اقپار اق, ءارى ناق سويلەسە...

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باس­تايتىن جول» اتتى ماقا­لاسىندا «ساپالى جوسپارلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ستاتيستيكانىڭ انىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندىقتان, ساپالى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بەرۋدە رەسپوندەنتتەر مەن اكىمشىلىك كوزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. وسى جايلاردىڭ بارلىعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بارىسىندا ەسكەرىلدى» دەلىنگەن. ۇزاق جىلدار بويى وبلىستىق ستاتيستيكا سالاسىنا باسشىلىق جاساعان, ونىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىق قىزمەتكەر رەتىندە ءبىرشاما جايتتى بايانداعىم كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە كوپتەگەن ادامدار­مەن قىز­مەتتەس بولىپپىز. دەگەنمەن, بۇل ارالىقتا وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىن بۇرمالاپ, كەمشىلىگىن جاسىرعان فاكتىلەر بولعان ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە «ارىق ايتىپ, سەمىز شىققان» ساتتەر كوبىرەك كەزدەستى. وعان ءبىر جاعىنان, زاڭدى تۇلعالار مەن رەسپوندەنتتەردىڭ شىنايى ەسەپتىلىك كورسەتكىشتەرى ناتيجەسىندە, ەكىنشى جاعىنان, وبلىس باسشىلارىنىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. ستاتيستيكا قاي كەزدە دە قۇر ماقتان ءۇشىن جاسالماعان. شىنايى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر ار­قىلى مەملەكەتتىڭ باسىم دامۋ با­عىتتارى ايقىندالادى, جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق باعىتتارعا دەر كەزىندە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ تۇرادى. سوندىقتان ناقتى ستاتيس­تيكالىق كورسەتكىشتەردى جوعارى مەملەكەتتىك ورگانعا بەرۋ بارىسىندا «تۋرا بيدە تۋعان جوق» قاعيداسىن ۇستاندىق. بۇل جىلدار ارالىعىندا ستاتيستيكا سالاسى دا وزىندىك دامۋ جولىنان ءوتتى. زاڭدى تۇلعالار مەن رەسپوندەنتتەرگە ەسەپتىلىكتى جە­ڭىلدەتۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى ەسەپ بەرۋ بويىنشا تەك 2015 جىلى 31,0 مىڭنان استام قۇجات قا­بىلداندى. ياعني, بۇگىندە جۇرت ەسەپتەرىن بۇرىنعىداي قولما-قول قاعاز تۇرىندە وتكىزبەيدى. قايتا جۇمىس ورىندارىندا وتىرىپ ەلەكتروندى تۇردە تاپسىرادى. بۇل باعىتتاعى يگى باستامالار ءالى جالعاسا بەرەتىنى ءسوزسىز. ەسەپتىلىك شىنايى, ساپالى, تولىق جانە ۋاقتىلى بولۋى ءۇشىن اكىمشىلىك كودەكسكە ايىپپۇل مولشەرىن ءبىر­نەشە ەسە ارتتىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل – ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردى بەرۋدەگى جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالعان شارۋا. ەلباسى جوباسىنداعى مەملە­كەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جۇ­مىسىنا باعا بەرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى سىرتقى تاۋەلسىز ءاۋديتتىڭ ءمىن­دەت­تىلىگى, جاريالىلىعى جۇرت­شى­لىقپەن كەرى بايلانىس, باس­شى­لاردىڭ دەربەس جاۋاپ­كەرشىلىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلەدى. مەم­لەكەتتىك اۋديت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە ەسەپ كوميتەتى مەن قار­جىلىق باقىلاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ جوسپارلانىپ, الەمدىك اۋديتورلىق كومپانيالار مودەلى بويىنشا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ونىڭ سىرتىندا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جىل سايىنعى ءاۋديتى, اسىرەسە, بيۋدجەت قارجىلارىن پايدالانۋ بولىگىندە اۋتسورسينگكە بەرىلەدى. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىڭ ترانس­پارەنتتىلىگى مەن ەسەپتىلىگىنىڭ نە­گىزگى كريتەريلەرىنىڭ ءبىرى حا­لىقتىڭ اقپاراتتارعا قولجە­تىم­دىلىگىن كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى. 2016 جىلدان باستاپ ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ساۋالدارى بويىنشا, مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن وزگە دە زاڭمەن قورعالاتىن قۇ­پيالاردان باسقا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق اقپاراتتارىنا قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. وسى ورايدا ستاتيستيكالىق اق­پاراتتاردى ۋاقتىلى وقي ءبىلۋ, ءما­لىمەتتەرگە تۇسىنىستىك ءبىلدىرۋ, ولاردى ساۋاتتى ىسكە اسىرۋ ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكتى كەرەك ەتەدى. سول كەزدە عانا ونىڭ قايتارىمى مول بولادى. ولاردى نەعۇرلىم تەرەڭىرەك تالداپ, ساراپتاپ, تارازىعا تارتقانداي قورىتىندى جاساۋعا ۇيرەنۋ كەرەك. ءوز ناتيجەسىندە قان­داي كەمشىلىكتەردىڭ بارىن, ولاردى قالاي جويۋعا بولاتىندىعىن نەمەسە نەندەي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە كو­مە­گىن تيگىزەدى. ەسەپتىلىكتى جاسى­رىپ كورسەتسە, سوعۇرلىم وعان بەرى­لەتىن كومەكتەر ازايىپ, جالپى ىستەلىپ جاتقان ناقتى جۇمىستار كورىنبەي كولەڭكەدە قالىپ قويادى. ءوز باسىم وسى ماسەلەگە دۇرىس كوزقاراس جاساۋعا شاقىرار ەدىم. كاسىپكەرلىكتىڭ تۇرلەرىن, ونىڭ كولەمىن, جۇمىسشىلاردىڭ سانىن, وندىرگەن ءونىم مولشەرىن بۇكپەسىز كورسەتسە, وتە دۇرىس بولار ەدى. ول وزىنە دە, حالىققا دا, جالپى ۇكى­مەتتىڭ قولدانىسىنا, ەلىمىزدىڭ ەكو­­نوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوسىلعان ۇلەس. ونىڭ تيىمدىلىگى دە, قايتارىمى دا اسا زور دەپ بىلەمىن. «كىم اقپاراتتى بىلسە, سول الەمدى بيلەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بەكەر ايتىلماعان. ەل پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي قول­داۋىمەن مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر بەرىلۋدە, ونىڭ ىشىندە شاعىن بيزنەستى تەك­سەرۋدى قىسقارتۋ, اۋىرتپالىقتى مەيلىنشە جەڭىلدەتۋ, ەسەپتىلىكتىڭ سانىن كەمىتۋ, ونى ءبىر تەرەزەدەن قابىلداۋ جانە ەلەكتروندى فورماتتا تاپسىرۋ سياقتى كوپتەگەن ءىستى جەڭىلدەتۋ, ءارى كاسىپكەرلىكتىڭ قاعاز باستىلىعىن ازايتۋ سياقتى تۇرلەرى بار. ال بۇل – ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جاسالعان ناقتى قادام. ونى ءوز قاجەتىنە جاراتىپ, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى. باقىت ساپار, ستاتيستيكا كوميتەتى اقپاراتتىق ەنشىلەس ورتالىعىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى.