڭ القيسساسىن وسى ماسەلەدەن باس­تاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. – مەملەكەت باسشىسى بارشامىزدى ەل يگىلىگى جولىنداعى ەڭبەككە شاقىرىپ, بۇگىندە ەڭبەك شەشۋشى ۇلتتىق فاكتورعا اينالعانىن ۇنەمى ايتۋمەن كەلەدى. «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ماقالاسىندا جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرى ازاماتتار بەلسەندىلىگىنىڭ كۇشەيۋى­مەن, ولاردىڭ شىعارما­شىلىق الەۋەتىنىڭ اشىلۋىمەن قوسارلانا جۇرەتىنىن, سوعان وراي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بەلسەندى قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىستارى كەڭەيەتىنىن, قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋ دارەجەسى جوعا­رىلايتىنىن اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ نەگىزىنە شىنايى وندىرىستىك ەڭبەك شىعارىلىپ, مەملەكەتتىڭ, جەكە سەكتور مەن كاسىبي بىرلەستىكتىڭ ءارىپ­تەستىك تەتىكتەرى بولاتىن الەۋمەتتىك-ەڭبەك قارىم-قاتىناسىنىڭ ءتيىمدى مودەلىن قۇرۋ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرتتى. الدىمىزعا قازاقستاندىقتاردىڭ ساپالى الەۋ­مەتتىك ۇلگى-قالىپتارى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگى جۇيەسىن ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىندار اراسىنا ەنگىزۋ مىندەتىن قويدى. – وسى ويىڭىزدى تاراتا ايتساڭىز... – بۇگىندە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ جاھاندىق ترەندى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا وتۋگە بارىپ تىرەلەتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان ادال ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ جولدارىن تابۋ, ونىڭ قوعامدىق جۇيەسىن قۇرۋ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جاسىراتىنى جوق, ادامدار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جاقسى بىلگەنمەن, قورعاۋعا كەلگەندە ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ جاتادى. وعان ساۋاتسىزدىق, بەلسەن­دىلىكتىڭ تومەندىگى, بيۋرو­كراتتىق كەدەرگىلەر كەرى اسەر ەتەدى. «الەمدىك وركە­نيەتتىڭ بار­­لىق قۇندىلىقتارى, بارلىق ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلىقتار ادامنىڭ ەڭبەگىمەن جاسالادى»,– دەپ ەلباسىمىز ايتىپ وتكەندەي, باقىت ەڭبەكپەن كەلەدى. تابىسقا جەتۋدىڭ كىلتى – ەڭبەكتە. ولاي بولسا, ماسىلدىق پەن الەۋمەتتىك ينفانتيليزم سەكىلدى قۇبىلىستاردى ەڭسەرىپ, جەكە ادام مەن بيزنەستىڭ جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىنە, بارلىق ەڭبەك سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتكە قاتىستى ارىپتەستىك ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا نەگىز­دەلگەن ەڭبەك قىزمەتى مەن يگىلىك­كە جاڭا تارتىمدىلىق ەنگىزۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن اڭعا­رۋ قيىن ەمەس. جاڭعىرتۋ ۇدەرىس­تەرىنىڭ تابىستىلىعىن كوپ جاع­­­دايدا ەۆوليۋتسيالىق, ورتاق جاۋاپكەرشىلىك, ارىپتەستىك قاتىسۋ, ىنتالاندىرۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ماقا­لاعا باستى وزەك بولىپ تارتىلعان. – ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىندا وسى قاعي­داتتار تولىق ساقتالا ما؟ ورىن العان ولقىلىقتارعا قارسى پارمەندى كۇرەس شارالارى قالاي جۇرگىزىلەدى؟ – «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» جولداۋىندا تەك جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى عانا سىرتقى سىلكىنىستەرگە ورنىقتى, ءتيىمدى ەكونوميكانىڭ ناقتى نەگىزى بولۋعا قابىلەتتى ەكەنى, ال بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا بۇل يدەيانى تاباندى تۇردە ومىرگە ەنگىزۋ تالابى العا تارتىلدى. جاڭا ەڭبەك كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى, ونىڭ حالىق­ارالىق ەڭبەك ۇيىمى مەن ەىدۇ-نىڭ ەڭبەك ستاندارتتارىنا بەيىمدەلۋى, ەڭبەك شارتى جاعدايلارىن وزگەرتۋ ءرا­سىمدەرى زاڭ­نامالىق تۇرعىدا وڭايلاتىلعان, ەڭبەك ۇجىمدارىندا ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, جۇمىسشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇجىم­دىق كەلىسسوزدەر تەتىكتەرىنىڭ قاراستىرىلۋى ارقاۋلىق ەڭبەك داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن ورەلى وزگەرىستەردى كورسەتەدى. قوعامدا قانشا سالا بولسا, سونشالىقتى الۋان ءتۇرلى ما­­­مان­­­دىق بار. ءار سالانىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ارقالاي. ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا ينسپەكتسياعا جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك زور. ءبىز ءوز قۇزىرەتىمىزدىڭ شەڭبەرىندە كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر مەن ارىز-شاعىمداردى جۇيەلى سيپاتتا قاراي وتىرىپ, جوسپاردان تىس تەكسەرىستەر جۇرگىزۋگە دە قۇقىلىمىز. ويتكەنى, ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى تالاپتاردىڭ ساقتالۋى مەملەكەتتىك ماسەلە بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتتارعا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, وندىرىستەگى وقىس وقيعالاردى زەرتتەۋ­مەن دە اينالىسامىز. ەڭبەك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاۋاپ­تى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ەڭبەك قا­ۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتى مەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگى وسىن­داي كەزدەردە ايقىن اڭعارى­لادى. بىلتىر 548 كاسىپورىنعا تەك­سەرىس جۇرگىزىلىپ, 1440 ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ بۇزىلعانى ءتىر­كەلدى. 331 لاۋازىمدى جانە زاڭ­دى تۇلعالارعا 32,2 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ جونىندە 28 شەشىم قابىلداندى. – ءسوز اراسىندا پرەزيدەنتتىڭ «جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەك شارتتارىن ساقتاماۋى تەحنيكالىق قانا ماسەلە ەمەس, بۇل – ادامدار ءومىرى. ءتارتىپتىڭ جوقتىعى سالدارىنان تۋىندايتىن باقىت­سىز وقيعالارعا ناعىز ەڭبەك جاسىنداعى ادامدار زارداپ شەگەدى. ال ولاردىڭ اسىراپ وتىرعان وتباسىلارى, بالالارى بار. سوندىقتان بۇل ىستە ءتارتىپ ورناتۋ كەرەك», دەگەن تالابىن ەسكە الا وتىرىپ, زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋ سەبەپتەرىن بىلگىمىز كەلەدى. – ءيا, مەملەكەت باسشىسى ەڭبەك ادامىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ جونىندە وقتىن-وقتىن وي قوزعاۋمەن قاتار, وندىرىستەگى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن باقىلاۋ جۇمىس­تارىن بارىنشا شيراتۋ تالابىن قويىپ وتىر. الەۋمەتتىك-ەڭبەك داۋلارىن تۋىنداتاتىن باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى ەڭبەكاقىنىڭ كەشىكتىرىلۋى ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن, «سپ «ترانساۆتو» جشس جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەر الدىنداعى مول بەرەشەگىن ءالى كۇنگە دەيىن وتەي الماي كەلەدى. مۇنداي داۋ-جانجالداردىڭ اقىرى وندىرىستىك ۇدەرىستەردىڭ تەجەلۋى, بانكروتتىققا ۇشىراۋى سياقتى كەلەڭسىز جايتتارعا سوقتىرۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ جاسالماۋى سالدارىنان وندىرىستىك جاراقاتتاردىڭ كەزدەسۋى از ەمەس. وتكەن جىلى 80 ادام ءتۇرلى دارەجەدە دەنە جاراقاتىن الىپ, 9 ادام قازا تاپتى. 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىشتىڭ تومەندەگەنى بايقال­عانىمەن, جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ءالى دە تولىق ساقتالا بەرمەيدى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى مامانداردىڭ ءوز مىندەتىنە سالعىرتتىعى نەگىزگى سەبەپ سانال­عانىمەن, جاۋاپكەرشىلىكتەن ءبىرىنشى باسشى دا تىسقارى قالا الماسى انىق. وكىنىشتىسى سول, بيۋدجەتتىك مەكەمەلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, تەمىرجول كولىگى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالالارىندا قايعىلى وقيعالاردىڭ ازايماۋى ويلانتپاي قويمايدى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرى كۇن ءتار­تىبىندە وتكىر تۇر. ەلىمىزدە قاۋىپسىزدىك جانە ەڭبەكتى قورعاۋ اياسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر الەمدىك تاجىريبەگە ءساي­كەس­تەندىرىلگەن. ەڭبەك قاۋىپ­سىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ نور­اتيۆتەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا ۇسىنىستارىمىز قۇزىرلى ورگاندارعا جولدانىپ وتىرادى. جۇكتەلگەن مىندەتتەرگە سايكەس الداعى باستى ماسەلە ەڭ­بەك زاڭناماسى, قاۋىپسىزدىك جانە ەڭبەكتى قورعاۋ اياسىندا ازا­ماتتاردىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىق­تارىن ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. ەڭبەك قاتىناستارى سالا­سىنداعى زاڭنامانىڭ ورىندالۋى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستالىنادى. ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىندا ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ – باس­تى پارىزىمىز. ۇلت جوسپارىنداعى داعدارىسقا قارسى جانە قۇرىلىمدىق جاڭارۋ­لار­دىڭ بەس باعىتى بويىنشا جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەرى انىق. ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جۇمىلعىشتىعىن جوعارىلاتۋ بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭبەك كۇشى ارتىق ءوڭىر­لەردەن ەڭبەك كۇشى جەتىسپەيتىن ايماقتارعا ميگراتسيالىق ىنتا­لاندىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى كۇشەيتۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان. وسىعان وراي ازاماتتارعا الەۋمەتتىك قولداۋدى كەڭەيتۋ ماقساتىمەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ اۋماقتىق جاڭا جول كارتاسى جاسالادى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ باسقارماعا جۇكتەلەتىن مىندەت بىرقىدىرۋ. ويتكەنى, ەڭبەك زاڭناماسى تالابىنىڭ ورىندالۋىن باسەڭدەتۋگە بولمايدى. مەملەكەت ەڭبەك بوستاندىعى قۇقىنا تولىق كەپىلدىك بەرەدى. ەڭبەك بوستاندىعى قىزمەتكەردىڭ تاڭداعان جۇمىس تۇرىنە تيەسىلى. سوندىقتان جۇمىس تاڭداۋدا جۇمىسشى قوعامدىق الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرمەن تانىس بولۋى شارت. ياعني, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس جۇمىسشى ەڭبەكاقىعا, جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ۇزاقتىعىن شەكتەۋگە, ەڭ از مەرزىمدى دەمالىسقا شىعۋعا قۇقىلى. بۇل مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر جاڭا ەڭبەك كودەكسىندە ايقىندالعان. ەڭبەك ادامى وسىنداي قۇقىقتىق ماسەلەلەردەن شەت قالماۋى ءۇشىن قۇقىقتىق وقۋلار ۇيىمداستىرۋ بەلگىلەنگەن. ەكىنشىدەن, ەڭبەك زاڭدارىنىڭ نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سوندا ءار ادامنىڭ ەڭبەك الاڭىنداعى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگى نىعا­يىپ, ساۋاتتىلىعى ارتادى. ەڭبەك داۋلارى تۋىنداي قالعان جاعدايدا ءوز قۇقىعىن قورعاي الاتىن كاسىبي مامان رەتىندە دارالانادى. ارىپتەستىك قاتىسۋ قاعيداتى بويىنشا بارلىق جۇمىس مەملەكەتتىڭ, بيزنەس پەن ازاماتتىڭ تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلى نەگىزىندە قۇرىلىپ, بيلىك مەملەكەت, قوعام جانە جەكە ادام مۇددەسىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. كوپ جاعدايدا ەڭبەك قاتى­ناس­تارى سالاسىن­داعى زاڭ بۇزۋشى­لىقتاردىڭ ورىن الۋىنا بايلانىستى جەكە تۇلعالار قايدا بارىپ, كىمگە شاعىمدانارىن بىلمەي دال بولىپ جاتادى. وسىنداي كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ازاماتتاردى كۇن سايىن قابىلداۋ كەستەسى جاسالدى. دىلگىر پروبلەمالاردى تالقىلاۋ, شەشۋ بارىسىندا پايدالى كەڭەستەر بەرىلىپ, اقپاراتتىق-تالداۋ ماتەريالدارى تاراتىلادى. عالامتور جەلىسىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن ارنايى ينتەرنەت-رەسۋرس جۇمىس ىستەيدى. وندىرىستەگى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ مەن باقىلاۋ جۇمىستارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا جولدارى كەڭىنەن قاراستىرىلاتىن بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن, ءومىر ەسقالي. «ەگەمەن قازاقستان».  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.