پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسى: 2015 جىلدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى

2015 جىل تەك قانا ماڭىزدى مەرەكەلىك كۇندەرىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەلەۋلى جاڭا سىناقتارىمەن دە قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىندە قالدى. وسىنىڭ ءبارى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستاندى الەمدە بولىپ جاتقان قارىشتى وزگەرىستەرگە بەيىمدەۋ جونىندەگى ويلاستىرىلعان جانە جۇيەلى قادامدار جاساۋىن تالاپ ەتتى. جىل بويى پرەزيدەنت ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ قاتىسۋىمەن شەتەل­دىك ساپارلاردى, وڭىرلەرگە جاسالعان جۇمىس ساپارلارىن, ءتۇرلى ماجىلىستەر مەن كەڭەستەردى, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردى, كونفەرەنتسيالار مەن سەزدەردى, شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىن قابىلداۋلاردى, جۇرتشىلىق پەن ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەردى, ونەركاسىپ كاسىپورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىساندارعا بارۋدى قامتيتىن 700-گە تارتا حاتتامالىق ءىس-شارا بولىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى 17 كەڭەس ءوت­كىزدى, سولاردىڭ قاتارىندا ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلىعىنىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار جەتەكشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن – 13, وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىمەن وتكىزىلگەن 2 كەڭەس جانە 2 كوشپەلى ءماجىلىس بار. سونداي-اق, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن 3 ءماجىلىسى, شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 1 وتىرىسى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 5 ءماجىلىسى, سونىڭ ىشىندە 2 شۇعىل كەڭەس بولىپ ءوتتى. جىل بويى پرەزيدەنت پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىسىپ, پالاتالاردىڭ توراعالارىمەن جانە پارلامەنتتىك فراكتسيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن ۇدايى كەزدەسە وتىرىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن تۇراقتى نەگىزدە ءوزارا بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ءوڭىر­لەرى­نە 15 جۇمىس ساپارىن جاسادى, الماتى قالاسىندا ءۇش رەت, اقمولا, جام­بىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا ەكى رەتتەن, سونداي-اق, اقتوبە, الما­تى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىس­تارىندا بولدى. بۇدان باسقا, پرەزي­دەنت استانا قالاسى بويىنشا دا تۇراق­تى تۇردە جۇمىس ساپارلارىنا شىعىپ تۇردى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار اياسىندا شەتەلدەرگە جاسالعان 9 ساپاردى, سونداي-اق, 11 حالىقارالىق سامميت پەن 5 حالىقارالىق فورۋمدى قوسقاندا, پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق سيپاتتاعى 100-دەن استام كەزدەسۋ مەن ءىس-شارا بولىپ ءوتتى. ن.ءا.نازارباەۆ 22 ءباسپاسوز ءماس­ليحاتى مەن بريفينگىن وتكىزدى, وتاندىق جانە شەتەلدىك باق-تارعا 10 سۇحبات بەردى, 5 بەينەجازبا ۇندەۋ جولداپ, 3 ماقالا جاريالادى. جىل بويى پرەزيدەنت 6 300-دەن استام قۇجاتقا قول قويدى, ولاردىڭ قاتارىندا 168 زاڭ, 216 جارلىق, 67 وكىم, 16 ءماجىلىس حاتتاماسى, 1 208 قىز­مەتتىك قۇجات, 4 400 تالدامالىق جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريال, ازاماتتاردىڭ 269 ارىز-شاعىمى بار. وسى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى بارلىعى 52 كۇن ساپاردا بولدى, سونىڭ 27 كۇنى شەتەلدەردە جانە 25 كۇنى رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندە ءوتتى. * * * 2015 جىلعى ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي كۇنتىزبەسى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى سياقتى مەرەيتويلىق داتالارعا تولى بولدى. سونىمەن بىرگە, جىلدىڭ باستى ساياسي وقيعاسى 26 ساۋىردە وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولعانى كۇمانسىز, وندا ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حال­قى تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى. سايلاۋ قورىتىندىلارى شىن ءما­نىندە تەڭدەسسىز بولىپ شىقتى. اتاپ ايتقاندا, ەلەكتوراتتىڭ قاتىسۋى سايلاۋ­شىلاردىڭ 95,22%-ىن قۇراپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى, سولاردىڭ 97,75%-ى داۋىستارىن ءىس باسىنداعى مەملەكەت باسشىسىنا بەردى. الەمنىڭ 37 ەلىنەن جانە ەۋروپارلامەنتتى, ەقىۇ-نى, تمد-نى, شىۇ-نى, يىۇ مەن ۇقشۇ-نى قوسا العاندا, حالىقارالىق ۇيىمداردان كەلگەن كوپتەگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلار ۇيىمداستىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن, وتكەن سايلاۋدىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ايقىن جەڭىسكە جەتۋگە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەل­باسى رەتىندەگى ءشۇباسىز ابىروي-بەدەلى­مەن بىرگە ونىڭ «نۇر وتان» پارتيا­سىنىڭ حVI سەزىندە جاريا ەتىلگەن جاڭا پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە ارنالعان سترا­تەگيالىق باعدارلاماسى دا ىقپال ەتتى. ونىڭ نەگىزىن قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى جالعاستىرۋ, ۇلتتىڭ بىرتەكتىلىگى مەن بىرلىگىن قالىپتاستىرۋ جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى دامىتۋ سياقتى باعىتتاردى قامتىعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورما قۇرادى. سايلاۋدان كەيىن ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى پراكتيكا جۇزىندە ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 100 ناقتى قادامنان تۇراتىن جانە ءوزىنىڭ اۋقىمى جونىنەن قازاقستان 1990-شى جىلدارى جۇزەگە اسىرعان قۇرىلىمدىق رەفورمالارىمەن سايكەس كەلەتىن ۇلت جوسپارى ازىرلەندى. شىن مانىندە, ۇلت جوسپارى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ تەرەڭدەۋى مەن حالىقارالىق احۋالدىڭ شيەلەنىسۋى جاعدايىندا دۇنيەجۇزىنىڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋى جولىنداعى جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە قازاقستاننىڭ بەرگەن جاۋا­بى بولىپ شىقتى. ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەس قۇرىلىمدارى مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. قىركۇيەكتە پارلامەنت رەفورمالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە كىرىسىپ, جىلدىڭ اياعىندا-اق 59 ءتيىستى زاڭ, سونىڭ ىشىندە 3 كودەكس, 15 جاڭا زاڭ مەن قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 41 زاڭ قابىلداندى. رەفورمالاردىڭ تابىستىلىعى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبيلىگى مەن ىشكى ىنتا-ىقىلاسىنا تاۋەلدى ەكەنىن نازارعا الا وتىرىپ, پرەزيدەنت مەملەكەتتىك قىزمەتتى ودان ءارى جاڭعىرتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن باتىل كۇرەس, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن ناقتى ناتيجەلەرى بويىنشا باعالاۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىك پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۇلتتىق بيۋرو قۇرىلدى. ۇلت جوسپارىمەن بۇكىلحالىقتىق جۇمىس جۇرگىزۋ بارىسىندا ونىڭ الەۋە­تىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە مەرەيتويلىق داتالار قوسىمشا سەرپىن بەردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححىى سەسسياسىندا «ماڭگىلىك ەل: ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» تاقىرىبى بويىنشا سويلەگەن سوزىندە ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاندىقتاردى اسسامبلەيانىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ونىڭ شەشۋشى مىندەتى – نەگىزىن قوعامنىڭ جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتارى مەن رۋحاني يمپەراتيۆى رەتىندە جالپىۇلتتىق «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى قۇرايتىن بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋ ەكەنىن مالىمدەدى. تامىزدا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ 20 جىل­دىعىنا ارنالعان «كونستيتۋتسيا: بىرلىك, تۇراقتىلىق, وركەندەۋ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى. قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسى ۇلت جوسپارىنىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ الەۋەتىن ودان دا كەڭىرەك اشا ءتۇسۋ ەكەندىگىن» اتاپ ايتا كەلىپ, ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ 5 باعىتىنىڭ ارقايسىسى بويىنشا وندا بەلگىلەنگەن قۇقىقتىق تەتىكتەرگە ناقتىلى توقتالدى. جىل بويى ەلدە تاعى دا ەكى ءىرى تاريحي داتا اتاپ ءوتىلدى. 7 مامىردا جوعارعى باس قولباسشى وتان قورعاۋشى كۇنى مەن ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىل­دىعىنا وراي وتكىزىلگەن اسكەري پاراد­تى قابىلدادى, سونداي-اق, استانا قالاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ ەسكەرت­كى­شىن اشتى. «ەكى مەرەكەنىڭ قاتار كەلۋى­نىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. بۇل ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىمپازدار مەن وتان قورعاۋشىلارىمىزدىڭ بۇگىن­گى بۋىنىنىڭ اسكەري ءداستۇر­لەرىنىڭ ساباقتاستىعىن بىلدىرەدى. ...اكەلەرى­مىزدىڭ ەرلىگى مەن انالا­رىمىزدىڭ ەڭبەگى حالقىمىزدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى. ءبىزدىڭ جە­ڭىستەرىمىزدىڭ تاريحى – پاتريوتيزم مەن ەل بىرلىگىنىڭ ناعىز ۇلگىسى», – دەدى ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە. كۇزدە مەملەكەت باسشىسى استانا مەن تاراز قالالارىندا قازاق حان­دى­عىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنال­عان بىرقاتار ءىس-شاراعا قاتىستى. استا­نا­داعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا تۇركيادان, قىر­عىزستاننان, تۇرىك­مەنستاننان جانە ازەربايجاننان كەلگەن جوعارى ءمار­تە­بەلى قوناقتار قاتىسقان سالتانات­تى جينالىستا ءسوز سويلەي وتىرىپ, ول قازاقستاندىقتاردىڭ قازىرگى ۇر­پاعىنىڭ كوپ عاسىرلار بويى ەلىمىز­دىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن قور­عاعان بابالاردىڭ رۋحى الدىندا ەرەك­شە جاۋاپتى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن مەرە­كەلەۋ حالقىمىزدىڭ داڭقتى شەجى­رەسىنە تاعزىم ەتۋ ءۇشىن وتكىزىلىپ وتىر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ۇرپا­عى ەل مارتەبەسىن بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان بيىكتەرگە كوتەرىپ, اتا-بابالارى­مىزدىڭ سان عاسىرلىق ارمانىن جۇزەگە اسىردى», – دەپ مالىمدەدى پرەزيدەنت. «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتى» ال­عاشقى ستۋدەنتتەردىڭ ءبىتىرىپ شىعۋى دا جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعاسى بولدى. «ۋني­ۆەرسيتەتتەگى دايارلىق دەڭگەيىن سىزدەر ارقىلى, سىزدەردىڭ ىستەرىڭىز ارقى­لى باعالايتىن بولادى, بۇل – ايرىق­شا جاۋاپكەرشىلىك. مەن سىزدەردىڭ ءار­قاي­سىڭىزدىڭ قۇلشىنىستارىڭىز زور, كاسىبي دەڭگەيلەرىڭىز جوعارى بولۋىن قالايمىن. سىزدەردىڭ وقۋ­لارىڭىز العاشقى ديپلومدى الۋمەن اياقتال­مايدى. ول ءومىر بويى جالعاسادى. ...ءوز ءىسىنىڭ ناعىز كاسىپقويى تەك ءبىلىپ قانا قويماي­دى, بىلگەنىن ناقتى ىسكە اسىرا دا الادى. سىزدەر وسىنداي كاسىپ­قوي­لار بولادى دەپ سەنەمىن», – دەدى ن.ءا.نازار­باەۆ تۇلەكتەرگە اق جول تىلەي وتىرىپ. تاۋەلسىزدىك كۇنىنە بايلانىستى وتكى­زىلگەن سالتاناتتى جينالىستا جىلدى قورىتىندىلاعان ەلباسى قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا سالي­قالى جەتىستىكتەرمەن قادام باس­قالى وتىرعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «قازىرگى قيىندىقتارعا قاراماستان, تاۋەلسىزدىكتىڭ 24-ءشى جىلى قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار ءبىراز جان تەبىرەنتەرلىك وقيعالارمەن ەستە قالدى, – دەپ ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. – ءبىز ەكونوميكامىزدىڭ ءوسىمىنىڭ وڭ قارقىنىن ساقتاپ قالدىق. يندۋستريالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەس­جىلدىعى مەن «نۇرلى جول» باعدار­لاماسى باس­تاۋ الدى. قازاقستان دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىردى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جۇمىسىن باستادى. قازاقستان الەمدىك 50 جەتەكشى ەكسپورتتاۋشى ەلدىڭ ساناتىنا ەنىپ, وندا 43-ءشى ورىندى يەلەندى. قازاقستان ماگاتە-مەن بىرلەسە وتىرىپ, حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن قۇردى, ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ورنالاستىرىلاتىن بولادى. قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ جەر توڭىرەگىندەگى وربيتاعا بارىپ قايتتى. ەڭ باستىسى, ءبىز ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا كىرىستىك». * * * مەملەكەتتىڭ 2015 جىلعى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتى تە­رەڭ­دەپ بارا جاتقان الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالىق جوسپارلاردى تولىق ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى جولداردى ىزدەستىرۋگە باعىتتالدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت ۇسىنعان ۇلت جوسپارىندا ەكونوميكالىق دامۋعا باسا نازار اۋدارىلدى: ءمالىم ەتىلگەن 100 قادامنىڭ 50-ءى ەكونوميكامەن بايلانىس­تى ءارى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ونى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا باعىتتالدى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات مىندەتتەرىنىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, ادامي كاپيتالىن دامىتۋ, جەراستى قازبا بايلىقتارىن پايدالانۋ, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس جانە كولىك سالالارىندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا كوشۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كوزدەلگەن. قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ستراتەگياسى پرەزيدەنتتىڭ قاراشاداعى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» دەپ اتالاتىن حالىققا جولداۋىندا قورىتىندىلاندى. جولداۋدىڭ ارقاۋى رەتىندە «جاھاندىق داعدارىس – تەك قاتەر عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاڭا مۇمكىندىكتەر» دەگەن يدەيانى تىرەك ەتىپ العان ەلباسى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىنداعى ءىس-ارەكەتتىڭ ناقتى الگوريتمىن ۇسىندى. العاشقى پراكتيكالىق قادامدار اياسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ قىزمەتى ءتۇ­بەگەيلى قايتا قارالدى. د.ت.اقىشەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن بانك باسشىلىعىنىڭ الدىنا پرەزيدەنت رەگۋلياتوردىڭ قۇرىلىمى مەن فۋنكتسيالارىن وڭتاي­لاندىرۋ مىندەتىن قويدى. وسىعان بايلانىستى بىرىڭعاي زەينەتاقى قورى, پروبلەماسى بار كرەديتتەر قورى سياقتى بەيىندى ەمەس اكتيۆتەر مەن باسقا دا ءبىر­قاتار قارجى ينستيتۋتتارى ۇلتتىق بانك­تىڭ باقىلاۋىنان شىعارىلۋى ءتيىس ەدى. سونداي-اق, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىن ساقتاپ قالۋ ماق­ساتىندا ۆاليۋتا ءدالىزىن جويىپ, ۇلت­تىق ۆاليۋتانىڭ ەركىن اينالىمى باعا­مىنا كوشۋ جونىندەگى قيىن, بىراق قاجەتتى شەشىم قابىلداندى. سونىمەن قاتار, ن.ءا.نازارباەۆ ۇلت­تىق قوردى باسقارۋدىڭ ءادىس-ءتاسىل­دەرىن قايتا قاراۋ ماقساتقا ساي كەلەتىندىگىنە نازار اۋداردى: «بيۋدجەت شىعىندارىن ۇلتتىق قور ەسەبىنەن جابۋ كورەگەندىك ەمەس. ءبىز الداعى جىلداردىڭ قانداي بولارىن بىلمەيمىز. سوندىقتان مەنىڭ ۇستانىمىم ناقتى: ۇلتتىق قور قارجىلارىن اعىمداعى شىعىندارعا پايدالانۋ توقتاتىلۋى ءتيىس. ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرىلەتىن جىل سايىنعى كەپىلدەندىرىلگەن, شەكتەۋلى ترانسفەرت بىردەن-ءبىر تەتىك بولۋى كەرەك. ۇكىمەتكە جاڭا جاھاندىق احۋال جاعدايىندا ۇلتتىق قور قارجىلارىن جاڭا جا­ھاندىق ءومىر شىندىعى جاعدايىندا قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», – دەدى پرە­زيدەنت. مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى باسقارۋعا جاۋاپتى كورپوراتيۆتىك سەكتوردى قايتا قۇرۋ تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام بولدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ۇيىمدىق قۇرىلىمدى وڭتايلاندىرۋ, كورپوراتيۆتىك باس­قارۋدى جەتىلدىرۋ, اكتيۆتەردى قايتا قۇرىلىمداۋ, شىعىنداردى ازايتۋ, «سامۇرىق-قازىنا», «قازاگرو» جانە «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگتەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن قىسقارتۋ جونىندە اۋقىمدى جۇمىس باستالدى. سونداي-اق, سىرتقى قولايسىز كونيۋنكتۋرانىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان, قازاقستان ۇدەمەلى يندۋس­تريالاندىرۋ باعىتىن جالعاستىردى. ەلىمىز مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى بەس­جىلدىعىن 2014 جىلى تابىستى اياقتاپ, وتكەن جىلى ونىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. «تۇتاسىمەن العاندا, يندۋس­تريالاندىرۋدىڭ بارىسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋعا لايىقتى سەرپىن بەردى. 890 جاڭا ونەركاسىپ كاسىپورنى ىسكە قوسىلدى, 85 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ءبىز 3,8 ترلن. تەڭگە جۇمساعان سول 890 كاسىپورىن 5,4 ترلن. تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ىسكە قوسىلعان كاسىپ­ورىنداردىڭ 95%-ى جۇمىس ىستەپ تۇر. ەڭ باستىسى, ول كاسىپورىندار ءوز ءونىم­دەرىن وزگە ەلدەردىڭ نارىعىنا ەكسپورت­قا شىعارادى», – دەپ مالىمدەدى ن.ءا.نازارباەۆ ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ قورى­تىندىلارى شىعارىلعان جەلتوق­سان­داعى جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر بارىسىندا. «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەل ىشىندە 7 مىڭ شاقىرىم اۆتوجولداردى سالۋ جانە قايتا جوندەۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇر. ناتيجەسىندە 2019 جىلعا قاراي ءىرى قالالار اراسىندا جۇمسالاتىن جول ۋاقىتى ۇشتەن ءبىر مولشەرگە قىسقارادى, ەلدىڭ بىرىڭعاي قۋات جۇيەسى قالىپتاساتىن بولادى جانە, ەڭ باستىسى, ەكونوميكانىڭ بىرىڭعاي نارىققا بىرىگۋىنە قول جەتكىزىلەدى. الداعى 3 جىلدا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا بارلىعى 20 ملرد. دوللاردان استام قارجى باعىتتالادى, سونىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استامىن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى بولەدى. 4 جىلدىڭ كولەمىندە باعدارلاما ءىجو-ءنىڭ وسىمىنە, بارلىعىن قوسا العاندا, 16% قوسادى دەپ بولجانىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق وداققا كىرۋىنە (ول تۋرالى شارت 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەندى), سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋىنە بايلانىس­تى وتكەن جىلى ۇلتتىق ەكونوميكامىز ءۇشىن مۇلدە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. «دسۇ-عا مۇشە بولۋ – كۇللى قازاقستاننىڭ جەڭىسى. بۇل – ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە مويىندالۋىنىڭ ايعاعى. ءبىز بۇل ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن 19 جىل تاباندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزدىك, كەلىسسوزدەر وڭاي بولعان جوق. وسى جىلدارى ءبىزدىڭ ۇكىمەت جانە ساراپشىلارىمىز ەلىمىزگە ءتيىمدى شارتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى. ءبىز ەكونوميكامىز ءۇشىن ەڭ شەتىن ماسەلەلەرگە قاتىستى پوزيتسيالار بويىنشا كەلىسىم جاساستىق. ...دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭا بەلەستەرگە باستايدى. كا­­سىپ­ورىندارىمىزدىڭ شەتەل نارىقتارىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى, ال تۇتى­نۋشىلار ءۇشىن تاۋارلار مەن قىز­مەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمىنا تاڭداۋ جا­ساۋ­عا جول اشادى. بۇگىندە ساۋدا-ساتتى­عىمىزدىڭ 90%-ى دسۇ-عا مۇشە ەلدەرگە تيەسىلى. سوندىقتان بۇل شەشىم بىزدەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى بولا تۇسەدى. جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋادى», – دەپ مالىمدەدى پرەزيدەنت دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى قازاقستان حالقىنا ارناعان مالىمدەمەسىندە. دسۇ-عا كىرۋ قازاقستاننىڭ رەفورمالار سالاسىنداعى جانە قازىرگى زامانعى نارىقتىق ەكونوميكا مەن ساۋدانى قۇرۋداعى تابىستارىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋىن ايقىن ايعاقتايتىن تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى دە قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ودان ءارى ينتەگراتسيالانۋى مىندەتتەرىنە ىقپال ەتۋى ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل بارىسىندا سوعان ازىرلىك ماسەلەلەرىنە الدەنەشە رەت ءمان بەرۋى كەزدەيسوق ەمەس. ساۋىردە ول ەلوردادا سالىنىپ جاتقان «استانا ەكسپو-2017» كورمە كەشەنىنە ارنايى بارىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى بارىسىمەن تانىستى. ەكسپو-2017 كورمەسىنە ازىرلىك ماسەلەلەرىن پرەزيدەنت, سونداي-اق, شىلدە مەن قاراشادا وتكىزىلگەن كەڭەستەردە قارادى. وسى تۇستا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەلەشەكتە ەكسپو كورمە كەشەنىنىڭ بازاسىندا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى ورىندى بولىپ شىقتى. ءىس جۇزىندە 2018 جىلى جۇمىس ىستەي باستايتىن جاڭا ورتالىقتىڭ ەرەكشەلىگى قىزمەتىنىڭ بريتان قۇقىعى نەگىزىندە رەتتەلەتىندىگىندە ەدى, ال وعان قاتىسۋشىلار سالىق تولەۋدەن 50 جىلعا بوساتىلادى. بۇدان باسقا, شەتەلدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا, ونىڭ اۋماعىندا قازاقستاننىڭ يۋريسديكتسياسىنان تىس ارناۋلى سوت جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ بۇل ۇدەرىس­تەرگە مۇددەلى ءارى بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىنسىز العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋدە قانداي دا ءبىر تابىسقا جەتۋگە ءۇمىت ارتۋعا بولمايتىندىعى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, پرەزيدەنت وڭىرلەردىڭ دامۋىنا بارىنشا ءجىتى نازار اۋداردى. سول سەبەپتى, ن.ءا.نازارباەۆ بىلتىر 2 رەسپۋبليكالىق كەزدەسۋ, سونداي-اق, اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋدانىندا سولتۇستىك وبلىستاردىڭ اكىمدەرىمەن جانە اتىراۋ قالاسىندا باتىس وبلىستاردىڭ اكىمدەرىمەن 2 وڭىرلىك كەڭەس وتكىزدى, سونداي-اق, ەلدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىنە جۇمىس ساپارلارىمەن باردى. * * * 2015 جىلى قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىندا ونىڭ بىتىمگەرشىلىك سيپاتى ايتارلىقتاي ارتا ءتۇستى. ۋكرايناداعى داعدارىسقا بايلانىستى حالىقارالىق احۋالدىڭ شيەلەنىسۋى تۇسىندا قازاقستان پرەزي­دەنتى جىلدىڭ باسىنان باستاپ-اق كەلىسىم جولدارىن ىزدەستىرۋگە جانە جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان بەلسەندى بىتىمگەرلىك ارەكەتتەر جاسادى. ماسەلەن, قاڭتار-اقپاندا ن.ءا.نازارباەۆ رەسەي, ۋكراينا, اقش, فران­تسيا, بە­لارۋس باسشىلارىمەن تەلەفون ارقى­لى بەلسەندى كەلىسسوزدەر جۇرگىز­دى. سونى­مەن بىرگە, مەملەكەت باسشى­سى كانتسلەر ا.مەركەلمەن كەلىسسوز­دەر جۇرگىزۋ ءۇشىن گەرمانياعا جۇمىس سا­پارى­مەن باردى. بۇل كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسى – وق اتىلۋدىڭ توقتاتىلىپ, جانجالدى بەيبىت رەتتەۋ جونىندەگى اسا ماڭىزدى كەلىسىمدەرمەن اياقتالعان ۋكراينا, رەسەي, فرانتسيا جانە گفر باسشىلارى قاتىسقان «نورماند تورتتىگىنىڭ» مينسك كەزدەسۋى. ودان ارعى ۇنقاتىسۋ دا قازاندا ۋكراينا پرەزيدەنتى پ.ا.پو­روشەنكونىڭ قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا جالعاستى. قاراشادا سيريادا رەسەي اسكەري ۇشاعىن تۇركيا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ اتىپ تۇسىرۋىنە بايلانىستى رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس­تاردىڭ ءورىس الۋى بارىسىندا دا قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى وسىنداي ساليقالى كوزقاراس ۇستاندى. مەملەكەت باسشىسى كوپتاراپتى پىشىمدە دە جۇيەلى بىتىمگەرلىك با­عىت­تى ۇستاندى. قازاقستان 2015 جىلى بەي­بىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ىقپال ەتۋ ءجو­نىندەگى جاھاندىق باستامالار­دى ءىل­گە­رىلەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇنقا­تى­سۋدىڭ الەۋەتىن پايدالانۋدى جالعاس­تىردى. ماۋسىمدا قازاقستان استاناسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزى بولىپ ءوتتى. «ءدىن ليدەرلەرى مەن ساياسي قايراتكەرلەردىڭ بەيبىتشىلىك جانە دامۋ جولىنداعى ۇنقاتىسۋى» تاقىرىبىنا ارنالعان فورۋم قۇرامى جونىنەن وتە اۋقىمدى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا 42 ەلدەن 80 دەلە­گاتسيانىڭ, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ, يوردانيا كورولى ءىى ابدال­لانىڭ, فينليانديا پرەزيدەنتى س.نين­نيستەنىڭ قاتىسۋى وسىنى اڭعارتادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىر­كۇيەكتىڭ اياعىندا نيۋ-يورك قالا­سىندا بولىپ وتكەن بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنىڭ مەرەيتويلىق 70-ءشى سەسسياسىنا قاتىسۋى دا سىرتقى ساياساتتاعى ماڭىزى زور وقيعا بولدى. ونىڭ مىنبە­رىنەن ن.ءا.نازارباەۆ ايتقان «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما – 2045 جوسپارىن» ازىرلەۋدىڭ ماقساتقا ساي ەكەندىگى, يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ جونىندەگى بۇۇ-نىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ, بۇۇ اياسىندا تەرروريزمگە قارسى تۇرا الاتىن بىرىڭعاي الەمدىك جەلى قۇرۋ جانە بۇۇ-نىڭ شتاب-پاتەرىن ازياعا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى پىكىرلەردىڭ تۋىنداۋىنا تۇرتكى بولدى. قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىندا حالىق­ارا­لىق يادرولىق وتىن بانكىن ورنالاس­تىرۋ جونىندەگى ماگاتە-مەن بىرلەسە وتىرىپ جاساعان قادامى دا الەم­دىك قوعامداستىق تاراپىنان ءدال سونداي جوعارى باعا يەلەندى. بۇل قادام قازاق­ستاننىڭ جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىز­دىككە قوسقان ناقتى ۇلەسىنە اينالدى. جالپى, 2015 جىلى مەملەكەت باس­شىسى 5 حالىقارالىق فورۋمعا – دسۇ-نىڭ باس كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (شۆەي­تساريا), الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سە­زىنە (قازاقستان), VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا (قازاقستان), بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىنا (اقش), يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىنا (فرانتسيا), سونداي-اق, 11 مەملەكەتارالىق سامميتكە – تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە (رەسەي), شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (رەسەي), بريكس سامميتىنە (رەسەي), ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2 سەسسياسىنا (تاجىكستان, رەسەي), قازاقستان مەن رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ حII فورۋمىنا (رەسەي), تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (قازاقستان), جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 3 وتىرىسىنا قاتىستى. ۋفا قالاسىندا وتكەن شىۇ مەن بريكس ەلدەرى باسشىلارىنىڭ شىلدەدەگى سامميتتەرى دە ماڭىزدى حالىق­ارالىق وقيعا بولدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە ەاەو, شىۇ جانە بريكس-ءتىڭ الەمدەگى ارتا تۇسكەن ءرولىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ بىلاي دەدى: «ەاەو-شىۇ كولبەۋ كولىك ارتەرياسى مەن بريكس-ءتىڭ تىك كولىك ارتەرياسىنىڭ قوسىلۋى ساۋدانىڭ كۇرت وسۋىنە ىقپال ەتە الادى. بولاشاقتا ءبىزدىڭ اۋماقتارىمىزدا ورتاق بىرلەستىك جانە ورتاق ەركىن ايماق قۇرۋعا بولادى». قىركۇيەكتە استانادا بولىپ وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىن­تى­ماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ V مەرەيتوي­لىق وتىرىسىن دا ماڭىزدى حالىق­ارالىق سامميتتەر قاتارىنا قوسۋعا بولادى. سامميتتە ءسوز سويلەگەن ن.ءا.نازارباەۆ بۇگىندە تۇركى الەمىنە جاھان­داعى ءتۇرلى گەوساياسي جانە گەوەكو­نوميكالىق وزگەرىستەر اسەر ەتىپ وتىرعا­نىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ول تۇركى الەمى ينتەگراتسياسىنىڭ تۇجى­رىم­داماسىن قابىلداۋدى تەزدەتۋ قا­جەتتىگىنە نازار اۋداردى. قازاق­ستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ينتەگرا­تسيانىڭ وزەگى بىرلەسكەن كولىك-لوگيس­تيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بولار ەدى, ول تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەرگە قىتايدىڭ, رەسەيدىڭ, ەۋرو­پا­نىڭ, تاياۋ شىعىستىڭ, كاۆكاز بەن ورتا­لىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە كوم­مۋنيكاتسيالىق جەلىلەرىن جالعاي­تىن قۇرلىقارالىق كوپىرگە اينالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جۇمىس ىستەي باستاعالى بەرى وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە شىقتى. بەلارۋسكە قاتىستى ەكىجاقتى ىنتى­ماقتاستىق ماسەلەلەرىمەن بىرگە, ۋكراي­ناداعى جانجالدى باسەڭدەتۋ ءجونىن­دەگى بىرلەسكەن جۇمىس ەلەۋلى ورىن الدى. ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قوسقان جەكە ۇلەسى ءۇشىن پرەزيدەنت ا.گ.لۋ­كاشەنكو ن.ءا.نازارباەۆتى «حالىقتار دوستىعى» وردەنىمەن ماراپاتتادى. قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا قوسى­لۋىنا بايلانىستى تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسى ەلگە جاساعان جۇمىس ساپارى اياسىندا مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قازاقستان-قىرعىز ۋچاسكەسىندە كەدەندىك باقىلاۋدى وزگەرتۋ ءراسىمى بولىپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ەۋرازيالىق ينتە­گراتسيانىڭ ۆەكتورى رەسەيمەن قارىم-قاتىناستاردى ايقىنداعانى كۇمانسىز. ونىمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋ مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارىنىڭ, كوپپىشىمدى ءتۇرلى حالىقارالىق ءىس-شارالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە, سوچي قالاسىندا قازاقستان مەن رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءحىى فورۋمى اياسىندا وتكەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر ارقىلى ءجۇرىپ جاتتى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن جانە ونىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ەكى­جاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلعا قوسقان بەلسەندى ۇلەسىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, رەسەي باسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتىنە الەك­ساندر نەۆسكي وردەنىن تاپسىردى. جىل بويى ەاەو-عا قاتىسۋشىلار ءۇش رەت – مامىردا, قازاندا جانە جەلتوقساندا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا باس قوستى. سول كەزدەسۋلەر بارىسىندا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋ, شارتتىق-قۇقىقتىق بازانى ۇلعايتۋ, جىلجىمالى تاۋارلاردى ەاەو اياسىندا ەلەكتروندىق دەكلاراتسيالاۋعا كوشىرۋ, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ۋكراينا مەن ەو اراسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىنىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋى جاعدايىندا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدىڭ ستراتەگياسى جانە ت.ب. تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. مەملەكەت باسشىسى 2015 جىلى جەل­توقساندا ماسكەۋ قالاسىندا ەجەك-ءتىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا ءسوز سويلەي وتىرىپ, وعان مۇشە مەملە­كەتتەردىڭ دامۋى ءۇشىن ۇلكەن الەۋەتى بار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قىز­مەتىنە قازاقستاننىڭ ايرىقشا ماڭىز بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. «الەمدىك ەكونو­ميكالىق كونيۋنكتۋرانىڭ تۇراق­سىزدىعىنا بايلانىستى 2016 جىل­دىڭ كۇردەلى بولاتىنىن, بىزگە ايرىق­شا جاعدايلاردا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كە­لەتىنىن تۇسىنەمىز. قازاقستان ينتەگراتسيالىق بىرلەستىگىمىزدىڭ ودان ءارى ىرعاقتى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى جانە ءوز توراعالىعى كەزىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ باعىتىندا بەلسەنە جۇمىس ىستەيتىن بولادى», – دەدى ن.ءا.نازارباەۆ. ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگرا­تسيالىق ۇدەرىستەر تمد جانە ۇقشۇ سياقتى بىرلەستىكتەر اياسىندا دا ءوزى­نىڭ دامۋىن جالعاستىردى, ولاردىڭ ارقاي­سىسى 2015 جىلى ەكى-ەكىدەن سامميت وتكىزدى. قازاقستاننىڭ باتىس ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى دا وسىلايشا قارقىن­دى ءارى جەمىستى دامىدى. اقش-پەن ستراتەگيالىق سەرىك­تەس­تىكتىڭ ودان ءارى نىعايا تۇسۋىنە قازاق­ستان باسشىسىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنىڭ 70-ءشى سەسسياسى اياسىندا قۇراما شتاتتاردىڭ پرەزيدەنتى ب.وبامامەن كەلىسسوزدەرى جانە سودان كەيىنگى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.كەرريدىڭ قازاقستانعا ساپارى ىقپال ەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جىل بويى گەرمانياعا, يتالياعا, ۇلىبريتانيا مەن فرانتسياعا جاساعان ساپارلارى بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق, سونىڭ ىشىندە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى جەلىسى بويىنشا دا ىقپالداستىقتى ارتتى­رۋ جانە تەرەڭدەتۋ جونىندە ماڭىز­دى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. قارجى­لاي ەسەپتەگەندە, وسى ساپارلار­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ۇلى­بري­تانيادان تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 9 ملرد. دوللاردان, فرانتسيادان تارتىلعان ينۆەستيتسيالار 2 ملرد. دوللاردان اسىپ ءتۇستى. ازيا مەملەكەتتەرىمەن ىنتى­ماقتاستىق تا ورىستەي ءتۇستى. قىتايمەن قارىم-قاتىناس ايتار­لىقتاي قارقىندى سيپات الدى, ول ەكونوميكانىڭ ماشينا جاساۋ مەن رەسۋرس­تاردى قايتا وڭدەۋدى قامتيتىن وڭدەۋشى سەكتورلارىنداعى ىقپالداستىقتىڭ ۇلعايۋىمەن ەرەكشەلەندى. ماسەلەن, قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاق­ستانعا جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ جانە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىتايعا جاسا­عان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ قورىتىن­دىلارى بويىنشا (پرەزيدەنت وندا قى­تاي حالقىنىڭ جاپون ميليتاريستەرىنە قارسى سوعىستاعى جەڭىسىنىڭ 70 جىل­دى­عىنا بايلانىستى سالتاناتتى اسكەري پارادقا قاتىستى) قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا 2015-2020 جىلدارعا ارنال­عان وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق باعدار­لاماسى سياقتى ماڭىزدى قۇجاتتارعا, سونداي-اق, 23 ملرد. دوللار قاراجاتتى قام­تيتىن بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزە­گە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. قازاقستان-قىتاي قاتىناستارى كونتەكسىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەاەو مەن شىۇ, سونداي-اق, «جىبەك جو­لى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» اراسىنداعى تىعىز كووپەراتسيا تۋرالى ۇستانىمىنىڭ ءسوزسىز زور ماڭىزى بولدى. ۇندىستانمەن قارىم-قاتىناستاردا ەلەۋلى وڭ ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بايقالدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەلىمىزگە شىلدەدە رەسمي ساپارمەن كەلگەن ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى ن.موديمەن كەلىسسوزدەرى قورىتىندىلارى بويىنشا 5 ملرد. دوللار قاراجاتتى قامتيتىن بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. سولاردىڭ اياسىندا «ساتباەۆ» مۇناي كەنىشىندە بارلاۋ جۇمىستارىن باستاۋ, ۇندىستانعا ۋران ەكسپورتتاۋ, سونداي-اق, ءۇندى كومپانيالارىنىڭ ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋى كوزدەلگەن. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاننىڭ اياعىندا ورتالىق ازياعا جاساعان ساپارى اياسىندا قازاقستانعا كەلگەن جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.ابەمەن وتكەن كەلىسسوزدەرىنىڭ زور ماڭىزى بولدى. سونىڭ بارىسىندا قول قويىلعان ەتانول ءوندىرىسى, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ دياگنوستيكاسى, قازاقستاندا كولىك تەرمينالدارىن سالۋ تۋرالى جانە ت.ب. كەلىسىمدەر 1 ملرد. دوللاردان استام قارجىنى قامتيتىن ينۆەستيتسيالار تارتۋدى كوزدەيدى. مۇسىلمان الەمى ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناستاردىڭ وڭ قارقىنى ساقتالدى. ماسەلەن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قازاندا كاتارعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا ساۋدا قاتىناستارىن ۇلعايتۋ, بىرلەسكەن ەنەرگەتيكالىق, سونىڭ ىشىندە ەكسپو-2017 كورمەسى اياسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق, ەكى ەلدىڭ مادەني جانە گۋما­نيتارلىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەر­دوعانمەن جانە اۋعانستان پرەزيدەنتى م.عانيمەن, يوردانيا كورولى ءىى ابدال­لامەن, مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ن.رازاكپەن جانە پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى ن.شاريفپەن كەلىسسوزدەرى دە جەمىستى بولدى. مەملەكەت باسشىسى 2015 جىلى ەكىجاقتى قاتىناستار جەلىسى بويىنشا بارلىعى 9 شەتەلدىك ساپار, سونىڭ ىشىندە 1 مەملەكەتتىك, 6 رەسمي جانە 2 جۇمىس ساپارىن جاسادى. اتاپ ايتقاندا, ول مەملەكەتتىك ساپارمەن قىتايعا (31 تامىز – 3 قىركۇيەك), رەسمي ساپارمەن رەسەيگە (8 مامىر), يتالياعا (27-28 ماۋسىم), تاجىكستانعا (14 قىركۇيەك), كاتارعا (26 قازان), ۇلىبريتانياعا (3-4 قاراشا), فرانتسياعا (5 قاراشا), جۇمىس ساپارىمەن گەرمانياعا (9 قاڭتار) جانە قىرعىزستانعا (12 تامىز) باردى. جىل بويى ن.ءا.نازارباەۆ, سونداي-اق, اقش, رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, گەرمانيا, فرانتسيا, تۇرىكمەنستان, ءباا, سەربيا, ازەربايجان, ۆەنگريا, قىتاي, مالايزيا, تۇركيا, باحرەين, ەگيپەت, چەحيا, يران, موڭعوليا, ساۋد ارابياسى, يزرايل باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى 50-دەن استام كەلىسسوز جۇرگىزدى. پرەزيدەنتكە 14 شەت مەملەكەتتىڭ – كۋۆەيتتىڭ, اقش-تىڭ, پاكىستاننىڭ, بولگاريانىڭ, ساۋد ارابياسىنىڭ, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ, يوردانيانىڭ, يسپانيانىڭ, پالەستينانىڭ, لاتۆيا­نىڭ, پولشانىڭ, تۇركيانىڭ, ۆەن­گريا­نىڭ, ۆەتنامنىڭ ەلشىلەرى, سونداي-اق, ەو-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى باسشىسىنىڭ اتىنان سەنىم گراموتالارى تاپسىرىلدى. الەمدە گەوساياسي شيەلەنىس پەن داۋ-جانجالداردىڭ ارتا تۇسكەنىن نازارعا الا وتىرىپ, پرەزيدەنت جىل بويى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدى. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ توراعالىعىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 5 وتىرىسى وتكىزىلدى. كۇن تارتىبىنە قارۋلى كۇشتەردى نىعايتۋ, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل, ارناۋلى ورگانداردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, حالىقارالىق گەوساياسي احۋال ماسەلەلەرى ەنگىزىلدى. بۇدان باسقا, ن.ءا.نازارباەۆ مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن جاڭعىرتۋعا قاتىس­تى كەڭەس وتكىزدى, ال جەلتوقساندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىق قۇرا­مىمەن كەزدەسىپ, ەلوردادا اشىل­عان ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق ورتا­لىق­تا بولدى. * * * جالپى العاندا, 2015 جىل تەك جاڭا سىن-قاتەرلەرىمەن عانا ەمەس, اشىلعان جاڭا مۇمكىندىكتەرىمەن دە قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىندە قالدى. قوعامداعى تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى, سونداي-اق, مەملەكەتتىلىكتى ودان ءارى نىعايتۋ جانە جاڭا جاعدايدا ەكونوميكانى دامىتۋ جونىندەگى رەفورمالار توڭىرەگىنە ۇلتتى ۇيىستىرۋ ونىڭ باستى جەتىستىگى بولدى. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى.