دوسجان حازىرەت 1815 جىلى اقتوبەنىڭ تاساستاۋ ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلىپ, 1890 جىلى قايتىس بولعان. دوسجان اتانىڭ قازاقتار اراسىندا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ, جاستارعا مۇسىلمانشا ءبىلىم بەرىپ, اتا ءداستۇرىن ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋدەگى ەڭبەگى مول. ول – ءدىني ۇستاز, اعارتۋشى, ءىرى ويشىل, ءوز داۋىرىندەگى قوعامدىق ەلدىك مۇددەلەرگە ەتەنە ارالاسقان قوعام قايراتكەرى. ونىڭ اكەسى قاشاق تا ەسكىشە حات تانىعان مولدا كىسى بولعان. دوسجان حازىرەت ءدىني ساۋاتىن اكەسىنىڭ كومەگىمەن اشادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, دوسجان يشان (دوسجان اتامىزدى حازىرەت دەپ تە, يشان دەپ تە, قاجى دەپ تە, قالپە دەپ تە اتايدى. – ش.ءا.) ورىنبوردان 18 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قارعالىداعى مەدرەسەلەردىڭ بىرىندە ءبىلىم العان. قارعالىدا سول كەزدىڭ وزىندە 9 مەدرەسە بولعان ەكەن. وقۋدان كەيىن ەلىنە كەلىپ, مەشىتتە يمام قىزمەتىن اتقارعان شاعىندا ول نەبارى 16-17 جاستا بولىپتى. وكىنىشكە وراي, ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى ءالى تولىق زەرتتەلمەي جاتىر.
الايدا, حالىق ونىڭ يگى ىستەرىنىڭ جارقىن ىزدەرىن بۇگىن دە كورىپ وتىر. «الاش» تاريحي-ەتنولوگيالىق تاريحي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى حايرۋللا عابجاليلوۆ بىلاي دەيدى: «دوسجان حازىرەتتىڭ قولدانعان مۇلكىنەن بۇگىندە ساقتالىپ قالعانى – جەكە ءمورى. ءمور قازىر جەكەنىڭ قولىندا. ءموردىڭ بەتىندە ارابشا «اللاعا قۇلشىلىق ەتۋشى موللا دوسمۇحاممەد يبن قاشاق 1248 (حيجرا جىل ساناۋى بويىنشا) دەپ جازىلعان. ءمور ءتۇستى مەتالدان جاسالعان. ادەمى تۇتقاسى بار. دوسجان حازىرەت ءوز زامانىندا اللا رازىلىعى ءۇشىن ءۇش رەت قاجىلىققا بارعان ەكەن. سول ساپارلارىنىڭ بىرىندە قۇنانباي قاجىمەن بىرىگىپ, مەككەدە تاكيە سالدىرعان. بۇل تۋرالى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى «تۇرىك, قازاق-قىرعىز ءھام حاندار شەجىرەسى» دەيتىن ەڭبەگىندە «1872 جىلى قاجىعا بارعاندا قازاق قاجىلارى تۇسەتۇعىن مەككەدە ءبىر تاكيە ءۇي سالدىرىپ, قۇدايى قىلىپ ەدى. 1905 جىلدان 1906 جىلعا قاراي قاجىعا بارعاندا تاكيەنى كوردىم. بۇل تاكيە وسى كۇنى كىشى ءجۇز تابىن دوسجان قاجىنىڭ اتىنا جازۋلى ەكەن» دەپ كورسەتەدى. قاي كەزدە دە مەملەكەتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتكەن, اقىرعى دەمى تاۋسىلعانشا كۇرەسىپ وتكەن ۇلت زيالىلارىمەن, باتىرلارىمەن, دىندارلارىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەندىگىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
دوسجان حازىرەت تە سول سياقتى ۇلتىم دەپ وتكەن ءبىرتۋار تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى». ءومىرىن ءدىن جولىنا ارناعان عازيز جان دوسجان حازىرەت تۋرالى ءوزىنىڭ تۇستاسى, اقىن ابۋباكىر كەردەرىنىڭ داستاندارى مەن ولەڭ جىرلارىندا كوپ ايتىلادى. حازىرەتتىڭ اتقارعان ىستەرى مەن ومىردەرەگى تۋرالى بۇگىنگە جەتكەن ماعلۇماتتاردىڭ ەڭ قۇندىسى دا, ناقتىراعى دا وسى ابۋباكىر شايىردىڭ جىرلارىندا ءجيى كەزدەسەدى. دوسجان حازىرەتتىڭ ەڭ العاش سالدىرعان مەشىتى اقتوبە وڭىرىنە قارايتىن سام قۇمىنىڭ ەتەگىندەگى, تاساستاۋ قاينار ماڭىنداعى قاراشىڭ دەگەن جەردە ەكەن. ابۋباكىر كەردەرىنىڭ جىرىندا وسى وڭىردەگى دوسجان يشان مەشىتىندە مىڭداعان شاكىرت ءبىلىم الدى دەپ كورسەتەدى. دوسجان اتامىز 1842 جىلدىڭ شاماسىندا يشان دارەجەسىنە جەتىپ, مەدرەسە اشىپ, بالا وقىتۋعا رۇقسات بەرەتىن قۇجات الادى. «رۇقسات پىردەن الىپ, بولدى يشان» دەيدى ابۋباكىر شايىر ول تۋرالى. اينالاسىنا يماندىلىق نۇرىن شاشىپ جۇرەتىن دوسجان حازىرەت تۋرالى ابۋباكىر كەردەرى «ويىلدىڭ كوشىپ كەلدى شيلىسىنە, اسىل زات تابارىكتىڭ ميلىسىنا. كەلگەن سوڭ مەشىت سالىپ, عىلىم اشتى, قۇدايىم جولىقتىردى يگى ىسىنە» دەيدى ءوز جىرىندا. 1868 جىلدارى ورىس وتارشىلارى تەمىر, اقتوبە بەكىنىستەرىن سالا باستاعاندا دوسجان يشان مەشىت سالۋ ءۇشىن ورىنبور گۋبەرناتورىنان رۇقسات الىپ, ءشيلى بويىن تاڭداپ, مەشىت سالۋعا باعىتتالا باستايدى.
«دوسجان اتا ءبىرمان دەگەن ۇستانى تاۋىپ الىپ, ونىمەن كەلىسىم جاسايدى. مەشىتتىڭ قانداي بولۋ كەرەكتىگىن شەشكەننەن كەيىن قۇرىلىستىڭ نەگىزگى جۇمىسىنا جۇرتشىلىق جۇمىلا كىرىسەدى. اسارلاتىپ, تەز ارادا بىتىرەدى. مەشىت قۇرىلىسىنا بيە ءسۇتى, مال سۇيەگى, شي قوسىلىپ, قولدان قۇيىلعان كىرپىش پايدالانعان. قابىرعالارىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالۋىنىڭ ءوزى بەرىك ماتەريالدان قالانعانىن بايقاتادى. مەشىتتىڭ ۇزىندىعى 28 مەتر, ەنى 11 مەتر, بيىكتىگى 5 مەتر شاماسىندا. بولمەلەرى التاۋ. بولمە ىشىندە بىردە-ءبىر تىرەۋ بولماعان. توبەسىندە بىردە-ءبىر قيىق جوق, كۇمبەزى بۇراندالىپ جاسالعان. كۇمبەز ۇستىندە ايشىق تۇرعان, مەشىت ءىشى ويۋ-ورنەكپەن اشەكەيلەنگەن. كۇمبەزدەن تۇسكەن جارىق بارلىق ناقىشتارىن نۇرلاندىرىپ تۇرعان. ابۋباكىر جىرلاعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مەشىت جانىندا 150 ورىندىق بالا وقىتاتىن مەدرەسەسى, قوناق كۇتەتىن قوسالقى بولمەسى بولعان. مەشىتتىڭ ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىسى قازانداعى ساۋلەتشى ا.پەسكەنىڭ باسشىلىعىمەن سالىنعان يۋنۋسوۆ مەشىتىنىڭ ۇلگىسىمەن جاسالعان» دەيدى قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى مەڭدىحان ءادىلحان ۇلى. بۇل مەشىت حالىق اۋزىندا «اقشي» مەشىتى دەپ اتالعان. ونى ءوز اتىمەن اتاۋدى دوسجان يشاننىڭ ءوزى قالاماعان سياقتى. كەيىن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دوسجان حازىرەتتىڭ ۇرپاقتارى قۋعىنداۋعا ۇشىراپ, مۇرالارى قيراتۋ, قۇلاتۋ, قورلاۋ زارداپتارىن باسىنان وتكىزگەن. جەمساراي, دۇكەن, مال قورا سياقتى شارۋاعا پايدالانعاندارىمەن قويماي, ايشىقتارىن ج ۇلىپ, كۇمبەزدەرىن قۇلاتقان. ىشىندەگى اسىل زاتتارى تونالىپ, كىلەم, كىتاپتارى ۇرلانىپ, قاسيەتتى ورىن اياققا تاپتالعان.
دوسجان حازىرەت ءدىن جولىندا ۇلكەن ءبىر ءىستى قولعا الادى. ياعني, قازاققا ارناپ ءوز الدىنا مۇفتيلىك اشۋ شاراسىنا بەلسەنە كىرىسەدى. ابۋباكىر كەردەرىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «بارشاسى ءۇشبۋلاردىڭ ءپىرىم دەدى, حازىرەت اقىلى دانا, ءبىلىمدى ەدى, پاتشادان قازاق ءۇشىن ءمۇفتي سۇراپ, وزىنەن حالىق قامىن بۇرىن جەدى» دەيدى. ء«مۇفتي سۇراپ» دەپ وتىرعانى قازاق دالاسىندا ءوز الدىنا ءدىني باسقارمانىڭ بولۋىن, ءار اۋىلدا مەشىت بولىپ, ونى باسقاراتىن ءوز مولداسى بولۋىن, وعان جۇرتتىڭ نەكە قيعىزۋ, وتباسى ىستەرىن شەشۋدى قاراۋىنا بەرگىزۋ سياقتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ىزدەيدى. دوسجان حازىرەتتىڭ ومىرىنە تىكەلەي قاتىستى تۇلعانىڭ ءبىرى – جۇماعالي احۋن ورازالى ۇلى. ول دوڭىزتاۋدىڭ تاسقاباق دەگەن جەرىندە مەشىت سالدىرىپ, بالا وقىتقان. مىسىرداعى ء«ال-ازھار» مەدرەسەسىن بىتىرگەن. ارعى اتاسى – ءارى عۇلاما, ءارى باتىر ەرباتىر يشان. جۇماعالي ء«ال-ازھار» مەدرەسەسىندە وقىپ جاتقاندا اكەسى ورازالى يشان قايتىس بولادى. سول كەزدە مىسىرداعى وقۋلار اقىلى بولسا كەرەك. ول اكەسى ولگەننەن كەيىن اقشادان تارىعىپ جۇرگەندە ونىڭ العىرلىعىن, بىلىمدارلىعىن ەستىگەن ارابتىڭ ءبىر بايى وقۋىنىڭ اقشاسىن تولەپ, وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءوز مەشىتىندە قىزمەت جاساۋعا كەلىسىمشارت جاساسادى. وسى كەزەڭدە مەككەگە ەكىنشى رەت قاجىلىققا بارعان دوسجان حازىرەت جۇماعاليدىڭ اتىن ەستيدى. ونىمەن شارت جاساسقان اراب بايىمەن كەلىسىپ, ونى رازى ەتىپ, جۇماعاليدى ەلىنە الىپ قايتادى. ءوزى سالدىرعان مەشىتكە يمام ەتىپ دايىندايدى. العىر دا زەرەك, اراب, پارسى, تۇرىك, ورىس تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن جاس جىگىت ادالدىعىمەن دە, ىسكەرلىگىمەن دە حازىرەتتىڭ سەنىمىنە يە بولسا كەرەك, دوسجان حازىرەت جۇماعاليعا قىزى ۇمماگۇلسىمدى قوسادى. XIX عاسىردا قازاق جەرىندە يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا, ناسيحاتتالۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ءدىني اعارتۋشى دوسجان حازىرەتتىڭ تۋىلعانىنا 200 جىل تولۋىنا وراي ۇلكەن اس بەرىلدى.
اقتوبە وبلىسى, تەمىر اۋدانى, شۇبارقۇدىق كەنتىندە وتكەن ءدۇبىرلى تويعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, قاراقالپاقستاننان, تۇرىكمەنستاننان ات ارىلتىپ كەلگەندەر از بولعان جوق. – ەلىمە راحمەت, حالقىما ريزامىن, – دەيدى دوسجان حازىرەتتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ورىنعالي اڭداماس ۇلى, – اتانىڭ اسىنا جۇرت كوپ جينالدى. ونىڭ ارۋاعى قادىرلى ەكەن, قاسيەتتى ەكەن. ءاۋ باستا دايىندىعىمىز ازداۋ بولدى عوي, مەرەيتوي قالاي وتەدى ەكەن دەپ قوبالجىعانىمىز دا راس. بىراق ءبارىنىڭ ءساتى ءتۇستى. ءبىز ويلاعاننان دا اسىپ ءتۇستى. ول ءۇشىن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆقا, تەمىر اۋدانىنىڭ اكىمى باۋىرجان قانيەۆكە شەكسىز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. قازاق قوعامى تاريحىندا ءدىننىڭ, ءدىن ادامدارىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. ولار مەشىت, مەدرەسەلەر سالدى, حالىقتى ءىلىم-بىلىمگە تارتتى. مۇسىلماندىقتى ۋاعىزداۋ ارقىلى جان تازالىعىنا, ادامگەرشىلىك, ىزگىلىككە شاقىردى. ولار سونىمەن قاتار, ەل تاعدىرى, ۇلت تاعدىرى جولىندا ساياسي ارەكەتتەرگە كەڭىنەن ارالاستى. سول ارقىلى ازاماتتىق تاريحتىڭ دا, سونداي-اق, رۋحاني تاريحتىڭ دا تورىنەن لايىقتى ورىندارىن الا ءبىلدى. سولاردىڭ ىشىندە اتى التى الاشقا ءمالىم دوسجان حازىرەتتىڭ بار ەكەندىگى اقيقات.
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى – اقتوبە – الماتى.
