ءبىر بەلدەۋ, ءبىر جول

كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت − ەلباسى كىتاپحاناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر شايمەرگەنوۆتىڭ سپيكەرلىگىمەن جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنە قاتىستى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. وعان قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى, تانىمال ساياسي قايراتكەر ۋ تسزيانمين جانە ەكى ەلدىڭ سالا بويىنشا بىرقاتار ساراپشىلارى قاتىستى. قازىرگى تاڭدا جاڭعىرىپ جاتقان جىبەك جولىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى كوز تىگىپ وتىرعانىن جەتكىزگەن سپيكەر, سالاداعى نەگىزگى ماسەلەلەرگە توقتالدى. ءسويتىپ, اسپاناستى ەلىنىڭ ەلشىسىنە ءسوز كەزەگىن بەردى. ەل­شى مىرزا سوڭعى جىلدارى الەمدە ورىن الىپ وتىرعان ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا نازار اۋداردى. اسىرەسە, ازيانىڭ باتىس جاعىنداعى ەلدەردەگى سوعىس ارەكەتتەرىنىڭ سەبەبى مەن ونىڭ اۋىر سالدارلارىنا ءوزىنىڭ كوزقاراسىن ءبىلدىردى. «بۇگىندە دامىعان دەگەن باتىس ەلدەرىنىڭ وزىندە داعدارىس بار. سوندىقتان ءبىز الەم ەلدەرى بولىپ, وسى قيىندىقتاردان شىعۋ جولدارىن ىزدەستىرۋىمىز ءلازىم. تەك ونى سوعىس جولىمەن ەمەس, ماسەلەنى شەشۋدى ەلدەرمەن ارىپتەستىك جاساپ, بەيبىت كەلىسىم ارقىلى ىزدەستىرگەنىمىز ءجون. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ ءىس-ارەكەتى كوپ ەلگە ونەگە. سونداي-اق, قىتاي تاراپىنان ۇسىنىلعان جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستى قازاق ەلى قىزۋ قولداپ, وسى باعىتتا ءوز الەۋەتىن تانىتا ءبىلدى», دەدى ۋ تسزيانمين. شارادا قحر ساۋدا مي­نيسترلىگى جانىنداعى حا­لىق­ارالىق ساۋدا جانە ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىق اكادە­مياسىنىڭ, قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قاتىناستار قىتاي اكادەمياسىنىڭ جانە قىتاي حالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق دامۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى جىبەك جولى ەكو­­نوميكالىق بەلدەۋىن جاساۋ تۋرالى جانە ونىڭ ايماق ەلدەرىنە كەلتىرەتىن ۇشان-تەڭىز پايداسى جونىندە اڭگىمەلەدى. اسىرەسە, قىتاي مەن قازاق ەلىنىڭ تۇپكى ارماندارى ءبىر ەكەنىن جانە باقىتتى عۇمىرعا جەتۋ جولىنداعى دامۋ باعدارلامالارى دا ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس ەكەنىن ايتتى. بۇعان قوسا, قىتايلىق جەتەكشى ساراپشىلار 2013 جىلى استانا قالاسىنداعى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە» قحر توراعاسى سي تسزينپين تا­نىستىرعان «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» ءىرى ترانس­ەۋرازيالىق جوباسىن دامىتۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ جونىندە قحر-دىڭ ۇستانىمى مەن بولجامىن قازاقستاندا العاش رەت قوعامدىق كەڭ اۋديتوريا الدىندا ۇسىنىلعانىن جەتكىزدى. بۇلارمەن بىرگە «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ستراتەگيالىق باستاماسى اياسىنداعى قىتايدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ قا­زىرگى كەزەڭدەگى جاعدايى, سونىمەن قاتار, باستامانىڭ قا­زىرگى تاڭداعى جۇزەگە اسىرىلۋ ناتيجەلەرى جونىندە بايان ەتتى. قازاقستاندىق ساراپشىلار دا حالىقارالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى جونىندە ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى قازبەك ماي­گەلدينوۆ «جىبەك جولىنىڭ» ەكو­نوميكالىق بەلدەۋى» جوباسى مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ساباقتاس ەكەنىنە توقتالدى. «2013 جىلى ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە, استانا قالاسىندا قىتاي ەلىنىڭ باسشىسى سي تسزينپين مىرزا «جىبەك جولىنىڭ» ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسىن ۇسىنعان بولاتىن. ءىرى ترانسەۋرازيالىق جوبا بولىپ سانالاتىن «جىبەك جولىنىڭ» ەكونوميكالىق بەلدەۋى» بويىنشا قىتايلىق ارىپتەستەر ەڭ العاشقى رەت قىتايدىڭ ۇسىنىستارى تۋرالى كەڭ اۋديتورياعا ايتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا اتاپ وتەتىن ەكى ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, بۇل جوبا 2013 جىلى قىتايدىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ قۇرىلىسى, ياعني 2016-2020 جىلدارداعى دامۋ جوباسى اياسىندا ۇسىنىلعان بولاتىن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 2014 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ۇسىنعان ەدى. قازىرگى تاڭدا وسى ەكى جوبا ءوزىنىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتىپ وتىر», دەدى ول. راسىندا, «جىبەك جولىنىڭ» ەكونوميكالىق بەلدەۋى» ەۋر­ازياداعى ينفراقۇرىلىمدى دامى­تۋعا ارنالعان. ال «نۇر­لى جول» باعدارلاماسى – قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا وراي جاسالعان جوبا. وسىنى ايتقان عىلىمي قىزمەتكەر اسپاناستى ەلىنىڭ جوباداعى مۇددەسى جونىندە ايتىپ ءوتتى. «قازىرگى تاڭدا قىتاي­­دىڭ كۇردەلى ىشكى ماسەلەلەرى وسى «جىبەك جولى» باعدارلاماسى اياسىندا شەشىلىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال كەلتىرسەم, قىتايدىڭ شىعىس ەكونوميكالىق ايماعى وندىرىستىك جاعىنان وتە دامىعان, ەكسپورتقا باعىتتالعان. ال باتىس جانە ورتالىق ەكونوميكالىق ايماقتارى بۇل جاعىنان باياۋ بولىپ تۇر. سوندىقتان وسى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان جوبا ءوزىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتىپ وتىر. امەريكالىق بەلگىلى عالىم فرەنسيس فۋكۋياما ءوز ماقالاسىندا «ەگەر وسى ءىرى ترانسەۋرازيالىق «جىبەك جولىنىڭ» ەكونوميكالىق بەل­دەۋى» جۇزەگە اساتىن بولسا, ين­دونەزيادان پولشاعا دەيىنگى ەۋرازيا ايماعى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سونداي-اق, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جاھاندىق ەكونوميكالىق اۋماقتاعى شەتكى ايماقتاردىڭ بىرىنەن ورتالىق دامىعان ايماقتاردىڭ بىرىنە اينالادى», دەگەن ەدى. بۇدان جاسايتىن قورىتىندى, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان «نۇرلى جول» باعدار­لا­ماسى مەن قىتايدىڭ «ءبىر جول – ءبىر بەلدەۋ» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. بولاشاقتا بۇل ەكى جوبا ساباقتاسا وتىرىپ, ىسكە اسسا, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الامىز», دەدى ق.مايگەلدينوۆ. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».